تكاية رابورتيك لةسةر كيميا تكاية يارمةتى جا هةر بابةتيك بيت - یانەی کوردکلیك
  خۆتۆماركردن   زانــــیـاریـه‌كان   لیستی ئه‌ندامان   ڕۆژ ژمێر   گه‌ڕان   به‌شداریه‌كانی ئه‌مڕۆ   هه‌موو به‌شداریه‌كان وه‌ك خوێنراوه‌ پیشان بده‌

گه‌ڕانه‌وه‌   یانەی کوردکلیك > پرسیار و داواکاری و ئه‌ندامان > داواکاری ئه‌ندامان

زیاد كردنی وه‌ڵام
 
ئامرازه‌كانی بابه‌ت شێوازه‌كانی نیشاندان
كۆن 11-24-2011, 10:01 PM ژمارەى بەشداری : 1
hazar.
ئه‌ستێره‌ی کورد کلیک
 
به‌رواری تۆماربوون : Nov 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 30354
شوێن: هةولير
گرنگیدان بە : كورانى و فيلم
کۆی بەشداریەکان : 1,048
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 13

hazar. لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی تكاية رابورتيك لةسةر كيميا تكاية يارمةتى جا هةر بابةتيك بيت

zتكاية هاورييان بيويستم بيتانة رزكارم بكةن لةو كيشةية من رابورتيكم دةويت لةسةر كيميا بةلام با دوورو دريز بيت جوار بةر يان زياتر بيت بةلام تكاية بابةكوردى وة هةتا بيتان دةكرى با لةسةر ئةم بابةتانة با بيت وةك وةك هيليوم ئوكسجين دوانى ئوكسيدى كاربون يان كازى هيدروجين يان جيووة ين نايتروجين بةلام تكاية تةنها با بابيتةكيان بيت با تيكةلاو نةبيت مةبةستم يان تةنها ئوكسجين بيت وة بابةتى ترى تيكةاو نةبيت سوباستان دةكةم كةر يارمةتيم بدة قوربانتان بم يرمةتيم بدةن

دەتوانیت بە فەسیبوکەکەت کۆمێنت لەسەر ئەم بابەتە بنوسیت








دواین جار ده‌ستكاری كراوه‌ له‌لایه‌ن hazar. ; 11-24-2011له‌ كاتژمێر 10:03 PM .
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 11-24-2011, 10:07 PM ژمارەى بەشداری : 2
Bahm@n
گروپی کورد کلیک

وێنه‌ی ئه‌ندامی Bahm@n
 
به‌رواری تۆماربوون : Jul 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 25912
شوێن: KURDISTAN
گرنگیدان بە : ئه‌وه‌ی گرینگ بێت
کۆی بەشداریەکان : 8,728
ته‌مه‌ن : 29
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 35
ناردنی په‌یام له‌ڕێگای AIM بۆ  به‌ڕێز Bahm@n ناردنی په‌یام له‌ڕێگای Skype یBahm@n

Bahm@n لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی







واژوو

(خۆشم ده‌وێی بابه‌گیان..سه‌رچاوه‌ی بوونی ژیان)
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 11-25-2011, 10:15 AM ژمارەى بەشداری : 3
hazar.
ئه‌ستێره‌ی کورد کلیک
 
به‌رواری تۆماربوون : Nov 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 30354
شوێن: هةولير
گرنگیدان بە : كورانى و فيلم
کۆی بەشداریەکان : 1,048
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 13

hazar. لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

زور سوباس كاكة بةهمان بةلام تاكاية بابةتةكةم بو دابنينن زور سوباستان دةكةم






وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 11-25-2011, 11:04 AM ژمارەى بەشداری : 4
kale kory
ئه‌ستێره‌ی کورد کلیک

وێنه‌ی ئه‌ندامی kale kory
 
به‌رواری تۆماربوون : Aug 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 27674
شوێن: له‌ ماڵ خۆمان
گرنگیدان بە : خوێندن-زمانی کۆری وئنگلیزی
کۆی بەشداریەکان : 1,227
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 11

kale kory لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

کڕۆم چیرۆکی ئۆکسجینی ئه‌تمۆسفیر ده‌گێڕێته‌وه


دووجار له مێژووی زه‌وییدا خه‌ستی ئۆکسجین گه‌یشتۆته ئه‌وپه‌ڕی ڕاده - به‌ڵام تا ئێستا هیچ ڕوونکردنه‌وه‌یه‌کی ئه‌وتۆ له‌باره‌ی ئه‌و دووجار خستبوونه‌وه‌یه‌ نه‌بووه. ئێستا و پاش په‌ره‌پێدانی ڕێگایه‌کی نوێ، زاناکان بوارێکی باشیان بۆ له‌باربووه، تا چاوێكی زانستیانه به مێژووی زه‌ویدا بخشێنن.

توێژه‌رانی بواری گیۆگرافی ناوی "Great Oxidation Event" له‌و دووجار خستبوونه‌وه‌ی ئۆکسجین ده‌نێن، که پێش نزیکه‌ی 2.4 ملیارد ساڵ و 750 ملیۆن ساڵ ڕوویانداوه و گۆڕانکاریان به‌سه‌ر ئه‌تمۆسفیری زه‌وییدا هێناوه.

له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌کانیاندا "Robert Frei" و هاوه‌ڵه‌کانی له زانکۆی کۆپنهاگن که‌ڤری نیشتووی به ئاسن ده‌وڵه‌مه‌ندی زیاتر له سێ ملیارد ساڵ ته‌مه‌ن له چه‌ند شوێنکی جیاوازی سه‌رزه‌میندا پشکنی. تیمی لێکۆڵینه‌وه‌ پێکهاته‌ی "Chrom Isotope"یان له به‌رددا شیکارکرد و دواتر بۆیان ده‌رکه‌وت، که "Isotope" پێهکاته‌ی ئۆکسجینی ئه‌تمۆسفیر نیشان ده‌ده‌ن.

په‌یوه‌ندی نیشاندانه‌وه توێژه‌ران به‌م شێوه‌یه ڕوونی ده‌که‌نه‌وه: ئه‌گه‌ر پێکهاته‌ی ئۆکسجینی هه‌وا به‌رزبێته‌وه، ئه‌وا مه‌نگه‌نیزی ناو به‌رد بۆ ئۆکسیدی مه‌نگه‌نیز ده‌گۆڕدرێت. لێره‌دا ئه‌لکترۆنه‌کانی ناو ئه‌تۆمی کرۆمه‌ به‌رانبه‌ری ناو که‌ڤری نیشتووه‌کان بۆ مه‌نگیز ده‌چن. ئه‌وجا ئه‌تۆمه داڕماوه‌کان ئاسانتر ئه‌کسه‌ده ده‌که‌ن، له ئاوی باراندا ده‌توێنه‌وه و به‌ره‌وو چینه نزمه‌کانی زه‌وی ده‌ڕۆن. ئه‌م دیارده‌یه‌ش له "Isotope"ی "Chrom-53"دا زیاتره وه‌ك له "Chrom-52". هه‌ربۆیه شێوازی "Isotope"ی ڕێگایه‌که بۆ زانینی ئاستی خه‌ستی ئۆکسجینی هه‌وا له‌و کاته‌ی، که که‌ڤری نیشتووه‌ به ئاسن ده‌‌وڵه‌مه‌نده‌کان له به‌رده‌کاندا سه‌قامگیربوون.

توێژه‌ران له‌سه‌ر ڕووپه‌ری گۆڤاری "Nature"دا بڵاویانکردۆته‌وه، که ئه‌نجامه کۆکراوه‌کان له‌سه‌رتاسه‌ری جیهان و دواتر شیکارکردنه‌وه‌یان زۆر سه‌رسوڕهێنه‌رن. پێش 1.9 ملیارد ساڵ له‌مه‌وبه‌ر خه‌ستی ئۆکسجین دابه‌زییوه و زۆر له‌ناکاو بۆ ڕێژه‌یه‌ی، که زۆر که‌متربووه له‌وه‌ی پێش یه‌که‌مین "Great Oxidation Event". ئاسته‌که‌ش گه‌یشتۆته یه‌ك‌ له‌سه‌ر سه‌دی خه‌ستی ئۆکسجینی ئێستای ئه‌تمۆسفیر له نزیکه‌ی له 21%. لێره‌وه توێژه‌ران بۆیان ده‌رکه‌وتووه، که یه‌که‌مین "Great Oxidation Event" هیچ به‌رزبوونه‌وه‌یه‌کی خه‌ستی ئۆکسجینی له ئه‌تمۆسفیردا دروست نه‌کردووه.

"Robert Frei" پێیوایه، که زۆری ئۆکسجین بۆته ئه‌وه‌ی، که زینده‌وه‌ره‌کان زیاتر دووه‌م ئۆکسیدی کاربۆن هه‌ڵبمژن. ده‌رئه‌نجام ئه‌تمۆسفیری زه‌وی ڕووی له‌ساردبوونه‌وه کردووه، چونکه خه‌ستی گازه قه‌تیسمه‌بووه‌کان به‌ره‌وو که‌مبوونه‌وه ڕۆیشتوون. توێژه‌ری دانیمارکی ناوبراو له‌درێژه‌ی په‌یڤه‌کانیدا ده‌ڵێت: "ئێمه هیواده‌خوازین، که ئه‌نجامه‌کانی لێکۆڵینه‌وه‌که‌مان ڕێگاخۆشکه‌رێك بێت، بۆ زیاتر تێگه‌یشتن، له ئاڵۆزی گۆڕانکاری که‌شی زه‌وی."

