پێش داواكارى سه ردانى گه‌نجينه‌ى ڕاپۆرت بكه

[KURDBAND]

ناپلیۆن بۆناپارت

ناپلیۆن له‌ ساڵی‌ 1769 له‌ دوورگه‌ی‌ كۆریسكای‌ ئیتالیا له‌ بنه‌ماڵێكی‌ خانه‌دان له‌ دایك بوه‌ ، 5 ساڵ به‌ر له‌ له‌دایك بوونی‌ ناپلیۆن ئه‌و دورگه‌یه‌ له‌لایه‌ن فه‌ڕه‌نساوه‌ داگیركراوه‌. له‌ ته‌مه‌نی‌ 9 ساڵیدا چووه‌ته‌ قوتابخانه‌یه‌كی‌ سه‌ربازی و له‌ ساڵی‌ 1784 په‌یوه‌ندی‌ به‌ كۆلێژی‌ جه‌نگییه‌وه‌ كردوه‌، به‌هۆی‌ زیره‌كی‌ ‌و لێهالتوویه‌وه‌ له‌ماوه‌ی‌ ساڵێكدا ئه‌و كۆڵیژه‌ی‌ ته‌واكردوه‌، له‌ كاتێكدا ماوه‌ی‌ خوێندن تیایدا دوو ساڵ بووه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ ته‌مه‌نی‌ 16 ساڵیدا له‌ سوپای‌ فه‌ڕه‌نسادا بووه‌ته‌ ئه‌فسه‌ر. هه‌ڵایسانی‌ شۆڕشی‌ فه‌ڕه‌نسی‌‌و روخانی‌ سیستمی‌ پاشایه‌تی‌‌و هاتنه‌ كایه‌ی‌ سیستمی‌ كۆماری‌ له‌ ساڵی‌ 1793دا هه‌لێكی‌ باش بووه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی‌ ناپلیۆن به‌تایبه‌ت كاتێك فه‌ڕه‌نسیه‌كان گه‌مارۆی‌ شاری‌ تۆلۆنیاندا كه‌ له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ داگیركرابوو ، ناپلیۆن له‌و پڕۆسه‌ی‌ گه‌مارۆدانه‌دا لێهاتووی‌ خۆی‌ پیشانداوه‌و سه‌رپه‌رشتی‌ هێزی‌ تۆپهاوێژی‌ كردوه‌‌و به‌وپه‌ڕی‌ دڵسۆزیه‌وه‌ جه‌نگاوه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردوه‌ كه‌ ناوبانگێكی‌ زۆر په‌یدا بكات.
پاشان ناپلیۆن كراوه‌ته‌ سه‌ركرده‌ی‌ سوپای‌ فه‌ڕه‌نسا له‌ ئیتالیا‌و به‌هۆی‌ ئه‌و سه‌ركه‌وتننانه‌ی‌ كه‌ له‌ به‌ره‌ی‌ ئیتالیا له‌ نێوان ساڵانی‌ 1796_ 1797 به‌ده‌ستی‌ هێناوه‌و وه‌ك پاڵه‌وانێكی‌ نیشتیمانیی‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ وڵاته‌كه‌ی‌، پاشان به‌مه‌به‌ستی‌ له‌ناوبردنی‌ رێگای‌ بازری‌ نێوان به‌ریتانیا‌و هیندستان ناپلیۆن به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ سوپای‌ وڵاته‌كی‌ میسر داگیر ده‌كات ، به‌ڵام دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ جه‌نگی‌ عه‌كادا شكست ده‌هێنێت ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌ڕه‌نسا.
ناپلیۆن له‌ ساڵی‌ 1799 له‌ كۆده‌تایه‌كی‌ سه‌ربازیدا به‌شداری‌ ده‌كات ‌و دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌تیكی‌ نوێ‌ پێكده‌هێنرێت ده‌كرێته‌ راوێژكاری‌ یه‌كه‌می‌ وڵاته‌كه‌ی‌‌و بۆماوه‌ی‌ 15 ساڵ نازناوی‌ راوێژكاری‌ ده‌بێت‌و پاشان خۆی‌ وه‌ك ئیمبراتۆر ده‌ناسێنێت . له‌ ساڵی‌ 1805 دا جه‌نگ دژی‌ هه‌ر سێ‌ زلهێزی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ جیهان به‌ریتانیا‌و نه‌مسا‌و روسیا به‌رپا ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ له‌ جه‌نگی‌ ئوسترلتیندا نه‌مسا‌و روسیای‌ شكست پێهێناوه‌، به‌ڵام له‌ 1806 دا روسیا سوپای‌ فه‌ڕنسا تێكده‌شكێنێت ، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ روسیا ئاماده‌ نابێت ببێته‌ ئه‌ندامی‌ ئه‌و هاوپه‌یمانیه‌ته‌ی‌ كه‌ ناپلیۆن دروستیكردبوو، له‌ ساڵی‌ 1812 دا ناپلیۆن هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر روسیا، هه‌رچه‌نده‌ به‌شێكی‌ زۆری‌ ولاتی‌ روسیا داگیر ده‌كات به‌ڵام سه‌رما‌و برسیه‌تی‌ هه‌ره‌س به‌ سوپاكه‌ی‌ ناپلیۆن ده‌هێنێت‌و نزیكه‌ی‌ 25 هه‌زار سه‌ربازی‌ ئه‌و سوپایه‌ گیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن.
له‌ساڵی‌ 1814 دا ناپلیۆن له‌ جه‌نگی‌ وا (ترلۆدا) شكستێكی‌ گه‌وره‌ ده‌خوات ‌و ناچار ده‌كرێت ده‌ست له‌ پۆسته‌كه‌ی‌ بكێشێته‌وه‌و نه‌فی‌ ده‌كرێت بۆ دورگه‌ی‌ ئه‌لبای‌ كه‌ناری‌ ئیتالیا ، كه‌متر له‌ ساڵێك له‌و دورگه‌یه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ناكۆكی‌ نێوان نه‌یاره‌كانی‌ ده‌قۆزێته‌وه‌‌و ده‌یه‌وێت سه‌ر له‌ نوێ‌ ده‌سه‌ڵات بگرێته‌وه‌ ده‌ست، به‌ڵام سه‌ركه‌وتوو نابێت‌و نه‌فی‌ ده‌كرێته‌وه‌‌و له‌ 5 ئایاری‌ 1821 له‌ دورگه‌ی‌ (سانت هیلینی‌ زه‌ریای‌) ئه‌تڵه‌سیی‌ به‌ نه‌خۆشی‌ شیرپه‌نجه‌ی‌ گه‌ده‌ كۆچی‌ دوایی‌ ده‌كات ‌و هه‌ر له‌وێش ئه‌سپه‌رده‌ی‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌ ساڵی‌ 1840 ته‌رمه‌كه‌ی‌ ده‌هێننه‌وه‌ بۆ وڵات ‌و له‌ پاریس ده‌ینێژن.

[KURDBAND]

ابن سينا (370-428هـ / 980 -1037م)

أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا، فيلسوف وطبيب وعالم طبيعي اشتهر في القرنين الرابع والخامس الهجريين / الحادي عشر الميلادي. ولد في أفشنة وهي قرية مجاورة لبخارى (التي تقع الآن في جمهورية أزبكستان السوفيتية).
نشأ ابن سينا وترعرع في ظل أسرة مستقيمة متكاملة، فقد كان والده من بلخ، ثم انتقل إلى بخارى في أيام حكم الأمير نوح بن منصور حيث قام على ضيعة من ضياع بخارى اسمها خرميثن، ولكنه سكن بأفشنة وأقام بها، حيث كانت قريبة من مقر عمله، ومن هذه القرية اختار زوجته سارة التي أنجبت له ولدين أكبرهما هو ابن سينا ثم انتقلت الأسرة بعد ذلك إلى بخارى.
ولما كان أبوه من الحكام فقد استطاع أن يوفر له ولأخيه تعليما مثاليا بالنسبة لثقافـة ذلك العصر. فأحضر لهما والدهما معلما للقرآن ومعلما للأدب. وفي سن العاشرة كان ابن سينا قد أتم حفظ القرآن ودرس كثيرا من كتب الأدب، ثم أرسله أبوه إلى رجل يعلمه الحساب، وكان هذا الرجل بقالا، إلا أنه كان عليما بالحساب. ثم درس ابن سينا الفقه وطرق البحث والمناظرة، وقرأ التصوف فكان من أفضل السالكين فيه.
ثم قدم إلى بخارى رجل اسمه أبو عبد الله الناتلي وكان يدعى المتفلسف، فنزل ضيفا في دار ابن سينا فعلمه شيئا من الفلسفة أثناء إقامته عندهم. فبدأ الناتلي بكتاب في المنطق. ولكن ابن سينا كان يتصور المسائل المنطقية خيرا منه، وكثيرا ما بُهر أستاذه بمعرفته بدقائق المنطق وتفصيلاته. وتولى ابن سينا بعد ذلك قراءة كتب المنطق وشروحها بنفسه حتى أتقن هذا العلم ووقف على دقائقه. ثم شرع بعد ذلك في دراسة كتاب في أصول الهندسة وقرأه على أستاذه أيضا، لكنه لم يقرأ عليه سوى خمسة أو ستة أشكال من أول الكتاب، ثم تولى بعد ذلك تعلم بقية الكتاب بنفسه. ولما غادر أستاذه إلى بخارى، أخذ ابن سينا في دراسة العلم الطبيعي، وانفتحت عليه أبواب العلم فعرج على الطب فدرسه ونبغ فيه في مدة قصيرة، إذ لم يجده ابن سينا من العلوم الصعبة فأتقنه حتى أصبح متميزا فيه، ولجأ إليه كبراء الطب يقرءون عليه أنواعه والمعالجات المقتبسة من التجربة، كما تولى علاج المرضى، ولم يكن يتقاضى أجرا نظير ذلك.
تفرغ ابن س ينا للدرس وانقطع للعلم، فلم ينم ليلة واحدة بطولها ولا اشتغل في النهار بغير العلم، وفي خلال هذه المدة لم ينقطع عن دراسة الفقه وجميع أجزاء الفلسفة. وكانت له طريقته الخاصة في فهم القضايا والحجج، فقد كان يرتب المسألة التي يريد فهمها على شكل قياس منطقي، ويجتهد في إيجاد الحد الأوسط ‎‎واستكشافه، لأنه كان يعتقد أنه لا يمكنه فهم المسألة إلا إذا عرف الحد الأوسط. وكان يجهد نفسه في ذلك، فأحيانا يقع على الحد الأوسط بعد طول عناء، وأحيانا أخرى ييأس من ذلك فيقوم إلى الجامع فيتوضأ ويصلي ويتجه إلى الله بالدعاء رجاء أن يوفقه ويفتح عليه مغاليق المسألة، ثم يأوي إلى فراشه فيفتح الله عليه في المنام ما انغلق عليه فيستيقظ في الصباح ويتصدق على الفقراء حمدا لله على ما أنعم عليه من نعم.
ولقد أنهى ابن سينا تحصيل جميع العلوم المعروفة في عصره وهو في سن السادسة عشرة. وحدث بعد ذلك أن الأمير نوح بن منصور مرض، وحار الأطباء في علاجه، فجرى اسم ابن سينا في حضرة الأمير، فأمر بإحضاره ليشارك الأطباء المشورة والعلاج. فحضر وقام على علاج الأمير حتى شفي. فقربه الأمير، ثم استأذنه ابن سينا بعد ذلك في أن يدخل مكتبة القصر، فأذن له الأمير. وكانت مكتبة ضخمة لم يكن يدخلها أحد إلا بإذن الأمير. فقرأ ابن سينا كل ما في المكتبة وظفر بفوائدها وعرف مرتبة كل رجل في علمه حتى احترقت هذه المكتبة في اضطرابات حدثت بالدولة السامانية، ولم يبق منها إلا ما حواه ابن سينا بعقله وقلبه.
ولقد فرغ ابن سينا من تحصيل جميع العلوم من لغة وفقه وحساب وهندسة ومنطق وفلسفة وطب وهو في سن الثامنة عشر، ووقف على تفصيلاتها ودقائقها وأغراضها، إلا علما واحد استعصى عليه ولم يفهمه وهو علم ما بعد الطبيعة (الإلهيات). فقد قرأ كتاب أرسطو في هذا العلم ولم يفهم منه شيئا، وأعاد قراءته أربعين مرة حتى حفظه عن ظهر قلب دون أن يفهمه. وفي يوم من الأيام ذهب إلى السوق فعرض عليه دلال كتابا صغيرا في أغراض ما بعد الطبيعة، فرده ابن سينا ردا متبرما متحججا بأنه علم لا فائدة منه. فأخبره الدلال بأن الكتاب سعره ثلاثة دنانير فقط وصاحبه في حاجة إلى ثمنه، فاشتراه منه، فإذا هو كتاب الفارابي في أغراض ما بعد الطبيعة. فأسرع ابن سينا إلى البيت وقرأه فانفتح ما استغلق عليه في الحال لأنه كان يحفظ كت اب أرسطو، ففرح لهذا وتصدق كثيرا على الفقراء. لكن العلم لم ينضج في ذهنه إلا بعد أن بلغ مدارك الرجال، واكتسب الخبرات من السفر والترحال.
بدأ ابن سينا أسفاره بعد أن اضطربت أمور الدولة السامانية، وبعد أن مات والده وكان عمره اثنتين وعشرين سنة آنذاك، فخرج من بخارى إلى كركانج، وكان يلبس زي الفقهاء، فأكرمه أمير خوارزم وقرر له راتبا شهريا يقوم به. وانتقل بعد ذلك إلى جرجان وخراسان وقصد الأمير قابوس فأكرم وفادته. ولما أسر الأمير قابوس وسجن غادر إلى دهستان ومرض بها مرضا صعبا، فغادر إلى جرجان، حيث التقى بأبي عبد الله الجوزجاني.
وفي جرجان تنقل ابن سينا من قصر أمير إلى آخر حتى تقلد الوزارة مرتين لشمس الدولة في همدان. وقد عانى كثيرا من الدسائس والفتن التي كانت مستعرة بين أمراء ذلك العصر حتى أنه تعرض للتشريد والنهب والسجن والطرد من الوظائف السياسية. ولكنه رغم هذه الحياة السياسية المتقلبة لم ينقطع عن الكتابة والدرس والتأليف. فكان يبدأ الدرس مع تلاميذه في أول الليل، يملي عليهم الكتب دون أن يحضره الكتاب، وفي الصباح يذهب إلى الوزارة يدير شئونها.
ولقد تميزت إسهامات ابن سينا في جوانب كثيرة من المعرفة أودعها مؤلفاته العديدة التي وصلت ما يقارب مائتين وخمسين مؤلفا، بين كتاب ورسالة ومقالة، صنفها في شتى أنواع العلوم والمعارف منها الرياضيات والمنطق، والأخلاق، والطبيعيات، والطب، والفلسفة. إلا أن أبرز إنجازاته تظهر في مجال الطب فصنف فيه كتابه القانون ، الذي وضع فيه ملاحظات دقيقة مثل ربطه بين السل وأمراض الرئة الأخرى، والإشارة إلى دور الماء والأتربة في نقل العدوى المرضية إضافة إلى الربط بين العوامل النفسية والعاطفية والمرض وأسباب الشذوذ. ولقد نال هذا الكتاب شهرة كبيرة في الأوساط الطبية، فقد شرحه من قبل عدد كبير من الأطباء الذين جاءوا من بعده. كما ترجم إلى لغات أوروبية عديدة، حيث ظل يدرس في جامعات أوروبا طوال أربعة قرون متصلة. علاوة على ذلك فيعد ابن سينا واحدا من أشهر الشعراء الذين وضعوا أرجوزات في العلوم. وتعد أرجوزته في الطب من أشهر هذه الأرجوزات.
أما عن إسهاماته في الطبيعيات، فتظهر في كتبه الشفاء ، والنجاة ، والإشارات . ولقد تميزت فلسفة ابن سينا بأنها تؤلف بين الفلسفة اليونانية والفلسفة الإسلامية. وقد كان ابن سينا من الرافضين لفكرة تحويل المعادن الرخيصة إلى ذهب . كما درس الظواهر الطبيعية ك قزح وتشكل الصورة بورود الضوء إلى العين. وناقش فكرة الما لا نهاية، وقال إن سرعة الضوء لا نهائية، ودرس علاقة الزمن بالحركة، وأجرى تجاربه وقياساته لحساب الكثافة النوعية للعديد من المواد، وابتكر ميزانا للحرارة يقوم على تمدد الغاز المحصور.
و مما يؤسف له أن ابن سينا رغم عقليته الفذة في الطب وسائر العلوم لم يكن من المهتمين بصحتهم. ففي آخر حياته كثرت عليه الأمراض، وحاول بعض خدمه التخلص منه لنهب أمواله، وشعر هو بضعف صحته، وعرف أن قوته قد سقطت فامتنع عن مداواة نفسه حتى أدركته المنية عام 428هـ / 1037 م بهمدان.