بيشتر ئه م داوايه كرابوو وه خاتووGOOD GIRL وه لا مى دابويه وه منيش هه مان وه لا مى ئه وت ده ده مه وه به هيواى سوود


ئه مه ش براى به ريزمBrwa96وه لا مى دا وا ته وه

هةر لة ساتةكانى ثآ دانانى ئادةميزاد بؤ سةر زةوى و, ثيَشكةوتنى ذيانى رِادةى ثيسبوونى ذينطة دةستى ثيَكردووة, بةتايبةت ثاش دروست بوونى شارستانيةت و ثةرةسةندنى, تا طةيشتوةتة ئةو رِادة هةست ثيَكراوةى ئيستا.
لة سالَى (1960ز)يةوة, لايةنة ثةيوةندارةكان بة ثيسبوونى ذينطة هةستيان بةو دياريدةية و ترسناكى طةورةى لةسةر ذيانى زيندةوةران و مرؤظايةتى كردوة لةسةر طؤى زةوى. سةرةتاكانى ذيان سادة و ساكار بوون, كاريطةرى لةسةر ثيس بوونى ذينطة تارِادةيةك كةم بوو, بةلاَم لةطةلَ ثةرةسةندنى شارستانيةت و تةكنؤلؤجيا رِيَذةى ثيسبوون زيادى كرد رِؤذ لةدواى رِؤذ تاطةيشتؤتة رِادةى ذةهراوى بوونى ذينطة و زيان بةخشين.
بؤ نمونة دةرهيَنانى نةوت و بةكارهيَنانى وةك سةرضاوةى ووزة و سوتةمةنى لة بوارة جياجياكاندا, هةروا وةك كةرةسةى خاو لة ثيشةسازى ثيترؤكيمياوى, ثاشماوةى ليَدةكةويَتةوة و بةجآ دةميَنيَت يان بلاَودةبيَتةوة لة ذينطةدا, ئةو ثاشماوانة ثيس و ذةهراوين. و بةكار هيَنانى توخمى جيوة لة جؤرةها مةبةستدا و فرِآ دانى ثاشماوةكانى دةبنة هؤى ثيسبوونى ذينطة.


هةلَس وكةوت و بةكارهيَنانى ثيَداويستيةكانى ذيان كة كاريطةري سةرةكين لة ثيس بوونى ذينطةدا لةسآ هؤكارى سةرةكى خؤى دةنويَنآ:
1- زياد بوون لةبةكارهيَنانى بةرهةمةكانى نةوت و تةكنؤلؤجيا.
2- خراثى بةكارهيَنانى بةروبووم.
3- زيادبوونى رِيَذةى دانيشتوانى سةر طؤى زةوى.
لةسةدةى حةظدةهةمةوة, هةست بةوة كرا, ثةيوةندى تةواو هةية لةنيَوان ثيسبوونى ذينطة و تةندروستى مرؤظـ. ثاش دؤزينةوةى ميكرِؤب و ظايرؤس و بلاَوبونةوةيان لة ذينطةدا, وة توشبوونى ئادةميزاد بة جؤرةها نةخؤشى وةك (كؤليَرا, طرانةتا, لةرز وتا,....هتد).
هةروةها ماددة كيمياييةكان سةرضاوةى ثيسبوونى ذينطةن، وة برِوا واية كة هةنديَ نةخؤشى بةهؤى ئةو ماددانةوة توشى ئادةميزاد و زيندةوةران دةبن.بؤ نمونة طرفتةكانى سييةكان و ئاوسانيان ثةيوةندى بة ذةهراوى بوونى هةواوة هةية بة توخمى قورِقوشم, نةخؤشيةكانى دلأ ثةيوةندى بة بوونى طازى يةكةم ئؤكسيدى كاربؤنةوة هةية لةهةوادا, لةناوضونى دةمارةكان ثةيوةندى بة بوونى توخمى جيوةوة هةية, وة زؤر لة ماددة كيمياييةكان دةبنة هؤى نةخؤشى شيَرثةنجة، بؤ نمونة تؤزى ئةزبستؤس ثةيوةندى بة توشبوونى شيَرثةنجةى سييةكانةوة هةية. لةنزيكةى (2) مليؤن ماددةى كيمياى هةزار دانةيان دةبنة هؤى نةخؤشيةكانى طيانةوةران و دووسةد دانةيان دةبنة هؤى نةخؤشى شيَرثةنجةى مرؤظـ.
ثيسبوونى ذينطة بةطشتى بوارى هةوا، ئاو، خاك دةطريَتةوة, بؤية بةباشى دةزانين هةريةكةيان بةجياواز ليَى بدويَين دةربارةى ثيسبوونيان بة طشتى و بة ماددة كيمياييةكان بةتايبةتى.

يةكةم: ثيسبوونى هةوا:
بةرطى هةواى طؤى زةوى لة سآ ضين ثيَكهاتووة:
1- ترؤثؤسفير (Troposphere) : ئةو ضينةية كة زؤربةى طؤرِانة كةشييةكان لةسةر رِووى زةوى, وة زؤربةى ضالاَكيةكانى ذيان تيايدا رِوودةدات.
2- ستراتؤسفيير (Stratosphere): دةكةويَتة سةروى ضينى يةكةمةوة بة بةرزى (20-80) كم, ضينى ئؤزؤنى لةطةلَداية.
3- ئةيؤنؤسفير (Ionosphere): دةكةويَتة سةروى ضينى دووةمةوة بة بةرزى (80-360) كم كة طازى هايدرؤجين و هيليؤمى تيَداية.

هةواى خاويَن ثيَكديَت لة 78% نايتروجين, 21% ئؤكسجين, نزيكةى 1% طازى ئارطؤن, دوانة ئؤكسيدى كاربؤن, طازى نيؤن, طازى هيليؤم, طازى هايدرؤجين و هةلَمى ئاو.

ثيسبوونى هةوا ضى ية؟
بوونى ماددة جؤراو جؤرةكان بة رِيَذةى جياواز لة ذينطةدا دةبيَتة هؤى زيان طةياندن بة تةندروستى مؤظـ و طيانةوةران و رِووةك يان بة خاك و ذينطة بةطشتى. هةوا لايةنيَكة لة ذينطة, سةرضاوةكانى ثيسبوونى بريتين لة:
أ‌- سةرضاوة سروشتييةكان.
ب‌- سةرضاوة ناسروشتييةكان.
أ-سةرضاوة سروشتييةكان: ئةو طازانةن لة طرِكان و سوتانى دارستان و خاكةوة بةرز دةبيَتةوة يان لة رِةشةباكانةوة, كة بةثآى رِآ و شويَن دةطؤرِيَت. نمونةى ئةو طازانةش بريتين لة:
1- طازى دوانة ئؤكسيدى كاربؤن (CO2)، طازى فلؤريدى هايدرؤجين (HF)، طازى كلؤريدى هايدرؤجين (HCl) كةلةطرِكانةكانةوة بةرز دةبيَتةوة.
2- ئؤكسيدةكانى نايترؤجين، لةهةورة تريشقةوة دروست دةبن.
3- طازى طؤطرديدى هايدرؤجين (H2S)، لةطازى سروشتيةوة لة ناخى زةوى يان لة طرِكانةكانةوة بةرز دةبيَتةوة.
4- طازى ئؤزؤن، كة بةهؤى رِوناكيةوة, يان هةورة تريشقةوة دروست دةبيَت.
5- كةوتنة خوارةوةى تؤز و خؤلَ كة لة طةردون دةكةونة خوارةوة.
6- ئةو خويَيانةى بلاَودةبنةوة ناو هةواوة بة هؤى هةلَكردنى رِةشةباوة.
7- دةنكة هةلاَلَةى رِووةكةكان.
8- مشةخؤر و بةكتريا و ميكرؤبة جياجياكان كة سةرضاوةكةى زةوى و بؤطةن بوونى زيندةوةران ثاش مردن و لةناو ضونيان يان ثاشةرِؤكانيان.
9- ماددة تيشك دةرةكان كة لة هةندآ جيَطاى تويَكلى زةويدا هةن يان بة ئايؤن بوونى طازةكان بة هؤى تيشكة طةردونيةكانةوة.
10- لةشى ميَرووةكان و ثاشةرِؤكانيان، بؤ نمونة, وةك لة كوللة و سيسرك بةدى دةكريَت.
ب-سةرضاوة ناسروشتييةكان:
مرؤظـ بة خؤى رِؤلي سةرةكى تيَداية, كة ترسناكترة لة سةرضاوة سروشتييةكان, وة بوةتة هؤى تيَكضونى ثيَكهاتةى هةواى سروشتى و هاوسةنطى ذينطةى. وة هؤكارة ناسروشتييةكان ئةمانةى خوارةوة دةطريَتةوة:
1- بةكارهيَنانى سوتةمةنى لة ثيشةسازى و بوارة جياجياكانى تردا.
2- هؤيةكانى طواستنةوة (زةمينى, ئاوى, ئاسمانى).
3- تيشكة ضالاكيةكان.
ثيسبوونى هةوا بةهؤى سةرضاوة ناسروشتيةكانةوة لةشويَنيَكةوة بؤ شويَنيَكى تر دةطؤرِيَت بة ثيَى خيَرايى باو بارودؤخى كةش و ضرِى دانيشتوان لة ناوضةكة. بؤنمونة لة شارة ضرِة دانيشتوةكاندا بةهؤى بةكارهيَنانى زؤرى ئوتومبيَل و ئاميَرة ناوخؤ سوتةكان "تةمى دوكةلآوى" دروست دةبيَت.