[KURDBAND]

إبن زيدون



ولد الشاعر "أحمد بن عبد الله بن أحمد بن أحمد بن غالب بن زيد المخزومي" سنة 394هـ= 1003م بالرصافة من ضواحي قرطبة، وهي الضاحية التي أنشأها "عبد الرحمن الداخل" بقرطبة، واتخذها متنزهًا له ومقرًا لحكمه، ونقل إليها النباتات والأشجار النادرة، وشق فيها الجداول البديعة حتى صارت مضرب الأمثال في الروعة والجمال، وتغنّى بها الكثير من الشعراء.

وفي هذا الجو الرائع والطبيعة البديعة الخلابة نشأ ابن زيدون؛ فتفتحت عيناه على تلك المناظر الساحرة والطبيعة الجميلة، وتشربت روحه بذلك الجمال الساحر، وتفتحت مشاعره، ونمت ملكاته الشاعرية والأدبية في هذا الجو الرائع البديع.

وينتمي "ابن زيدون" إلى قبيلة "بني مخزوم" العربية، التي كانت لها مكانة عظيمة في الجاهلية و الإسلام، وعرفت بالفروسية والشجاعة.

وكان والده من فقهاء "قرطبة" وأعلامها المعدودين، كما كان ضليعًا في علوم اللغة العربية، بصيرًا بفنون الأدب، على قدر وافر من الثقافة والعلم.

أما جده لأمة "محمد بن محمد بن إبراهيم بن سعيد القيسي" فكان من العلماء البارزين في عصره، وكان شديد العناية بالعلوم، وقد تولى القضاء بمدينة "سالم"، ثم تولى أحكام الشرطة في قرطبة. أحمد بن عبد الله بن أحمد بن غالب بن زيدون المخزومي الأندلسي، أبو الوليد المعروف بـابن زيدون (394هـ-ولد الشاعر "أحمد بن عبد الله بن أحمد بن أحمد بن غالب بن زيد المخزومي" سنة [394هـ= 1003م] بالرصافة من ضواحي قرطبة، وهي الضاحية التي أنشأها "عبد الرحمن الداخل" بقرطبة، واتخذها متنزهًا له ومقرًا لحكمه، ونقل إليها النباتات والأشجار النادرة، وشق فيها الجداول البديعة حتى صارت مضرب الأمثال في الروعة والجمال، وتغنّى بها الكثير من الشعراء.

وفي هذا الجو الرائع والطبيعة البديعة الخلابة نشأ ابن زيدون؛ فتفتحت عيناه على تلك المناظر الساحرة والطبيعة الجميلة، وتشربت روحه بذلك الجمال الساحر، وتفتحت مشاعره، ونمت ملكاته الشاعرية والأدبية في هذا الجو الرائع البديع.

وينتمي "ابن زيدون" إلى قبيلة "بني مخزوم" العربية، التي كانت لها مكانة عظيمة في الجاهلية والإسلام، وعرفت بالفروسية والشجاعة.

وكان والده من فقهاء "قرطبة" وأعلامها المعدودين، كما كان ضليعًا في علوم اللغة العربية، بصيرًا بفنون الأدب، على قدر وافر من الثقافة والعلم.

أما جده لأمة "محمد بن محمد بن إبراهيم بن سعيد القيسي" فكان من العلماء البارزين في عصره، وكان شديد العناية بالعلوم، وقد تولى القضاء بمدينة "سالم"، ثم تولى أحكام الشرطة في "قرطبة".


كفالة الجد

وما كاد "ابن زيدون" يبلغ الحادية عشرة من عمره حتى فقد أباه، فتولى جده تربيته، وكان ذا حزم وصرامة، وقد انعكس ذلك على أسلوب تربيته لحفيده، وهو ما جنبه مزالق الانحراف والسقوط التي قد يتعرض لها الأيتام من ذوي الثراء.

واهتم الجد بتربية حفيده وتنشئته تنشئة صحيحة وتعليمه العربية والقرآن والنحو والشعر والأدب، إلى غير ذلك من العلوم التي يدرسها عادةً الناشئة، ويقبل عليها الدارسون.

وتهيأت لابن زيدون -منذ الصغر- عوامل التفوق والنبوغ، فقد كان ينتمي إلى أسرة واسعة الثراء، ويتمتع بالرعاية الواعية من جده وأصدقاء أبيه، ويعيش في مستوى اجتماعي وثقافي رفيع، فضلا عما حباه الله به من ذكاء ونبوغ، وما فطره عليه من حب للعلم والشعر وفنون الأدب.


ابن زيدون متعلمًا

ومما لا شك فيه أن "ابن زيدون" تلقى ثقافته الواسعة وحصيلته اللغوية والأدبية على عدد كبير من علماء عصره وأعلام الفكر والأدب في الأندلس، في مقدمتهم أبوه وجده، ومنهم كذلك "أبو بكر مسلم بن أحمد بن أفلح" النحوي المتوفى سنة 433هـ=1042م وكان رجلاً متدينًا، وافر الحظ من العلم والعقيدة، سالكًا فيها طريق أهل السنة، له باع كبير في العربية ورواية الشعر.

كما اتصل "ابن زيدون" بكثير من أعلام عصره وأدبائه المشاهير، فتوطدت علاقته -في سن مبكرة- بأبي الوليد بن جَهْور الذي كان قد ولي العهد ثم صار حاكمًا، وكان حافظًا للقرآن الكريم مجيدًا للتلاوة، يهتم بسماع العلم من الشيوخ والرواية عنهم، وقد امتدت هذه الصداقة بينهما حتى جاوز الخمسين، وتوثقت علاقته كذلك بأبي بكر بن ذَكْوان الذي ولي منصب الوزارة، وعرف بالعلم والعفة والفضل، ثم تولى القضاء بقربة فكان مثالا للحزم والعدل، فأظهر الحق ونصر المظلوم، وردع الظالم.


وزيرًا

كان "ابن زيدون" من الصفوة المرموقة من شباب قرطبة؛ ومن ثم فقد كان من الطبيعي أن يشارك في سير الأحداث التي تمر بها.

وقد ساهم "ابن زيدون" بدور رئيسي في إلغاء الخلافة الأموية بقرطبة، كما شارك في تأسيس حكومة جَهْوَرِيّة بزعامة "ابن جهور"، وإن كان لم يشارك في ذلك بالسيف والقتال، وإنما كان له دور رئيسي في توجيه السياسة وتحريك الجماهير، وذلك باعتباره شاعرًا ذائع الصيت، وأحد أعلام "قرطبة" ومن أبرز أدبائها المعروفين، فسخر جاهه وثراءه وبيانه في التأثير في الجماهير، وتوجيه الرأي العام وتحريك الناس نحو الوجهة التي يريدها.

وحظي "ابن زيدون" بمنصب الوزارة في دولة "ابن جهور"، واعتمد عليه الحاكم الجديد في السفارة بينه وبين الملوك المجاورين، إلا أن "ابن زيدون" لم يقنع بأن يكون ظلا للحاكم، واستغل أعداء الشاعر ومنافسوه هذا الغرور منه وميله إلى التحرر والتهور فأوغروا عليه صدر صديقه القديم، ونجحوا في الوقيعة بينهما، حتى انتهت العلاقة بين الشاعر والأمير إلى مصيرها المحتوم.


ابن زيدون وولادة

كان ابن زيدون شاعرًا مبدعًا مرهف الإحساس، وقد حركت هذه الشاعرية فيه زهرة من زهرات البيت الأموي، وابنة أحد الخلفاء الأمويين، وهي "ولادة بنت المستكفي"، وكانت شاعرة أديبة، جميلة الشكل، شريفة الأصل، عريقة الحسب، وقد وصفت بأنها "نادرة زمانها ظرفًا وحسنًا وأدبًا".

وأثنى عليها كثير من معاصريها من الأدباء والشعراء، وأجمعوا على فصاحتها ونباهتها، وسرعة بديهتها، وموهبتها الشعرية الفائقة، فقال عنها "الصنبي": "إنها أديبة شاعرة جزلة القول، مطبوعة الشعر، تساجل الأدباء، وتفوق البرعاء".

وبعد سقوط الخلافة الأموية في "الأندلس" فتحت ولادة أبواب قصرها للأدباء والشعراء والعظماء، وجعلت منه منتديًا أدبيًا، وصالونًا ثقافيًا، فتهافت على ندوتها الشعراء والوزراء مأخوذين ببيانها الساحر وعلمها الغزير.

وكان "ابن زيدون" واحدًا من أبرز الأدباء والشعراء الذين ارتادوا ندوتها، وتنافسوا في التودد إليها، ومنهم "أبو عبد الله بن القلاس"، و"أبو عامر بن عبدوس" اللذان كانا من أشد منافسي ابن زيدون في حبها، وقد هجاهما "ابن زيدون" بقصائد لاذعة، فانسحب "ابن القلاسي"، ولكن "ابن عبدوس" غالى في التودد إليها، وأرسل لها برسالة يستميلها إليه، فلما علم "ابن زيدون" كتب إليه رسالة على لسان "ولادة" وهي المعروفة بالرسالة الهزلية، التي سخر منه فيها، وجعله أضحوكة على كل لسان، وهو ما أثار حفيظته على "ابن زيدون"؛ فصرف جهده إلى تأليب الأمير عليه حتى سجنه، وأصبح الطريق خاليًا أمام "ابن عبدوس" ليسترد مودة "ولادة".


الفرار من السجن

وفشلت توسلات "ابن زيدون" ورسائله في استعطاف الأمير حتى تمكن من الفرار من سجنه إلى "إشبيلية"، وكتب إلى ولادة بقصيدته النونية الشهيرة التي مطلعها:



أضحى التنائي بديلا من تدانينا----وناب عن طيب لقيانا تجافينا



وما لبث الأمير أن عفا عنه، فعاد إلى "قرطبة" وبالغ في التودد إلى "ولادة"، ولكن العلاقة بينهما لم تعد أبدًا إلى سالف ما كانت عليه من قبل، وإن ظل ابن زيدون يذكرها في أشعاره، ويردد اسمها طوال حياته في قصائده.

ولم تمض بضعة أشهر حتى توفي الأمير، وتولى ابنه "أبو الوليد بن جمهور" صديق الشاعر الحميم، فبدأت صفحة جديدة من حياة الشاعر، ينعم فيها بالحرية والحظوة والمكانة الرفعية.

ولكن خصوم الشاعر ومنافسيه لم يكفوا عن ملاحقته بالوشايات والفتن والدسائس حتى اضطر الشاعر ـ في النهاية ـ إلى مغادرة "قرطبة" إلى "إشبيلية" وأحسن "المعتضد بن عباد" إليه وقربه، وجعله من خواصه وجلسائه، وأكرمه وغمره بحفاوته وبره.


في إشبيلية

واستطاع "ابن زيدون" بما حباه الله من ذكاء ونبوغ أن يأخذ مكانة بارزة في بلاط "المعتضد"، حتى أصبح المستشار الأول للأمير، وعهد إليه "المعتضد"، بالسفارة بينه وبين أمراء الطوائف في الأمور الجليلة والسفارات المهمة، ثم جعله كبيرًا لوزرائه، ولكن "ابن زيدون" كان يتطلع إلى أن يتقلد الكتابة وهي من أهم مناصب الدولة وأخطرها، وظل يسعى للفوز بهذا المنصب ول

وقضى "ابن زيدون" عشرين عامًا في بلاط المعتضد، بلغ فيها أعلى مكانة، وجمع بين أهم المناصب وأخطرها.

فلما توفي "المعتضد" تولى الحكم من بعده ابنه "المعتمد بن عباد"، وكانت تربطه بابن زيدون أوثق صلات المودة والألفة والصداقة، وكان مفتونًا به متتلمذًا عليه طوال عشرين عامًا، وكان بينهما كثير من المطارحات الشعرية العذبة التي تكشف عن ود غامر وصداقة وطيدة.


المؤامرة على الشاعر

وحاول أعداء الشاعر ومنافسيه أن يوقعوا بينه وبين الأمير الجديد، وظنوا أن الفرصة قد سنحت لهم بعدما تولى "المعتمد" العرش خلفًا لأبيه، فدسوا إليه قصائد يغرونه بالفتك بالشاعر، ويدعون أنه فرح بموت "المعتضد"، ولكن الأمير أدرك المؤامرة، فزجرهم وعنفهم، ووقّع على الرقعة بأبيات جاء فيها:



كذبت مناكم، صرّحوا أو جمجموا----الدين أمتن، والمروءة أكرم

خنتم ورمتم أن أخون، وإنما----حاولتمو أن يستخف "يلملم"



وختمها بقوله محذرًا ومعتذرًا:



كفوا وإلا فارقبوا لي بطشةً----تلقي السفيه بمثلها فيحلم



وكان الشاعر عند ظن أميره به، فبذل جهده في خدمته، وأخلص له، فكان خير عون له في فتح "قرطبة"، ثم أرسله المعتمد إلى "إشبيلية" على رأس جيشه لإخماد الفتنة التي ثارت بها، وكان "ابن زيدون" قد أصابه المرض وأوهنته الشيخوخة، فما لبث أن توفي بعد أن أتمّ مهمته في [ أول رجب 463هـ= 4 من إبريل 1071م] عن عمر بلغ نحو ثمانية وستين عامًا.


غزليات ابن زيدون

يحتل شعر الغزل نحو ثلث ديوان "ابن زيدون"، وهو في قصائد المدح يبدأ بمقدمات غزلية دقيقة، ويتميز غزله بالعذوبة والرقة والعاطفة الجياشة القوية والمعاني المبتكرة والمشاعر الدافقة التي لا نكاد نجد لها مثيلا عند غيره من الشعراء إلا المنقطعين للغزل وحده من أمثال "عمر بن أبي ربيعة"، "وجميل بن مَعْمَر"، و"العبّاس بن الأحنف".

ومن عيون شعره في الغزل تلك القصيدة الرائعة الخالدة التي كتبها بعد فراره من سجنه بقرطبة إلى "إشبيلية"، ولكن قلبه جذبه إلى محبوبته بقرطبة فأرسل إليها بتلك الدرة الفريدة (النونية) التي يقول في مطلعها:

أضحى التنائي بديلا من تدانينا----وناب عن طيب لقيانا تجافينا


الوصف عند ابن زيدون

انطبع شعر "ابن زيدون" بالجمال والدقة وانعكست آثار الطبيعة الخلابة في شعره، فجاء وصفه للطبيعة ينضح بالخيال، ويفيض بالعاطفة المشبوبة والمشاعر الجياشة، وامتزج سحر الطبيعة بلوعة الحب وذكريات الهوى، فكان وصفه مزيجًا عبقريًا من الصور الجميلة والمشاعر الدافقة، ومن ذلك قوله:



إني ذكرتك بالزهراء مشتاقًا----والأفق طلق،و وجه الأرض قد راقا

وللنسيم اعتلال في أصائله ----كـأنه رق لي فاعتل إشفاقًـا

والروض عن مائة الفضي مبتسم----كما شققت عن اللبات أطواقً

نلهو بما يستميل العين من زهر ----جال الندى فيه حتى مال أعناقًا

كأنه أعينه إذ عاينت أرقي---- بكت لما بي، فجال الدمع رقراقا

ورد تألق في ضاحي منابته ----فازداد منه الضحى في العين إشراقًا

سرى ينافحه نيلوفر عبق ----وسنان نبه منه الصبح أحداقًا

الإخوانيات الشعرية عند ابن زيدون

كان "ابن زيدون" شاعرًا أصيلا متمكنا في شتى ضروب الشعر ومختلف أغراضه، وكان شعره يتميز بالصدق والحرارة والبعد عن التكلف، كما كان يميل إلى التجديد في المعاني، وابتكار الصور الجديدة، والاعتماد على الخيال المجنح؛ ولذا فقد حظي فن الإخوانيات عنده بنصيب وافر من هذا التجديد وتلك العاطفة، ومن ذلك مناجاته الرقيقة لصديقه الوفي "أبي القاسم":



يا أبا القاسم الذي كان ردائي----وظهيري من الزمان وذخري

هل لخالي زماننا من رجوع----أم لماضي زماننا من مكرِّ؟

أين أيامنا؟ وأين ليال----كرياض لبسن أفاق زهر؟




الفنون النثرية عند ابن زيدون

اتسم النثر عند "ابن زيدون" بجمال الصياغة، وكثرة الصور والأخيلة، والاعتماد على الموسيقا، ودقة انتقاء الألفاظ حتى أشبه نثره شعره في صياغته وموسيقاه، وقد وصف "ابن بسام" رسائله بأنها "بالنظم الخطير أشبه منها بالمنثور".