"تةمى دوكةلآوى" لة ئةنجامى كارليَكى ئؤكسيدةكانى نايترؤجين لةطةلَ هايدرؤكاربؤنةكاندا ثيَك ديَت بة بوونى تيشكى خؤر لةبارى كةشيَكى تايبةتدا لة وةرزى هاويندا, ماددةى كيمياى ذةهراوى ثيَك ديَت وةك (ضوارةم ئةستيلى ثيرؤكسين) و طازى ئؤزؤن وة هةندآ ثيَكهيَنةرى تر. ذةهرى تةمى دوكةلاَوى لةسالَى 1952ز دا لة شارى (لندن) (4000) ضوار هةزار كةسى لةناو بردوة.
ئةوطازانةى دةبنة هؤى ذةهراوى بوون و ثيسبوونى هةوا لةذينطةدا ئةمانةن:
1-طازى يةكةم ئؤكسيدى كاربؤن (CO): ثيَك ديَت لة ئةنجامى سووتانى ناتةواوى سوتةمةنيةكان. لةسةرضاوةكانى ترى ذةهراوى بوونى هةوا ترسناكترة لةسةر ذيانى مرؤظـ و طيانةوةران، ضونكة لةطةلَ هيمؤطلؤبينى خويَن يةكدةطريَت كاربؤكسى هيمؤطلؤبين ثيَك ديَت, خويَن تواناى طواستنةوةى ئؤكسجينى ناميَنيَت بؤ خانةكانى لةش, واتة ذةهراوى دةبيَت. رِادةى زؤر بيَت دةبيَتة هؤى لةخؤضوون و مردن.

2-طازى دوانؤكسيدى كاربؤن (CO2): ثةيدا دةبيَت لةئةنجامى سوتانى ماددة سوتةمةنيةكان و ماددةكانى تر. رِيَذةى زياد بكات لةهةوادا لةئاوى دةريا و زةرياكاندا دةتويَتةوة و ترشيَكى لاواز ثيَك ديَت (ترشى كاربؤنيك). لةطةلَ هةندآ لةنيشتوةكاندا كارليَك دةكات كاربؤنات و بيكاربؤناتى كالسيؤم دروست دةبيَت. رِووةك طازى دوانة ئؤكسيدى كاربؤن لة كردارى تيشكة ثيَكهاتندا بةكار دةهيَنيَت. زيادبوونى رِيَذةى ئةم طازة لةهةوادا تةنطة نةفةسى و دلأ هةلَضون و ضوزانةوةى ئةتةمةكانى كؤئةندامى هةناسة دروست دةكات.
زياد بةكارهيَنانى سوتةمةنى و برِينةوةى دارى دارستانةكان و كةم كردنةوةى ناوضة سةوزةكان رِيَذةى CO2 زياد كردوة و بوةتة هؤى بةرزبوونةوةى ثلةى طةرمى زةوى كة ثيَى دةوتريَت (قةتيس بووونى طةرمى).

3-طازى طؤطرديدى هايدرؤجين (H2S): بؤنى وةك هيَلكةى ثيس بووة, لة شيبوونةوةى ماددة ئةنداميةكان دروست دةبيَت وةك لة زيَرابةكاندا. طازيَكى ذةهراوى كوشندةية وةك (CO, HCN) كة لةطةلَ هيمؤطلؤبينى خويَندا يةك دةطريَت رِيَذةى ئوكسجين لةناو لةشدا كةم دةكاتةوة و دةبيَتة هؤى:
• كارليَك لةسةر سةنتةرى كؤئةندامةكانى دةمار.
• طاز طؤرِكآ دةشيَويَنى كة دةبيَتة هؤى تةنطة نةفةسى.
• داهيَذان و لةبيركردنةوة.
• ضوزينةوةى كؤئةندامى هةناسة و ضاو.
4-طازى دوانؤكسيدى طؤطرد SO2: ثيَك ديَت لة ئةنجامى سوتانى سوتةمةنيةكان و خةلَوز و رِؤنى نةوت وةك لة هةندآ طرِكانةكاندا دةردةثةرِيَت. طازيَكى ترشة دةبيَتة هؤى ترشة باران بة تايبةت لةشارة طةورةكاندا, كة دةبيَتة هؤى ثيس بوونى خاك و رِووةك و رِوبار و دةرياضةكان و ئاوةرِؤكان. وةلةطةلأ تةمى دوكةلاَويدا تيَكةلأ دةبيَت زيانى طةورة دروست دةبيَت. وة كاردةكاتة سةر كؤئةندامى هةناسة بة طشتى, دةمارة رِةقى و مردن وة ضوزينةوةى ضاو.
5-طازى دوانةئؤكسيدى نايترؤجين (NO2): ئةم طازة و طازةكانى ترى نايترؤجين ثيَك ديَت لةئةنجامى سوتانى ماددة ئةنداميةكان وة لة طازى ئؤتؤمبيَل و بارهةلَطرةكان و هةندآ كارطةى ثيشةسازى. لةطةلأ هةلَمى ئاو لة هةوادا ترش ثيَك ديَت (ترشى نةتريك) و ترشة باران ثيَك ديَت، وةكاردةكاتة سةرضينى ئؤزؤن. هةروةها ضوزانةوةى كؤئةندامى هةناسةو ضاو.
6ـ كاريطةرى ترشة باران: لة ئةنجامى توانةوةى طازى SO2 وة ئؤكسيدةكانى نايترؤجين وة هةلَمى ئاو لة هةوادا دروست دةبيَت وةك لةم هاوكيَشانةدا رِوون كراوةتةوة:
SO2 + 1\2 O2 →SO3 + H2O → H2SO4
NO2 + H2O → HNO3
CO2 + H2O → H2CO3

ئةم طازانة لة هةوادا دةمينيَتةوة لةطةلأ باراندا ديَتة خوارآ. ترشة باران كاريطةرى خراثى هةية لةسةر ذينطة وةك:
1ـ خاكى ئةسكالى: هةندآ لة كانزاكان كة زؤر طرنطة بؤ رِووةك دةتويَنيَتةوة وة دورى دةخاتةوة لة رِةطى رِووةك، وةك: كالسيؤم, ثؤتاسيؤم, مةطنيسيؤم. وةبةرهةمة رِووةكيةكان كةم دةكاتةوة.
2ـ ترشيَتى ئاوى دةرياضةكان زياد دةبيَت و ناشيَت بؤ ذيانى ماسى و زيندةوةرة بضوكةكانى ترى ئاوى.
3ـ كاردةكاتة سةر بةرهةمى كشتوكالَ و دارستانةكان.
4ـ كاردةكاتة سةر بةردى كلسى. بؤ نمونة ترشة باران بوةتة هؤى لةناو ضوون و داخورانى هةندى بةردى (تاوةرى لندن) و كةنيسةى (لودستمتستر).
لةسةدةى نؤزدةهةمدا هةست بةبوونى ترشة باران كراوة، لة سالَى 1852ز لة لايةن كيميازان روبةرت ئؤكس سميس (Robert Augus smith) بةهؤى ثةيوةندى نيَوان هيسة رِةشةكانى سةر شارة ثيشةسازييةكةى مانشستةرى بةريتانى و بةرزبوونةوةى رِادةى ترشيَتى باران. هةروةها لة سالاَنى 1891ز لة وولاَتة يةكطرتوةكانى ئةمريكا و دةوروبةرى.
دةتوانريَت هةست بةبوونى ترشةباران بكريَت بةهؤى ثيَوانى توانى هايدرؤجينى (pH) ئاوى باراناو، وةك ئةوةى ليَكؤلةرانى زانكؤى ليدزى بةريتانى لة سالَى 1911ز دا كرديان لةسةر ئاوى باراناوى شارةكة بينيان pH طةيشتؤتة (3,2)، ترشةباران جطة لةوةى ذينطة ثيس دةكات، كاردةكاتة سةر ذيان و تةندروستى مرؤظـ و زيندةوةرانى تر بةتايبةت لة رِووةكدا زؤر باش دةردةكةويَت. وةك ئةوةى ثاش ثرِؤسةى ئازادى عيراق ئةمبارةكانى طؤطرد لة ميشراق سوتيَنراو طازى SO2 بلاَوبوةوة لة هةوادا و دار و درةخت و شينايةتى جووتيارانى بةزؤرى ووشك كردةوة و زيانيَكى زؤرى طةياندة ئابورى وولاَت.