وبالرغم من جودة نثر "ابن زيدون" فإنه لم يصل إلينا من آثاره النثرية إلا بعض رسائله الأدبية، ومنها:

· الرسالة الهزلية: التي كتبها على لسان "ولادة بنت المستكفي" إلى "ابن عبدوس" وقد حمل عليه فيها، وأوجعه سخرية وتهكمًا، وتتسم هذه الرسالة بالنقد اللاذع والسخرية المريرة، وتعتمد على الأسلوب التهكمي المثير للضحك، كما تحمل عاطفة قوية عنيفة من المشاعر المتبانية: من الغيرة والبغض والحب، والحقد، وتدل على عمق ثقافة "ابن زيدون" وسعة اطلاعه.

وقد شرحها "جمال الدين بن نباتة المصري" في كتابه: "سرح العيون"، كما شرحها "محمد بن البنا المصري" في كتابه: "العيون".

الرسالة الجدية: وقد كتبها الشاعر في سجنه في أخريات أيامه، يستعطف فيها الأمير "أبا الحزم" ويستدر عفوه ورحمته، وهي أيضًا تشتمل على الكثير من الاقتباسات والأحداث والأسماء.

ومع أن الغرض من رسالته كان استعطاف الأمير إلا أن شخصية "ابن زيدون" القوية المتعالية تغلب عليه، فإذا به يدلّ على الأمير بما يشبه المنّ عليه، ويأخذه العتب مبلغ الشطط فيهدد الأمير باللجوء إلى خصومه.

ولكن الرسالة ـ مع ذلك ـ تنبض بالعاطفة القوية وتحرك المشاعر في القلوب، وتثير الأشجان في النفوس.

وقد شرحها "صلاح الدين الصفدي" في كتابه: "تمام المتون"، و"عبد القادر البغدادي" في كتابه: "مختصر تمام المتون".

بالإضافة إلى هاتين الرسالتين فهناك رسالة الاستعطاف التي كتبها الشاعر بعد فراره من سجنه وعودته من "إشبيلية" إلى "قرطبة" مستخفيًا ينشد الأمان، ويستشفع بأستاذه "أبي بكر مسلم بن أحمد" عند الأمير.

وهذه الرسالة تعد أقوى رسائل "ابن زيدون" جميعًا من الناحية الفنية، وتمثل نضجًا ملحوظًا وخبرة كبيرة ودراية فائقة بأساليب الكتابة، وبراعة وإتقان في مجال الكتابة النثرية.

ولابن زيدون كتاب في تاريخ بني أمية سماه "التبيين" وقد ضاع الكتاب، ولم تبق منه إلا مقطوعتان، حفظهما لنا "المقري" في كتابه الكبير: "نفح الطيب".

نونية ابن زيدون



أَضْحَى التَّنَائِي بَدِيْلاً مِنْ تَدانِيْنا---- وَنَابَ عَنْ طِيْبِ لُقْيَانَا تَجَافِيْنَا



ألا وقد حانَ صُبح البَيْنِ صَبَّحنا---- حِينٌ فقام بنا للحِين ناعِينا


مَن مُبلغ المُبْلِسينا بانتزاحِهم---- حُزنًا مع الدهر لا يَبلى ويُبلينا


أن الزمان الذي ما زال يُضحكنا---- أنسًا بقربهم قد عاد يُبكينا


غِيظَ العِدى من تساقينا الهوى فدعوا---- بأن نَغُصَّ فقال الدهر آمينا


فانحلَّ ما كان معقودًا بأنفسنا---- وانبتَّ ما كان موصولاً بأيدينا


لم نعتقد بعدكم إلا الوفاءَ لكم---- رأيًا ولم نتقلد غيرَه دينا


ما حقنا أن تُقروا عينَ ذي حسد---- بنا، ولا أن تسروا كاشحًا فينا


كنا نرى اليأس تُسلينا عوارضُه ---- وقد يئسنا فما لليأس يُغرينا


بِنتم وبنا فما ابتلت جوانحُنا---- شوقًا إليكم ولا جفت مآقينا



نكاد حين تُناجيكم ضمائرُنا ---- يَقضي علينا الأسى لولا تأسِّينا


حالت لفقدكم أيامنا فَغَدَتْ ---- سُودًا وكانت بكم بيضًا ليالينا



إذ جانب العيش طَلْقٌ من تألُّفنا ---- وموردُ اللهو صافٍ من تصافينا


وإذ هَصَرْنا غُصون الوصل دانية ----- قطوفُها فجنينا منه ما شِينا


ليسقِ عهدكم عهد السرور فما ---- كنتم لأرواحنا إلا رياحينا


لا تحسبوا نَأْيكم عنا يُغيِّرنا ----- أن طالما غيَّر النأي المحبينا


والله ما طلبت أهواؤنا بدلاً ---- منكم ولا انصرفت عنكم أمانينا



يا ساريَ البرقِ غادِ القصرَ فاسق به ---- من كان صِرفَ الهوى والود يَسقينا


واسأل هناك هل عنَّي تذكرنا ----- إلفًا، تذكره أمسى يُعنِّينا


ويا نسيمَ الصِّبا بلغ تحيتنا ----- من لو على البعد حيًّا كان يُحيينا



فهل أرى الدهر يَقصينا مُساعَفةً ---- منه ولم يكن غِبًّا تقاضينا


ربيب ملك كأن الله أنشأه ---- مسكًا وقدَّر إنشاء الورى طينا


أو صاغه ورِقًا محضًا وتَوَّجَه ----- مِن ناصع التبر إبداعًا وتحسينا


إذا تَأَوَّد آدته رفاهيَة ----- تُومُ العُقُود وأَدْمَته البُرى لِينا


كانت له الشمسُ ظِئْرًا في أَكِلَّتِه ---- بل ما تَجَلَّى لها إلا أحايينا


كأنما أثبتت في صحن وجنته ----- زُهْرُ الكواكب تعويذًا وتزيينا



ما ضَرَّ أن لم نكن أكفاءَه شرفًا ----- وفي المودة كافٍ من تَكَافينا


يا روضةً طالما أجْنَتْ لَوَاحِظَنا ----- وردًا أجلاه الصبا غَضًّا ونَسْرينا


ويا حياةً تَمَلَّيْنا بزهرتها ----- مُنًى ضُرُوبًا ولذَّاتٍ أفانِينا


ويا نعيمًا خَطَرْنا من غَضَارته ----- في وَشْي نُعمى سَحَبْنا ذَيْلَه حِينا



لسنا نُسَمِّيك إجلالاً وتَكْرِمَة ----- وقدرك المعتلى عن ذاك يُغنينا


إذا انفردتِ وما شُورِكْتِ في صفةٍ----- فحسبنا الوصف إيضاحًا وتَبيينا



يا جنةَ الخلد أُبدلنا بسَلْسِلها ----- والكوثر العذب زَقُّومًا وغِسلينا


كأننا لم نَبِت والوصل ثالثنا ----- والسعد قد غَضَّ من أجفان واشينا


سِرَّانِ في خاطرِ الظَّلْماء يَكتُمُنا ----- حتى يكاد لسان الصبح يُفشينا


لا غَرْو فِي أن ذكرنا الحزن حِينَ نَهَتْ ----- عنه النُّهَى وتَركْنا الصبر ناسِينا


إذا قرأنا الأسى يومَ النَّوى سُوَرًا ----- مكتوبة وأخذنا الصبر تَلْقِينا


أمَّا هواكِ فلم نعدل بمنهله ----- شِرْبًا وإن كان يروينا فيُظمينا



لم نَجْفُ أفق جمال أنت كوكبه ----- سالين عنه ولم نهجره قالينا


ولا اختيارًا تجنبناه عن كَثَبٍ ----- لكن عدتنا على كره عوادينا


نأسى عليك إذا حُثَّت مُشَعْشَعةً----- فينا الشَّمُول وغنَّانا مُغَنِّينا

[KURDBAND]

درۆکردن

درۆکردن له‌لای هه‌ندێ که‌س وه‌ک ئاوو هه‌وا وایه‌ لای وایه‌ گه‌ر درۆ نه‌کا ناژی، هه‌موو

که‌سێک له ژیانیدا که‌م تا زۆر تووشی درۆ کردن بووه‌و ده‌بێ ، به‌ڵام لای هه‌ندێ که‌س

درۆ بووه‌ به‌ پیشه‌ی ڕۆژانه‌ی به‌شێوه‌یه‌ک وه‌ک ده‌ڵێ گه‌ر درۆ نه‌کا ژان ئه‌یگرێ……….


ئه‌و که‌سه‌ی که‌ درۆ ده‌کا پێی ده‌گوترێ درۆزن و درۆ کردن له‌ لای شتێکی ئاسایی یه‌.

ژنه‌ زانای فه‌ره‌نسی (کلودین بیلان) له‌ کتێبی (ده‌روونی درۆزن ) دا ده‌ڵێ درۆکردن

کارێکی نێگه‌تیڤ ده‌ کاته‌ سه‌ر ته‌ندروستی که‌سه‌که‌،چونکه‌ پاشان هه‌ست به‌ گوناه

ده‌کات و هه‌ست ده‌کات که‌ گوناهێکی کردوه‌ویان ترسی له‌ ئاشکرابوونی درۆکه‌ی

هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ش کار ده‌کاته‌ سه‌ر ده‌روونی و ڕه‌نگه‌ ببێته‌ هۆی (خه‌وزڕان و زوو هه‌ڵچو

ن ودڵه‌ ڕاوکێ و سه‌ر ئێشه‌ ) و……گه‌لێ نه‌خۆشی ده‌روونی تر ………

درۆکردن جگه‌ له‌وه‌ی ده‌بێته‌ هۆی هه‌ندێ نه‌خۆشی ده‌روونی گوناهێکی گه‌وره‌شه‌

….له‌ پێغه‌مبه‌ری خوا محمد (د.خ )یان پرسی :ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوائایا ده‌کرێ ئیماندار

ترسنۆک بێت؟ فه‌رمووی به‌ڵێ،وه‌ ئایا ده‌کرێ ئیماندار پیسکه‌و ڕه‌زیل بێت ؟فه‌رمووی

به‌ڵێ،هه‌روه‌ها لێیان پرسی ئایا ده‌کرێ ئیماندار درۆزن بێت ؟ فه‌رمووی نه‌خێر……

واته‌ درۆزن هه‌م له‌لای خوای گه‌وره‌و هه‌م له‌لای خه ‌ڵک ڕووڕه‌شه‌…..چونکه‌ درۆ زۆر

کات بۆته‌ ماڵ وێرانی به‌تایبه‌تی شایه‌تی به‌درۆ ده‌بێته‌ هۆی زیان گه‌یاندن و ماڵ وێرانی

که‌سی به‌رامبه‌ر….

هۆکار زۆرن که‌ مرۆڤ فێری درۆو تووشی درۆی ده‌کا،بۆنمونه‌ ئه‌و خێزانه‌ی که‌ مرۆڤ

تێیدا په‌روه‌رده‌ ده‌بێ به‌ پله‌ی یه‌که‌م دێت ،گه‌ر هاتوو خێزانێکی ڕۆشنبیرو په‌روه‌رده‌

دروست بوو ئه‌وا ئه‌و که‌سه‌ی له‌و خێزانه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌کی گشتی

که‌سێکی ڕاستگۆی لێ ده‌رده‌چێ….به‌ڵام ئه‌گه‌ر هاتوو مرۆڤ له‌ منداڵیه‌وه‌ له‌خێزانێک

په‌روه‌رده‌ بوو که‌ درۆ ئاسایی بوو لایان ئه‌وا ئه‌و منداڵه‌ش لای ئاسایی ده‌بێت به‌بێ

شه‌رم له‌ ده‌ره‌وه‌ش درۆبکا‌…هه‌روه‌ها ژینگه‌ی ده‌ره‌وه‌ هۆکارێکه‌ بۆ فێر بوونی درۆ

،بۆنمونه‌ گه‌ر مرۆڤ له‌ده‌ره‌وه‌ هاوڕێیه‌کی درۆزنی هه‌بوو هه‌ڵسوکه‌وتی ڕۆژانه‌ی

له‌گه‌ڵ هاوڕێکه‌ی وای لێ ده‌کا ت ئه‌میش درۆ لای ئاسایی بێ …هه‌روه‌ها هه‌ره‌س

هێنان له‌ کارێک زۆر جار وا له‌ مرۆڤ ده‌کا که‌ په‌نا بۆ درۆ ببات بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ره‌س

هێنانه‌ داپۆشێت و بیشارێته‌وه‌وهه‌ست به‌ که‌مسه‌ری نه‌ کات…یاخود کاتێ مرۆڤ

تووشی کێشه‌یه‌کی گه‌وره‌ ده‌بێت و توانای چاره‌سه‌رکردنی نه‌بێت زۆر جار په‌نا ده‌باته‌

به‌ر درۆکردن بۆ خۆڕزگار کردنی له‌م کێشه‌یه‌دا………….

ئه‌م هۆکارانه‌و گه‌لێ هۆکاری دیکه‌ هه‌ن وا له‌مرۆڤ ده‌که‌ن که‌ زۆر جار په‌نا بباته‌ به‌ر

درۆکردن.

جالێره‌دا بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ درۆکردن (نه‌خۆشیه‌) نه‌خۆشیه‌ چونکه‌ وه‌ک گوتمان

زۆر جار ده‌بێته‌ هۆی چه‌ندین نه‌خۆشی ده‌روونی..هه‌روه‌ها درۆکردن (دیارده‌یه‌)

دیارده‌یه‌ وه‌ک ده‌بینین زۆر که‌س بۆ خۆهه‌ڵکێشان و خۆده‌رخستن له‌ ناو خه‌ڵکدا حه‌ز

ده‌کا خۆی هه‌ڵکێشی و مه‌دحی خۆی بکا ده‌ڵێ وام کردو وام کرد که‌ هیچیشی وانیه‌

ئه‌مه‌ش وه‌ک دیارده‌یه‌کی دزێو له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا ده‌یبینین و ده‌یبیستین.

هه‌روه‌ها درۆکردن کات و ساتی نیه‌ درۆزن هه‌رکاتێ بۆی بلوێ ده‌توانێ درۆ بکات

وڕاستی بشارێته‌وه‌، جا بۆ ئه‌وه‌ی لێ نه‌گه‌ڕێین ڕاستی بشاردرێته‌وه‌ ئه‌وا له‌هه‌ر

شوێنێک درۆ بکرێت پێویسته‌ ئاشکرا بکرێت و به‌رپه‌چی درۆزن بدرێته‌وه‌ تا هه‌ر هیچ

نه‌بێ به‌خۆی دابچێته‌وه‌و خۆی چاک بکات ……….



ئه‌و کاتانه‌ی که‌ درۆکردن تیایدا دروسته‌:


1- که‌سێک که‌ بیه‌وێت چاکسازی (صلح) له‌نێوان خه‌ڵکیدا بکات..