7- قورِقوشم Pb: قورِقوشم دةخريَتة سةر بةنزين بؤ نةهيَشتنى لةرزين و تةقةتةقى ئؤتؤمؤبيَل بةشيَوةى ضوارةم ئةثيلى قورِقوشم (C2H5)4Pb, ثاش سوتانى بةنزين قورِقوشم دةضيَتة هةواوة و ثيس بوونى هةوا دةكات بة تايبةت ئةو شارانةى دانيشتوانى ضرِن, قورِقوشم دةبيَتة هؤى سةرئيَشة و لاوازى و هةندآ جاريش لةخؤضون و مردن, رِيَذةى دروست بوونى هيمؤطلؤبينى خويَن كةم دةكات جيَى كالسيؤم دةطريَتةوة لة ئيَسكدا, دةبيَتة هؤى شثرزةى دةروونى و نةخةوتن و دواكةوتنى ميَشكى مندالأ. وة شيَواندنى مندالأ و لةبار بردن.

8-ئاويَتةكانى كلؤر و فلؤر: ئةم ئاويَتانة بةرهةم ديَن لة ثيشةسازيدا، طرنطترينيان ئايرؤسؤل (aerosol) وةك ميَرووة قرِكةرةكان مادةى ثرض و لابردنى بؤنى ئارةقة هةروةها ئاويَتةكانى بةشيَوةى شلة لة ئاميَرة سارد كةرةوة و طةرم كةرةوةكاندا لةمالاَندا, وة سووتانى ناتةواوى ثاشماوةكان (زرِو زبلأ) دةبيَتة بلاَوبوونةوةى ئةم ئاويَتانة لة هةوادا. ئةم ئاويَتانة لة بةرزى (18كم) دةبيَت لة ناوضة جةمسةريةكاندا. وة دةبيَتة هؤى شى بوونةوةى ئؤزؤن بؤ ئؤكسجين ضونكة ئةم ئاويَتانة بةهؤى تيشكى ذوور وةنةوشةيى شى دةبيَتةوة بؤ كلؤر و فلؤر, ئةوانيش كاردةكةنة سةر طازى ئؤزؤن و شى دةبيَتةوة بؤ ئؤكسجين.
9-زؤربةى كارطةكان هةلَم دةردةثةرِيَنيَتة ناو هةواوة، كة زؤر ئاويَتةى ذةهراويان تيَداية وةك ئاويَتةكانى زةرنيخ, فسفؤر, طؤطرد, سلينيؤم, يان كانزاى قورس وةك جيوة, قورِقوشم، كادميؤم و هى تر.

ئةمانة لة هةوادا بةشيَوةى تةنؤضكة يان تةم هةوا ثيس دةكةن لة دةوروبةرى كارطةكاندا و هةلَكردنى با دةيطويَزيَتةوة يان ئاوى دةرياكان كة رِةشةبايةكى بةهيَز ليَى دةدات بةشيَوةى تةنؤضكة يان هةلَم ئةو ئاوانة بةرزدةكاتةوة ناو هةوا ثاشان بة شيَوةى باران يان بةفر ديَتةوة سةر زةوى, بةشيبوونةوةى بةفرى جةمسةرةكان دةركةوتووة خويَيةكانى كلؤريدةكان و نيتراتةكان و طؤطرديدةكانى زؤربةى كانزاكانى تيَداية وةك سؤديؤم و ثؤتاسيؤم و كالسيؤم و مةطنيسيؤم، وة ئةم خويَيانة تةنها لة ئاوى دةرياكاندا هةية. هةروةها لةناو هةمان ئةو بةفرانةدا خلَتةى ئاسن و مس و توتيا و كؤبالت و قورِقوشم بينراوة, دةبيَت لةئةنجامى ضالاكية ثيشةسازيةكاندا ثةيدابوون.
10- بةكتريا و مشةخؤرةكان و ظايرؤسةكان بلاَودةبنةوة لة ناو هةوادا لة باريَكى ئارامدا، وة تووشى مرؤظـ دةبن لةبارى طونجاودا. وة ظايرؤسى ئةنفلةوةنزة لة هةموو زياتر بةر بلاَوة لةهةوادا. لةجةنطدا ميكرؤب بةكاردةهيَنريَت وةك ضةك بةهؤى ئاسانى بلاَوبوونةوةى لة هةوا و مرؤظـ توشى نةخؤشى كوشندة دةكةن (جمرة خبيثة) و تاعون و سوريَذة.
11-خةلَكيَكى زؤر لةناو تاوةرةكان و بينا بةرزةكاندا دةذين زؤربةى كاتةكانيان لة ذوورةوة بةسةردةبةن (كاركردن, نان خواردن و خواردنةوة, خةوتن). دةورو بةريَكى داخراوة ثيس بوونى هةواى ذورةوة رِوودةدات, كة ترسناكترة لةهةواى دةرةوة. وة سةرضاوةكانى ثس بوونى هةواى ذورةوة (ناوةوة) بريتية لة جطةرة, ئاطر كردنةوة بؤ مةبةستى جؤراو جؤر ئةو هةلَم و بؤنانةى لةرِايةخ و ماددة ضةوريةكان بةرزدةبنةوة, بخور, طازى فريؤن لة ئاميَرة ساردكةرةوةكان.
12-طازى ئؤزؤن (Ozone) (O3): ئةم طازة لةضينى خوارةوةى ترؤبؤسفير (Troposphere) دا هةية وة لة ضينى سةرةوةى ئةستراتوسفير (Stratosphere) دا هةية.

لة ضينى هةواى خوارةوة ئؤزؤن دروست دةبيَت لةو ثيساييانةى دةردةثةرِيَت لة هـؤيةكانى طـواستنةوة و ئاميَرةكانى تر كة هايدرؤكاربؤنيان هةية. (فريؤن كة لة ساركةرةوةكاندا هةية و لة زؤربةى ثيشةسازيةكانى تر). كاردةكاتة سةر تةندروستى مرؤظـ. بة هةناسة وةرطرتنى برِيَكى كةم ضوزانةوةى كؤئةندامى هةناسة دةكات لةوانةية مردنيش. بةلاَم لة ضينة بةرزةكانى هةوا دروست دةبيَت لةئةنجامى طةردةكانى ئؤكسجين لةطةلَ ئؤكسجينى سةربةخؤ بةكارى تيشكى ذوور وةنةوشةيى كارليَك رِودةدات:

O2 + O. O3
خواى طةورةو ميهرةبان ئةم ضينة طازةى ئؤزؤنى بةخشيوة بة زيندةوةرانى طؤى زةوى وةك قةلَغانيَك بةرطرى لة تيشكى ذوور وةنةوشةيى دةكات بؤ نةطةيشتنى بؤسةر زةوى كة زيان بةخشة ئةطةر وانةبواية ذيان لةسةر رِووى زةوى نةدةبوو.


بينراوة ئؤكسيدةكانى نايترؤجين دةبنة هؤى لة ناوضوونى طةردةكانى ئؤزؤن بة ثيَى ئةم هاوكيَشانة:-
NO + O3 →NO2 + O2
NO2 + O. →NO + O2
هةروا بينراوة كة ئاويَتةكانى كلور و فلؤر كاربؤن (فريون). كة لة ثيشةسازيدا زؤر بةكاردةهيَنريَت وةك ساردكةرةوةكان, بؤن لابةربونى ئارةقةكان و شتى تر. كة بةرز دةبيَتةوة بؤ ضينة بةرزةكانى هةوا طازى كلؤر سةربةخؤ دةبيَت بةكارى تيشكى ذور وةنةوشةيى كاردةكاتة سةر طةردةكانى ئؤزؤن و لةناويان دةبات وةك ئةم هاوكيَشةية:

O3 + Cl. ClO + O2

تةمةنى طازى فريؤن دريَذة دةطاتة (75-100) سالأ. سةرةرِاى ئةوة طازى كةش وةك H2, N2 كاردةكةنة سةر ئؤزؤن كة لة فرِؤكةى جيت و خيَراتر لة دةنط طاز و دوكةلَ دةردةثةرِيَت دةبيَتة هؤى ثيس بوونى ذينطة. وة دةرثةرِينى رِوكيت بؤ طةردون كارى خراثيان هةية لةسةر ئؤزؤن. كة هةرجاريَك رِؤيشتن نزيكةى 1مليؤن تةن لة طازى ئؤزؤن لة ناو دةبات.
طرنطترين زيانةكانى لة ناو ضوونى طازى ئؤزؤن زؤر طةيشتنى تيشكى ذوور وةنةوشةيى بؤسةر زةوى بريتى ية لة:-
1-بلاَوبونةوةى شيَرثةنجةى ثيَست.
2- لةناوبردنى ترشى ناوكى DNA كةبةرثرسة لة سيفاتى بؤماوةيى.
3-دروست كردنى ئاوى سثى لة ضاو يان كويَر كردن.
4-تيَكضونى كؤئةندامى بةرطرى لةش.
5-ثيربوونى ثيَش وةخت.
6-كةم كردنةوةى بةروبومى كشتوكالَى.
7-زيان طةياندن بة ئاذةلأ.
8-زيان طةياندن بة ماسى و بةروبوومةكانى.
9-بةرزبونةوةى ثلةى طةرمى سةر رِووى زةوى و بةرزبوونةوةى ئاستى رِووى دةريا.
طازى ئؤزؤن بةتةنها هؤكارنية بؤبةرزبوونةوةى ثلةى طةرمى سةر رِووى زةوى بةلَكو طازى CO2، فريؤن، ئؤكسيدةكانى نايترؤجين، طازى ميسان هةموو هاوبةشن لةو كردارة. زاناكان واى بؤدةضن كة لة سالَى (2050)ز دا ثلةى طةرمى زةوى بةبرِى (3-5) ثلة بةرز دةبيَتةوة بة هؤى قةتيس بوونى طةرماى سةر رِووى زةوى. كة كاريطةرى تةواوى لةسةر كةش و هةوا دةبيَت.