2- له‌کاتی جه‌نگ و شه‌ردا، درۆکردن له‌گه‌ل دوژمنانی

ئیسلام بۆ شاردنه‌وه‌ی نهێنی سه‌ربازه‌کان...

3- درۆ کردنی پیاو بۆ خێزانه‌که‌ی ، یان خێزانه‌که‌ی بۆ

مێرده‌که‌ی ، بۆ زیاد کردنی خۆشه‌ویستی له‌ نێوان یه‌کتردا و

خۆ جوان کردن له‌به‌ر ده‌م یه‌کتریدا.....

به‌ڵگش بۆ ئه‌م قسانه‌م ئه‌م فه‌رموده‌ی پێغه‌مبه‌ره‌

که‌ صه‌حیحه‌ و بوخاری و موسلیم گێراویانه‌ته‌وه‌:

](((عن ام كلثوم بنت عقبة قالت (رخص النبى (ًص) من الكذب

ثلاث: في الحرب ، وفى الصلاح بين الناس ، وقول الرجل لامرأته

(وفى رواية) : وحديث الرجل امرأته وحديث المرأة زوجها )))

رواه البخارى و مسلم..
واته‌ پێغه‌مبه‌ری خوا ڕێگه‌ی پێ داوه‌ به‌ درۆ له‌ سێ

حاله‌تدا:

1- له‌کاتی جه‌نگدا..

2- بۆ ئاشتکردنه‌وه‌ له‌ نێوان خه‌ڵکیدا...

3- درۆی پیاو بۆ ژن ، له‌گێرانه‌وه‌یه‌کی تر ده‌ه‌رمێت

(پیاو له‌گه‌ل ژن یان ژن له‌گه‌ڵ پیاوی خۆی)..


ڕیگرتن له‌ درۆکردن

له‌ قورئاندا زیاتر به‌ درۆخستنه‌وه‌ وه‌ک له‌ باسی درۆکردن هاتووه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌

درۆخستنه‌وه‌ی پێغه‌مبه‌رێک یان ئایه‌ت و په‌یامه‌کانی خوای گه‌وره‌ هه‌ر له‌ خه‌ڵکانی

درۆزن ا درۆزان ده‌وه‌شێته‌وه‌، خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێقُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ

الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ[یونس:٦٩]. واته‌/ پێیان بڵی ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر؛ ئه‌وانه‌ی درۆ

هه‌ڵئه‌به‌ستن به‌ ناوی خواوه‌، سه‌رفراز نابن له‌ سزای خوایی.

یانإِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَأُوْلـئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ[النحل:١٠٥]، واته‌/

به‌ ڕاستی ته‌نها ئه‌وانه‌ی درۆ هه‌ڵده‌به‌ستن، ئه‌وانه‌ن که‌ باوه‌ڕیان نییه‌ به‌ ئایه‌ته‌کانی

خوای گه‌وره‌ و ئه‌وانه‌ن ته‌نها درۆزنان. ئه‌م ئایه‌تانه‌ ئه‌گه‌ر بۆ خۆی به‌ ڕاشکاوی فه‌رمان

به‌ وازهێنان و نه‌هیکردن له‌ درۆ ناکات، به‌ڵام له‌ ماناکه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ درۆزنان و

درۆهه‌ڵبه‌سته‌ران.

یاخوود خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێوَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِ اللّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

[یونس:٩٥] واته‌/ ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر مه‌به‌ له‌و که‌سانه‌ی درۆیان کرد به‌ ئایه‌ته‌کانی خوا،

ئه‌گه‌ر وات کرد ده‌بییه‌ ڕه‌نجه‌ڕۆیان! له‌ پێش ئه‌وه‌ش باسی شک و گومان ده‌کات که‌

نابێت پێغه‌مبه‌ر و ئیماندران تووشی گومان بن له‌ ڕاستی و حه‌قیقه‌تی ئایه‌ته‌کانی به‌

هۆی پڕوپاگه‌نده‌ و گومڕاگه‌ڕی میلله‌تانی پێشوو.

هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ هه‌ڕه‌شه‌ی کردووه‌ له‌ ئه‌وانه‌ی به‌درۆخه‌ره‌وه‌ن به‌ سزای

وه‌یلوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [الطور:١١] ئه‌مه‌ش له‌ سووره‌تی[المرسلات] ده‌یان چه‌ندین

جار دووپات بۆته‌وه‌.

به‌ڵام له‌ فه‌رمووده‌دا به‌ ڕاشکاوی ڕێگری و نه‌هی کراوه‌ له‌ درۆکردن، وه‌کو ئه‌وه‌ی

پرسیاریان له‌ پێغه‌مبه‌ر(صلى الله عليه وسلم) کرد که‌ ئایا ده‌شێ موسوڵمان ترسنۆک

بێ!؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ،.. ده‌شێ ڕه‌زیل بێ؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، به‌ڵام بۆ درۆ فه‌رمووی:

نه‌خێر!! چونکه‌ ئه‌وه‌ی درۆ بکات ڕێی طێ ده‌چێت هه‌موو تاوانێکی تر ئه‌نجام بدات.."

أيكون المؤمن جبانًا ؟ قال: نعم . قيل: أيكون بخيلاً ؟ قال: نعم . قيل: أيكون كذابًا؟ قال: لا

" رواه مالك مرسلاً عن صفوان بن سليم) .

یاخوود پێغه‌مبه‌ری خوا(صلى الله عليه وسلم) گوێی له‌ باوکێک بوو به‌ کوڕه‌که‌ی ده‌وت،

ئه‌وه‌ت ئه‌ده‌مێ و ئه‌وه‌ت ئه‌ده‌مێ، پێی فه‌رموو: نیزات وایه‌ بیده‌یتێ؟ وتی: نه‌خێر.

فه‌رمووی: یان بیده‌رێ یان ڕاستگۆ به‌ له‌گه‌ڵی، چونکه‌ خوای گه‌وره‌ ڕێگری کردووه‌ له‌

درۆکردن، وتی ئه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا: ئه‌مه‌ش له‌ درۆیه‌؟ فه‌رمووی: به‌ڵێ، هه‌موو

شتێک ده‌نووسرێ، درۆ به‌ درۆ و درۆی بچووکیش به‌ درۆی بچووک.." أن النبي - صلى

الله عليه وسلم - سمع أحد الآباء يقول لابنه مرة: سأعطيك كذا وكذا . فقال له: هل

تنوي أن تعطيه ؟ قال: لا . قال: إما أن تعطيه وإما أن تصدقه . فإن الله نهى عن الكذب .

قال: يا رسول الله، أهذا من الكذب ؟ قال: " نعم . إن كل شيء يكتب . الكذبة تكتب

كذبة، والكذيبة تكتب كذيبة " رواه أحمد وابن أبي الدنيا عن حديث الزهري عن أبي

هريرة ولم يسمع منه.

[KURDBAND]

گۆرانی شاعیر
عەبدوڵڵا سلێمان ناسراو بە گۆران (١٩٠٤-١٩٦٢) شاعیر و ڕۆژنامەوان و چالاکی سیاسیی کورد بوو. لە ھەڵەبجە لەدایکبووە و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگە سەرەتاییەکانی ئەو ناوچەیەدا مامۆستا بووە. پاشان چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی دەستپێدەکات و چەند جار دەخرێتە بەندیخانە. لە ١٩٥٢ەوە تا کۆتایی ژیانی لە زۆرێک لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا وتار و بابەتی دەنووسی و چەند کتێبی ھۆنراوەشی نووسیوە. گرینگیی گۆران لەوەدایە کە یەکەم شاعیری نوێی کوردە کە شێوازی عەرووزیی عەرەبی لە شیعری کوردیدا لابردووە و بە شێوازی فولکلۆری کوردی ھۆنراوەی نووسیوە.