بزانه‌ سودی هه‌ییه‌ هاروێ گیان






واژوو[SIGPIC][/SIGPIC]ته‌نیا سه‌رکه‌وتنێک که‌ به‌خته‌وه‌ری لێده‌که‌وێته‌وه‌ زاڵ بون به‌ سه‌ر خۆیه‌
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 11-25-2011, 11:48 AM ژمارەى بەشداری : 5
Gandalf Ahmed
سەرپەرشتیاری برگەکانی ئینتەرنێت
 
به‌رواری تۆماربوون : Jan 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 22621
شوێن: کوردستان-ھەولێر
گرنگیدان بە : په‌ره‌پێدانی ئاينی ئيسلام له‌ هه‌موو وه‌لاتان
کۆی بەشداریەکان : 3,575
ته‌مه‌ن : 16
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 16

Gandalf Ahmed ئێستا لێره‌یه‌

سه‌ره‌كی







واژوو
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 03-17-2012, 11:21 PM ژمارەى بەشداری : 6
هةستى
ئه‌نــدامی نــوێ
 
به‌رواری تۆماربوون : Mar 2012
ژماره‌ی ئه‌ندام : 34275
کۆی بەشداریەکان : 16
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 10

هةستى لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

سلاو هاورييان بيويستم بة رابؤرتيكى كيميا هةية تكاية يارمةتيم بدةن






وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 03-18-2012, 08:12 PM ژمارەى بەشداری : 7
hazar.
ئه‌ستێره‌ی کورد کلیک
 
به‌رواری تۆماربوون : Nov 2011
ژماره‌ی ئه‌ندام : 30354
شوێن: هةولير
گرنگیدان بە : كورانى و فيلم
کۆی بەشداریەکان : 1,048
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 13

hazar. لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

هيوادارم يارمةتيت بدةن سوباس بو ئيوةش






واژوو[SIGPIC][/SIGPIC]

mahsun kirmizigul
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 04-18-2012, 11:03 AM ژمارەى بەشداری : 8
safen1
ئه‌نــدامی نــوێ
 
به‌رواری تۆماربوون : Apr 2012
ژماره‌ی ئه‌ندام : 35568
کۆی بەشداریەکان : 0
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 11

safen1 لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

تكاية رابورتيك دةربارةي زينكة زاني بة زماني كوردي






وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 09-14-2012, 09:49 AM ژمارەى بەشداری : 9
k2n
ئه‌نــدامی نــوێ
 
به‌رواری تۆماربوون : Sep 2012
ژماره‌ی ئه‌ندام : 39675
کۆی بەشداریەکان : 2
ته‌مه‌ن : 19
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 10

k2n لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

تكاية هاورييان من قوتابي 11ي زانستيم ناويشم كارمةندة بيويستم بة رابؤرتيكي فيزياو احيا هةية تكاية بة زماني كوردي هاورييان با نزيكةي 5 بةر بيت سوباس بؤ ئيوة.






وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
كۆن 09-14-2012, 10:03 AM ژمارەى بەشداری : 10
♥тαямαуι♥
دڵسۆزی یانەی کوردکلیك
 
به‌رواری تۆماربوون : Mar 2012
ژماره‌ی ئه‌ندام : 33591
شوێن: بلۆتۆ
گرنگیدان بە : خوا ده‌زانێت
کۆی بەشداریەکان : 15,043
کۆی گشتی هەڵسەنگاندن : 90

♥тαямαуι♥ لێره‌ نییه‌

سه‌ره‌كی

ده‌ق:
له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌‌ نێردراوه‌ له‌لایه‌ن به‌ڕێز k2n بینینی به‌شداریه‌كان
تكاية هاورييان من قوتابي 11ي زانستيم ناويشم كارمةندة بيويستم بة رابؤرتيكي فيزياو احيا هةية تكاية بة زماني كوردي هاورييان با نزيكةي 5 بةر بيت سوباس بؤ ئيوة.
فیزیا




دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی


ئەم وێنەیە ئەوە نیشان دەدات کە کاتێک ئەلیکترۆن لەسەر ڕووی مادەی دەدرێتەوە کە لە فۆتۆنی لێدراوەوە دەستمان کەوتووە .
بریتیە لەو بیردۆزەی کە تیایدا ئەلیکترۆن بڵاودەبێتەوە لە سەر ڕووی ماددەیەک (کانزا یان ناکانزا ) لە ئەنجامی توانای ھەڵمژینیان بۆ ووزە لە تیشکدانەوەی کارۆ موگناتیسی بۆ درێژە شەپۆلی زۆر کورت ،کە وەک شاراوە یان ڕووناکی سەرو بنەوشەی . لێرەدا ئەلیکترۆن بڵآودەبێتەوە (دەدرێتەوە) کە دانراوە وەک " photoelectron" کە ئەمەش یەکەمجار دۆزرایەوە لەلایەن زانا ھێنریک ھێرتز لە ساڵی ١٨٨٧ ، ئەم دۆزراوەیەش ناونرا بە " کاریگەری ھێرتز" ، ھێرتز پیشانی دا کە کارەبای ڕووناککراوە لەگەڵ ڕووناکی سەروبنەوشەی ھێمای کارەبای دروست دەکات زۆر بە ئاسانی.
دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی شوێن خۆی دەگرێت لەگەڵ فۆتۆن لەگەڵ ووزەیەک کە بڕەکەی چەند ئەلیکترۆن ڤۆڵتێک دەبێت ، لە ژمارەی بەرزی ئەتۆمیک ی توخمێک ، کە زیاترە لە ١ ئەلیکترۆن ڤۆڵت . لە فۆتۆنی ووزە زۆرەکاندا کە وەک ووزەی ئەلیکترۆنەکانی ترە کە دەکاتە ١١ کیلۆ ئەلیکترۆن ڤۆڵت ، وەک پەرشبوونەوەی کۆمپتن ، ھەر پرۆسەیەکی تر ، ئەبێت ئەمە ڕووبدای وە ھەندێ جار ووزەکەی دوو ئەوەندەی بێت (١.٠٢٢ مێگا ئەلیکترۆن ڤۆڵت). لێکۆڵینەوەی دیاردەی کاریگەری کارۆڕووناکی بریتی بوو لە چەند ھەنگاوێکی گرنگ بۆ تێگەشتن لە سروشتی کوانتەم بۆ ڕووناکی و ئەلیکترۆن .کاریگەر بوو بۆ ئەوەی تێبگەین لە دوو سیفەتی شەپۆل.
.................................................. .....*******************************************.. .................................................. ..........

شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ (Ultrasound Waves)

سه‌ره‌تایه‌كی مێژوویی:-
هه‌وڵی یه‌كه‌م له‌ گه‌رِان به‌دوای شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ له‌ ساڵی (1882 )ز له‌ لایه‌ن زانای فیزیایی سویسری (دانیل كولادین) بوو كه‌ ویستی خێرایی ده‌نگ بپێوی به‌هۆی زه‌نگێكی ئه‌ڵمانی له‌ ئاوی ده‌ریاچه‌ی جنێڤا كه‌ رِێگا خۆشكه‌ر بوو بۆ دانانی بیردۆزی ده‌نگ له‌لایه‌ن زانا لۆرد ریلیه‌ له‌ ساڵی (1877 )ز كه‌ باس له‌ بنچینه‌كانی فیزیای ده‌نگ و شه‌پۆله‌كانی و گواستنه‌وه‌ و ده‌نگ دانه‌وه‌ده‌كات.توێژینه‌ ه‌كان به‌رده‌وام بوون تا یه‌كه‌م سۆنار SONAR (Sound Navigation & Ranging) له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ساڵی (1914)ز له‌ لایه‌ن زانا فسندن دانرا كه‌ بۆ كه‌شتیوانی و دیاركردنی شوێنی كه‌شتیییه‌كانی ئه‌لمَانی به‌كارهات له‌ شه‌رِی جیهانی یه‌كه‌م.
ئه‌م دۆزینه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تای چله‌كانی سه‌ده‌ی بیست له‌ بواری پزیشكی به‌كار هات له‌لایه‌ن دكتۆری ده‌مار و ده‌روونناس دكتۆر (كارل سیۆدۆ) كه‌ یه‌كه‌م دكتۆره‌ شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگى به‌كارهێنا له‌ ده‌ستنیشانكردنی نه‌خۆشییه‌كان ئه‌ویش كارێكی ئاسان نه‌بوو چونكه‌ ئێسكی سه‌ر زۆربه‌ی هێزی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگى ده‌مژی.له‌ ئه‌نجامی هه‌وڵه‌كانی زانایانى فیزیا و ئه‌ندازیارانی میكانیكیكاره‌بایی و بایۆلۆژى و پزیشكه‌كان و زانایانی كۆمپیوته‌ر و توێژه‌ره‌كان و به‌ پاڵپشتی حكومه‌ته‌كان،ده‌ستنیشان ردنی نه‌خۆشی به‌ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ له‌ كلینیكی پزیشكانی ده‌مار و دڵ و چاو ده‌ستی پێكرد شه‌پۆلی به‌كارهاتوو له‌ جۆری (A-mode) كه‌ به‌كارهێنانی ته‌سك ودیاركراوی هه‌بوو پێشخرا بۆ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی جۆری (B-mode) كه‌ زانا دۆگلاس هۆری وه‌ك ته‌كنیكارێكی تیشك به‌كاری هێنا بۆ ده‌ستنیشانكردنی نه‌خۆشی چونكه‌ توانای هه‌یه‌ بگاته‌ به‌شه‌كانی له‌ش بۆ تێگه‌یشتنی كۆئه‌ندامه‌كانی له‌ش ،له‌ زانكۆی كۆلۆرِادۆ له‌ ده‌نگه‌ر به‌هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ جوزێف هۆملس كه‌ پسپۆری گورچیله‌یه‌ به‌شداری له‌ توێژینه‌وه‌كان كرد وه‌به‌ هاوكاری زانا و ئه‌ندازیاران بیلز و بۆساكۆنی .یه‌كه‌م ئامێری شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ (Ultra-sound) دوو لایه‌ن جۆری (B-mode) له‌ ساڵی (1951 )ز به‌كارهێنرا.پاشتر چه‌ند ئامێرێك به‌كار هێنرا كه‌ هه‌موویان قه‌باره‌یه‌كی گه‌وره‌یان هه‌بوو نه‌خۆش ده‌بووایه‌ به‌شێكی یان هه‌مووى له‌ ناو ئاودا بووایه‌ بێ جووڵه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك ئه‌مه‌ش كارێكی ئاسان نه‌بوو بۆ ئه‌نجامدانی له‌ كلینیكه‌كان.
له‌ كۆتایییه‌كانی ساڵی (1955 )ز ئه‌م ئامێرانه‌ پێشكه‌وتنیان به‌خۆوه‌ بینی كه‌ قه‌باره‌ى بچووك كرا و هه‌ستیارى زیاد كرا و ئاسانتر بوو بۆ به‌كارهێنان ئه‌ویش به‌ به‌كارهێنانی قۆلێكی كانزایی كه‌ توانای جووڵه‌ى هه‌بوو له‌ شوێنی پشكنینی نه‌خۆش.ئامێرێكی تری شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) داهێنرا له‌ ساڵی (1955 )ز كه‌ تایبه‌ت بوو به‌ پشكنینی ئه‌ندامىزاوزىَ( میهبه‌ل )و كۆم له‌ لایه‌ن هه‌ردوو زانا وایڵد ورِید كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا زۆر سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو و پاشتر چاكسازى بۆ كرا تا وای لێهات ئه‌م ئامێرانه‌ به‌ سه‌ركه‌وتوویی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا و نه‌مسا و یابان و مه‌مله‌كه‌تی یه‌كگرتووی به‌ریتانیا به‌كار بێ به‌تایبه‌تیش له‌ بواری پسپۆری ئافره‌تان و منداڵ بوون.
ئایان دۆنالد یه‌كێكه‌ له‌ دكتۆره‌كانی ئینگلیز كه‌ به‌ پێشه‌نگ داده‌نرێ له‌ به‌كارهێنانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ جۆرى نه‌خۆشی و كیسه‌كانی ده‌ست نیشان كرد به‌ هاوكاری زانای ته‌كنیكار تۆم برِاون و دكتۆر جۆن ماكفیار له‌ساڵی (7/6/1958 )ز و ساڵی (1959 )ز توانیان قه‌باره‌ى سه‌ری كۆرپه‌ڵه‌ دیار بكه‌ن كه‌ دواتر به‌ رِێگه‌یه‌ك دانرا بۆ زانینی گه‌شه‌ی كۆرپه‌ڵه‌،پاشان به‌كار هێنرا بۆ زانینی بارودۆخی كۆرپه‌ڵه‌ له‌ سه‌ره‌تای سك پرِی تا كاتی له‌دایك بوون و دیاركردنی ئه‌گه‌ری بوونی زیاتر له‌كۆرپه‌ڵه‌یه‌ك و نه‌خۆشییه‌كانی پێش له‌دایك بوون.
پێش ساڵی (1972) ز نه‌ده‌توانرا هێلكه‌دان به‌ شه‌پۆلی (B-mode) ببینرێ تا زانای نه‌مساوی (كراتۆچویل) ئه‌م كاره‌ی ئه‌نجامدا،به‌مه‌ش شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) بووه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی له‌ پسپۆری ئافره‌تان، توێژینه‌وه‌كان له‌ یه‌ك توێژینه‌وه‌ى دكتۆر ئایان دۆنالد له‌ ساڵى (1958) ز گه‌یشته‌ (298) توێژینه‌وه‌ له‌ ساڵی (1978) ز، له‌ ئه‌نجامی ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ توانرا كۆرپه‌ڵه‌ له‌ ته‌مه‌نی پێنج هه‌فته‌یی ده‌ستنیشان بكرێ له‌ ساڵی (1963 )ز وه‌ لێدانی دڵی كۆرپه‌ڵه‌ له‌ ته‌مه‌نی حه‌فت هه‌فته‌یی ده‌ستنیشان بكرێ له‌ ساڵی (1965 )ز وه‌ كه‌م وكورِییه‌كانى گه‌شه‌كردن بزانرێ له‌گه‌ڵ درێژى كۆرپه‌ڵه‌ و بارودۆخ له‌ده‌وریدا له‌ناو سكی دایك به‌مه‌ش كێشی كۆرپه‌ڵه‌ و برِی خۆراك دیار ده‌كرێ.هه‌روه‌ها بوونی كون له‌ پشت (Spine Bifida) پوچ بوونی سه‌ر له‌ كۆرپه‌ڵه‌ (Anencephaly) له‌هه‌فته‌ی حه‌ڤده‌می سك پرِی،ئه‌و هه‌موو پێشكه‌وتنه‌ نه‌ده‌كرا به‌بێ بوونی شه‌پۆلی (B-mode) وه‌ زیادكردنی رِه‌نگی خۆله‌مێشی بۆ ئامێره‌كانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) چونكه‌ پێشتر ته‌نها رِه‌نگی سپی و رِه‌ش به‌كار ده‌هات .
له‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی بیست دا زانستی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) شۆرشی به‌خۆوه‌ بینی به‌ داهێنانی وێنه‌گرتنی رِاسته‌وخۆ (Real Time Scanner) به‌ شه‌پۆلی (B-mode) كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ ژیانی راسته‌قینه‌ی كۆرپه‌ڵه‌ له‌ جووڵه‌ ولێدانی دڵ و هه‌ڵسوكه‌وتی و هه‌ناسه‌ له‌ ناو منداڵداندا،یه‌كه‌م ئامێر له‌م بابه‌ته‌ له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ ساڵی (1985 )ز داهێنرا،كه‌ ئه‌وكاته‌ ململانێیه‌كى به‌هێز هه‌بوو له‌ نێوان كۆمپانیاكانى به‌رهه‌م هێنی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) بۆ به‌رهه‌مهێنانی ئامێری پێشكه‌وتوو به‌ وێنه‌ی رِوون وئاشكرا كه‌ بووه‌ هۆی پێشكه‌وتنی پسپۆری ئافره‌تان و منداڵ بوون.
هه‌روه‌ها ئامێرى شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگی ( Ultra-sound) ئه‌ندامى زاوزىَ میهبه‌لی وكۆم زۆر پێشكه‌وت كه‌ یه‌كه‌م جار له‌لایه‌ن زانایان رِید و وایلد له‌ سالًی (1955 )ز داهێنرا ئه‌مه‌ش بیست ساڵی خایاند بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م ئامێرانه‌ بگه‌نه‌ كلینیكی پزیشك.له‌ ساڵی (1985 )ز دا كه‌ ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ش له‌گه‌ل منداڵی تاقیگه‌(منداڵی شووشه‌) له‌ نه‌مسا هاوكات بوو كه‌ پاشتر ته‌كنۆلۆژیایی دوپلار (Doppler) و (M-mode) به‌كارهات،بنچینه‌ی ئه‌م ته‌كنۆلۆژیاییه‌ له‌ لایه‌ن زانای نه‌مساوی كریستیان دوپلار له‌ ساڵی (1842 )ز دانرا و له‌ ساڵی (1955 )ز له‌لایه‌ن یابانییه‌كان به‌كارهات بۆ زانینی جووڵه‌كانی دڵ.له‌ ساڵی (1962 )ز به‌ به‌كارهێنانی دوپلار زاناكان لێدانی دڵ ورِێرِه‌وى خوێن و پێشكه‌وتنی كۆئه‌ندامه‌كان به‌ وێنه‌ی راسته‌وخۆی رِه‌نگاورِه‌نگ (Real time Color Flow Imaging).له‌هه‌شتاكان و سه‌ره‌تاكانی نه‌وه‌ته‌كان كۆمپانیاكانى به‌رهه‌م هێنی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) زۆر پێشكه‌وت و ئه‌م ئامێرانه‌ بوونه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی له‌كاره‌كانی پزیشكی پسپۆر له‌ مندالبوون وئافره‌تان،پاش ئه‌وه‌ى قه‌باره‌ى ئامێره‌كان بچووك كرایه‌وه‌ و قۆلی پشكنینی ئامێره‌كه‌ شوێنێكی بچووكی گرت له‌سه‌ر له‌شی نه‌خۆش به‌ جووڵه‌یه‌كی سه‌ربه‌ست،له‌وه‌ش گرینگتر ئه‌م وێنه‌ نایابانه‌یه‌ كه‌ به‌ده‌ست دێ و ده‌ستنیشانكردنی ورد به‌مه‌ش ئامێره‌كانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) به‌ پله‌ یه‌ك داده‌نرینً له‌ نێوان ئامێره‌كانی ده‌ستنیشان كردنی نه‌خۆشی كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌ ده‌ستنیشانكردنی به‌شه‌كانی له‌ش به‌كاردێ،به‌لكو ده‌ستنیشانكردنی كۆرپه‌ڵه‌ له‌ناو منداڵداندا كه‌ بووه‌ زانستێك و پسپۆرییه‌كی سه‌ربه‌خۆ.
پاش ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ی كه‌ ئامێره‌كانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) به‌ده‌ستی هێنا و پاش شۆرِشی زانستی له‌ هه‌موو بوارێكدا و پێویستییه‌كانی ژیانی نوێ و به‌كارهێنانی كۆمپیوته‌ر،ئامێره‌كانی شه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) له‌گه‌ل ئه‌و هه‌موو سه‌ركه‌وتنه‌ى كه‌ به‌ ده‌ستی هێنا جێ ی ره‌زامه‌ندی زانایان نه‌بوو چونكه‌ ده‌یان ویست دووری (بعد) ی سێیه‌م ببینن ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ش له‌ ساڵی حه‌فتاكانه‌وه‌ دروست بوو به‌ڵام له‌ هه‌شتاكاندا هاته‌ كایه‌وه‌ ، پاش شۆرِشی ته‌كنۆلۆژیا و به‌رنامه‌ی كۆمپیوته‌ر،له‌ یابان له‌ زانكۆی تۆكیۆ یه‌كه‌م راپۆرت له‌سه‌ر دوری (بعد) سیانی واته‌ پانی و به‌رینی و به‌رزی له‌ ساڵی (1984 )ز بڵاو كرایه‌وه‌ ویه‌كه‌م سه‌ركه‌وتن له‌ ساڵی (1986 )ز تۆماركرا به‌ گرتنی وێنه‌یه‌كی سیانی (بعد) بۆ كۆرپه‌ڵه‌ به‌ یارمه‌تی كۆمپیوته‌ر.
به‌ پێشكه‌وتنی ئامێرىشه‌پۆلی سه‌رووی ده‌نگ ( Ultra-sound) ی سیانی (بعد) درێژی ماوه‌ی وه‌رگرتنی هه‌ر وێنه‌یه‌ك كه‌ به‌ لاى كه‌م ده‌ خووله‌ك ده‌خایه‌نێ ، بووبه‌ ئاسته‌نگ له‌به‌رده‌م بڵاوبونه‌وه‌ى ئه‌م ئامێرانه‌،له‌ساڵی (1989 )ز یه‌كه‌م ئامێرى بازرگانی له‌ نه‌مسا دروست كرا به‌ ناوى (Combison-330) ئه‌م ئامێره‌ له‌ جیهاندا پێشكه‌وت به‌تایبه‌تی له‌ یابان و نه‌مسا و به‌ریتانیا و كه‌نه‌دا و چین تا له‌ ساڵی (1996 )ز له‌ له‌نده‌ن تۆژینه‌وه‌ له‌سه‌ر (بعد) ى چواره‌م كرا كه‌ ئه‌ویش به‌كارهات بۆ به‌ده‌ستهێنانی وێنه‌یه‌كی رِاسته‌قینه‌ ئه‌م كاره‌ش نه‌ده‌كرا بێ پێشكه‌وتنی زانستی كۆمپیوته‌ر.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

تیشكی ژێر سوور


تیشكی ژێر سوور (infrared rays) : تیشكی ژێر سوور تیشكێكی نه‌بینراوه‌ به‌شێكه‌ له‌ تیشكی كارۆموگناتیسی كه‌ له‌ره‌له‌ری كه‌متره‌ له‌و له‌ره‌له‌ره‌ی كه‌ چاو هه‌ستی پێ ده‌كات له‌به‌ر ئه‌وه‌ نابینرێ به‌ڵام هه‌ستی پێ ده‌كرێ له‌رِێگه‌ی گه‌رمی ،كه‌ له‌كۆتایی شه‌به‌نگی كارۆموگناتیسی بینراو دایه‌ كه‌ درێژی شه‌پۆلی له‌ نێوان (0.7 - 1) مایكرۆمه‌تره‌. خۆر سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی تیشكی سروشتییه‌ بۆ هه‌موو جۆره‌ وزه‌یه‌كی كارۆموگناتیسی، ئه‌و تیشكه‌ى كه‌ خۆر ده‌ینێرێ به‌شێوه‌ى شه‌پۆلی كارۆموگناتیسی له‌ سێ به‌ش پێك دێ كه‌ درێژی شه‌پۆلی جیاوازیان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مانه‌ن:
تیشكی سه‌رو وه‌نه‌وشه‌یی كه‌ له‌ سه‌دا دووى(2 %) ی تیشكی خۆر پێكدێنێ .
تیشكی بینراو كه‌ له‌ سه‌دا چل و حه وت(47 %) ی تیشكی خۆر پێكدێنێ .
تیشكی ژێر سوور كه‌ له‌ سه‌دا (51 %) ی تیشكی خۆر پێكدێنێ .
تیشكی ژێر سوور تیشكێكی گه‌رمیداره‌ و نه‌بینراوه‌ كه‌ خۆر سه‌رچاوه‌ی سروشتییه‌تی ده‌كرێ له‌ سه‌رچاوه‌ى ده‌ستكرد به‌رهه‌م بهێنرێ ،درێژى شه‌پۆلی تیشكی ژێر سوور هه‌مان درێژى شه‌پۆلی به‌شی رووناكی له‌ شه‌به‌نگی كارۆموگناتیسییه‌ و له‌گه‌ل شه‌به‌نگی رووناكی و شه‌به‌نگی تیشكی مایكرۆوێڤ تێكه‌ڵ ده‌بێ.زاراوه‌ی (near infrared) له‌ تیشكی ژێر سوور به‌ نزیكترین درێژی شه‌پۆل له‌ شه‌به‌نگی رووناكی ده‌وترێ. زاراوه‌ی (far infrared) تیشكی ژێر سوور به‌ نزیكترین شه‌پۆلى درێژ له‌ تیشكی مایكرۆوێڤی له‌ شه‌به‌نگی كارۆموگناتیسی ده‌وترێ .
به‌كارهێنانه‌كانی بایۆلۆژى تیشكی ژێر سوور (infrared application) :
تیشكی ژێر سوور كه‌ درێژی شه‌پۆلی له‌نێوان (4-16) مایكرۆنه‌ پێی ده‌ڵێن تیشكی ژێر سووری دوور (far infrared ray) به‌ رووناكی ژیان ناوده‌برێ و هه‌مان درێژی شه‌پۆلی تیشكی ژێر سووری هه‌یه‌ كه‌ له‌شی مرۆڤ ده‌ری ده‌كات وه‌ هۆیه‌كه‌ بۆ بوونی زینده‌وه‌ر ئه‌و درێژی شه‌پۆله‌یه‌ كه‌ له‌ش ده‌یمژێ له‌ تیشكی خۆر له‌كاتی رِۆژهه‌ڵات و رِۆژ ئاوا بووندا زیاد ده‌بێ كاتى خۆدانه‌ به‌ر خۆر وه‌ زۆر باشه‌.
تیشكی ژێر سوور توانایه‌كی به‌هێزی چوونه‌ ناوه‌وه‌ى هه‌یه‌ كه‌ سوودى هه‌یه‌ بۆ پێست و هه‌رسكردن و سورِی خوێن وه‌ یارمه‌تی له‌ش ده‌دات بۆ وه‌رگرتنی ئۆكسجین و خواردن، وه‌ وه‌ك چاره‌سه‌ر به‌كاردێ بۆ رۆماتیزم و كه‌مكردنی ژان و ژانی ده‌مار له‌كاتی وه‌رزش و كاركردن و كه‌مكردنی ژانی ده‌م و چاو .
هه‌روه‌ها به‌كاردێ له‌ كه‌شتی ئاسمانی و ئامێرى وێنه‌گرتنی زه‌وى له‌ ئاسمانه‌وه‌ وه‌ به‌ فراوانی به‌كاردێت له‌ ئامێره‌كانی كۆنترِۆلكردن له‌ دووره‌وه‌.
به‌كارهێنانی تیشكی ژێر سوور له‌ بواری ته‌كنۆلۆژی و بایۆلۆژی هه‌روه‌ها لایه‌نی سلبی و مه‌ترسیداری هه‌یه‌ بۆ نموونه‌ له‌ كاتی هه‌ڵئاوسان وشێرپه‌نجه‌ى پێست و نه‌خۆشییه‌كانی دڵ و پاڵه‌په‌ستۆو ماندوو بوون و سیل و خوێن به‌ربوون به‌كارناهێنرێتَ.
ئاژانسی ئاسمانی ئه‌مه‌ریكی (ناسا) یه‌كه‌م لایه‌نه‌ كه‌ سوودی له‌ خاسیه‌ته‌كانی تیشكی ژێر سوور وه‌رگرتووه‌ كه‌ جل و به‌رگ و كه‌شتی ئاسمانی له‌ دیوی ناوه‌وه‌ به‌ سیرامیك ناوپۆش ده‌كرێ، بۆ ئه‌وه‌ى تیشكی ژێر سووریان پێببه‌خشێ كه‌ له‌ له‌شیان ون ده‌بێ له‌ ئاسماندا .
تیشكی ژێر سوور زیانی نییه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ى (24) كاتژمێر به‌ر مرۆڤ بكه‌وێ،به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر پێویسته‌ بۆ ژیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ پزیشك منداڵی تازه‌ له‌دایك بوو له‌ دایه‌نگه‌ داده‌نێن كه‌ تیشكی ژێر سوور ده‌رده‌كا، تیشكی ژێر سوور به‌ رووناكی ژیان(light of life) ده‌ناسرێ هۆیه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ ژیانی هه‌موو زینده‌وه‌رێك،گرنگترین كاره‌كانی تیشكی ژێر سوور زیاد كردنی به‌رگری له‌شه‌ بۆ نه‌خۆشی (reinforcement immune system) له‌ئه‌نجامی زیادكردنی سورِی خوێنی بچووك و زیادكردنی گۆرِانی خوارده‌مه‌نی(metabolism) و دواخستنی پیر بوون (slow down the aging process).له‌شی مرۆڤ تیشكی ژێر سوور ده‌رده‌كا كه‌ پێی ده‌ڵێن (biogenetic ray) كه‌ برِه‌كه‌ی له‌ یه‌كێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر ده‌گۆرِێ، كه‌ برِی تیشكی ژێر سووری له‌ له‌ش ده‌رچوو كه‌م ده‌بێ و له‌ش نه‌خۆش و ماندوو و لاواز و پیر ده‌بێ و به‌رگه‌ی نه‌خۆشی ناگرێ ،كاتێك كه‌ برِی تیشكی ژێر سوور له‌ له‌ش نزیك سفر ده‌بێ ئه‌و مرۆڤه‌ له‌ مردن زۆر نزیكه‌.
هه‌ندێ كه‌س توانای زاڵ بوونی به‌سه‌ر نه‌خۆشی هه‌یه‌ چونكه‌ توانای به‌رهه‌مهێنانی تیشكی ژێر سووريان هه‌یه‌ له‌ له‌شیان كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ش به‌هێز ده‌كات كه‌ پێ ى ده‌گوترێ (q-gong) له‌ هه‌ندێ كه‌س ئه‌م وزه‌ زۆر به‌هێزه‌ وه‌ك (ریكی) كه‌ وزه‌ ده‌نێرێ بۆ نه‌خۆش به‌مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن كه‌ ئه‌ویش وزه‌ى تیشكی ژێر سووره‌ كه‌ به‌ چاو نابینرێ كه‌ گه‌رمییه‌ك ده‌به‌خشێته‌ نه‌خۆش ، ئه‌م رِێگایه ‌له‌گه‌ڵ هه‌زاره‌ها نه‌خۆش به‌كار هاتووه‌ كه‌ نه‌خۆشی ته‌نگه‌ نه‌فه‌س و پاله‌په‌ستۆى خوێن و شه‌كره‌ و په‌نكریاس و سه‌رئێشه‌ى پىَ چاره‌سه‌ر كراوه‌.
خه‌ڵك له‌ رِابردوودا ئاوی زێ و كانیاوی پرِ له‌ تیشكی ژێر سووریان به‌كار ده‌هێنا له‌به‌ر ئه‌وه‌ ته‌ندروستیان باش بوو ,كاتی كرِكه‌وتنی مریشك له‌سه‌ر هێلكه‌ تیشكی ژێر سوور ده‌رده‌كات وه‌ كیسه‌ڵی ده‌ریا هێلكه‌كانی له‌ قومی كه‌نار ده‌ریاكاندا ده‌شارێته‌وه‌ كه‌به‌ تیشكی ژێر سوورى خۆر ده‌تروكێ.
هه‌ر ته‌نێكی گه‌رم له‌ پله‌ى سوور بوونه‌وه‌ رِووناكی ده‌داته‌وه‌ كه‌ گه‌رمییه‌كه‌ى ده‌گاته‌ پله‌ى(273)س وه‌ له‌ پله‌ى (300-500س)تیشكێكی سووری تیژتر ده‌رده‌كات،وه‌ له‌ پله‌ی(1000)س تیشكێكی زه‌رد ده‌رده‌كات،وه‌ له‌ پله‌ی (1200س) یان زیاتر تیشكێكی سپی ده‌رده‌كات كه‌له‌ هه‌ر پله‌یه‌كی گه‌رمیدا درێژى شه‌پۆلی تیشكه‌كان جیاوازه‌ و به‌م شێوه‌یه‌:
یه‌كه‌م جار تیشكی ژێر سووری دوور (far infrared) ده‌رده‌كات ئینجا تیشكی ژێر سووری نزیك (near infrared) وه‌ له‌ كاتی سوور بوون تیشكی بینراو ده‌رده‌كات و له‌كاتی دانه‌وه‌ تیشكی سپی تیشكی ژێر سوور و بینراو و سه‌رو وه‌نه‌وشه‌یی ده‌رده‌كات .
دیاركردنی برِی تیشكی خۆر و هێزو گۆرِانی به‌پێى باری كه‌ش و هه‌وا كارێكی ئاسان نییه‌ ،له‌به‌ر ئه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى تیشكی ده‌ستكرد به‌كار دێ كه‌ تیشكی ژێر سوور دروست ده‌كات به‌ گه‌رمكردنی ته‌نه‌كان (ئه‌گه‌ر بۆ زیاتر له‌ 3000 پله‌ی سه‌دى گه‌رم بكرێ ئه‌وا تیشكی سه‌رو وه‌نه‌وشه‌یی و شه‌پۆلی كارۆموگناتیسی جۆراوجۆر ده‌رده‌كات به‌پێی یاساكانی فیزیا) .
به‌شێك له‌ تیشكی كارۆموگناتیسی له‌ لایه‌ن له‌شه‌وه‌ ده‌مژرێ، كه‌ به‌نده‌ به‌ درێژی شه‌پۆل و له‌ره‌له‌ر و گۆشه‌ى به‌ركه‌وتنی به‌ له‌ش و كاتی خایانراو و تیژی مژین و باری له‌ش .
ده‌توانرێ رِوو و پێكهاته‌ى ته‌نه‌كان بپشكنرێ به‌ تیشكی ژێر سوور له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌ تۆژینه‌وه‌ى جۆره‌كانی به‌رد وكانزاكان به‌كاردێ.


ویپكیدیا
.................................................. ...............................................

-----------------------------------------------------------------

احیا

راپۆرتی احیا

قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا






واژوو
دڵـــــم تەنگـــە وەكوو خونچەی دەمی تــۆ
ســــەرم گــــێژە لە گــێژیی پەرچەمی تــۆ
سەر و مـــاڵ و ژیـــانــــــم دا بە ماچـــــێک
گـــوتت پێک نایە زۆری من كــــەمی تــۆ!!!
وه‌ڵام دانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ق كردن
زیاد كردنی وه‌ڵام

ئامرازه‌كانی بابه‌ت
شێوازه‌كانی نیشاندان

یاسای په‌یام
ناتوانی بابه‌تی نوێ بنووسی
ناتوانی وه‌ڵام بۆ بابه‌ت بنووسی
ناتوانی فایله‌كانت باربكه‌ی
ناتوانی به‌شداریه‌كانت چاك بكه‌ی

BB codeچالاكه‌
خه‌نده‌كان چالاكه‌
كۆد [IMG] چالاكه‌
كۆد HTML ناچالاكه‌

گواستنه‌وه‌ی خێرا

Facebook Comments by: ABDU_GO - شركة الإبداع الرقمية

ئێستا كاتژمێر : 11:18 AM به‌كاتی كوردستان