سەرەتای ژیان

ناوی عەبدوڵڵا بەگە و کوڕی سلێمان بەگی کوڕی عەبدوڵڵا بەگە. باوک و باپیریشی لە ھۆنراوە و وێژەدا بەھرەیان ھەبووە. بنەماڵەی باپیری لە بەگزادەی «میران بەگی» لە ناوچەی مەریوان بوون. پاشان ڕوودەکەنە ھەڵەبجە چونکە خۆیان بە جاف زانیوە ‌و لەوێ جێگر ئەبن.
گۆران لە ساڵی ١٩٠٤ یان لە ١٩٠٥دا لە ھەڵەبجە لەدایکبووە. لای باوکی قورئان ‌و سەرەتای خوێندنی خوێندووە. پاشانیش لە مزگەوتی پاشا‌ی ھەڵەبجە بووە بە فەقێ. لە دوا ساڵەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم ‌و سەرەتای ھاتنی ئینگلیزدا، بۆ ماوەیەک ھەڵەبجە چۆڵ دەبێت ‌و خەڵک ڕوودەکەنە لادێکانی دەوروپشت. ماڵی باوکی گۆرانیش لە بەھاری ١٩١٩ەوە تا پاییزی ئەو ساڵە ڕوودەکەن چەمی بیارە ‌و لەوێ لە باخێکدا ھەوار دەخەون ‌و بۆ پایز ئەگەرێنەوە بۆ ھەڵەبجە. کە یەکەم قوتابخانەی زمانی تورک لە ھەڵەبجە دانرا، بۆ پۆلی یەکەم وەرگیراوە. وەک گۆران خۆی گێڕاویەتەوە چوونی بۆ قوتابخانە پچڕپچڕ بووە. پۆلی چوارەمی لە سەردەمی داگیرکرانی ھەڵەبجەدا لەلایەن ئینگلیز‌ەوە تەواو کردووە.
لە ١٩١٩دا سلێمان بەگی باوکی گۆران کۆچی دوایی دەکات. پاشان لە ١٩٢١دا موحەممەد بەگی برای، بە ھاندانی مستەفا سائیب، لەگەڵ عەبولواحید نووریی خاڵۆزایدا دەیاننێرێت بۆ قوتابجانەی عیلمییەی کەرکووک بۆ خوێندن. بەڵام ھەر لەو ساڵەدا موحەممەد بەگی برایشی دەکوژرێ. ئیتر گۆران کەسی وەھای نامێنێ گوزەرانی خوێندنی خۆی ‌و ژیانی دایکی ببات بەڕێوە، لەبەرئەوە دەست لە خوێندن ھەڵئەگرێت ‌و لە ساڵی ١٩٢٢ەوە تا ساڵی ١٩٢٥ گەلێ دەست تەنگی ئەچێژێ.گۆران بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٢٥دا بە مامۆستایی لە قوتابخانەی ھەڵەبجە دامەزراوە ‌و تا ١٩٣٧ لە خوێندنگەکانی ئەو ناوچەیەدا ماوەتەوە
چالاکیی سیاسی و ڕۆژنامەوانی

پاش ١٩٣٧ ماوەیەک بێکار ئەمێنیتە و دواییش بە یارمەتیی تۆفیق وەھبی گوێزراوەتەوە بۆ دایەرەی ئەشغاڵ بەشی «کاروباری ڕێگاوبان» ‌و تا گیرانی یەکەمی لە ١٩٥١دا لەو بەشەدا ئەمێنێتەوە. لەو بەینەدا چەند ساڵێک لەگەڵ چەند ڕۆشنبیرێکی تری کورددا دەچێ بۆ یافا لە فەلەستین و لە ئێستگەی ڕادیۆی ڕۆژھەڵاتی نزیک بە مەبەستی بەشداری لە خەباتدا لە دژی فاشیزم، بەشی کوردستان دەکەنەوە.
لە تشرینی دووەمی ١٩٥٢دا لە بەندیخانەی یەکەمی دێتەدەر و دەچێ بۆ سلێمانی ‌و دەبێ بە بەرپرسی ڕۆژنامەی ژین. تا ئەیلوولی ١٩٥٤ لەسەر ئەم کارە ئەمێنێتەوە. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٤دا بۆ جاری دووھەم لەگەڵ کۆمەڵێ لە ئاشتی خوازانی سلێمانی دەگیرێ و فەرمانی ساڵێ بەند و ساڵێ خستنە ژێر چاودێریی پۆلیسی بەسەردا ئەدرێ. ماوەی بەندکردنەکەی لە سلێمانی، کەرکووک، کوت، بەعقووبە ‌و نوگرە سەلمان ‌و ماوەی چاودێرییەکەشی لە بەدرە بەسەردەبا. لە ١٢ی ئەیلوولی ١٩٥٦ دا ئەم فەرمانی بەندکردنەی تەواو دەکات و ئازاد دەکرێت ‌و دەچێتە بەغدا و چەند ڕۆژێک لەوێ لە یەکێک لە پڕوژە میریەکانی خانوودا ئەبێت بە چاوەشی کرێکار.
کاتێک کە ئیسرائیل ھێرش دەباتە سەر میسر، دوای ڕاس بوونەوەی عەرەبەکان لە ئیسرائیل، بڕێک لە کوردەکانیش بە ناوی یەکگرتووی ئیسلامی لەگەڵیان پەیمانی برایەتی دەبەسن. گۆرانیش لەوانەی و دەیگرن و لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٥٦دا دادگای عورفی لە کەرکووک فەرمانی سێ ساڵ بەندی بە بارمتە دانانی ھەزار دیناری کاتی دەسەپێنێت بەسەریدا، ئەویش بەوەی کە تا سێ ساڵ ورتەوی لە دەم دەرنەیەت ‌و کردەوەی ‌وای لێ نەوەشێتەوە میری پێی دڵگران ببێ. گۆران نە ھەزار دینارەکەی ئەبێ ‌و ئە ئەشیەوێ گفتی وەھا بە میری بدات، بۆیە ئەخرێتەوە بەندیخانە ‌و تا ١٠ی ئابی ١٩٥٨ پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی گەلاوێژ لە زینداندا ئازاد دەکرێت. گۆران ئەم ماوەیەی بەندیخانەی کەرکووک و بەعقووبە بەسەربردووە.
پاش بەربوونی لە زیندان ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و پاش ئەوە بە ماوەیەک لەگەڵ شاندێکی میللی سەر لە یەکێتیی سۆڤیەت و چین ‌و کۆریای باکوور ئەدا.
لە سەرەتای ١٩٥٩دا سەرپەرشتیی گۆڤاری شەفەق ئەگرێتە دەست و بە ناوی بەیان دەردەکات. لە ئیسکانی سلێمانیش دایدەمەزرێنێت و تا ناوەڕاستی ١٩٦٠ کاری تێدا دەکات. ئەنجا بەبیانووی ئەوەوە کە گوایە بێپرس کاری بەجێھێشتووە - کار بەجێھێشتنەکەی بۆ چوون بوە بۆ شەقڵاوە بۆ بەشداربوون لە کۆنگرەی دووھەمی مامۆستایانی کورددا - لەسەر کار لای ‌دەبەن.
لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٠دا دێتە بەغدا و ئەبێ بە یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە بەشی کوردیی کۆلێژی ئادابی زانکۆی بەغدا و بە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی ئازادی.
چالاکییە ئەدەبییەکان

یەکەمین کۆمەڵە شێعری گۆران بە ناوی «بەھەشت و یادگار» لە ١٩٥٠ لەسەر ئەرکی عەلائەدینی سەجادی لە بەغدا لە چاپ دراوە. ناوەڕۆکی ئەم بەشی دیوانەی ھەروەکو خۆی لە سەرەتای کۆمەڵە شێعرێکیدا ئاماژەی پێ کردووە «سەرانسەر لەگەڵ بابەتەکانی جوانی و دڵداری خەریکە» و مامۆستا پێشکەشی دەکات بەو «شۆخ و نازدارانە کە جوانییان وەک تێغ نابڕێ، وەک چرا پێش چاو ڕووناک ئەکاتەوە».
لە ساڵی ١٩٥٤دا لە چاپخانەی ژین قەسیدە درێژەکەی «پەیامی کورد بۆ میھرەجانی چوارەمی گەنجان و قوتابییان لە بوخاریست» لە چاپ دەدات.
لە ١٩٥٨دا گۆران بەنیاز بووە کۆمەڵەشێعرێک بە ناوی «سروشت و دەروون» لە چاپ دا کە دوای خستنە ژێر چاپی تەواوی نەکرد کە پاشان لە لایەن «ھۆگر»ی کوڕی و براکانی لە ١٩٦٨دا بە ناوی «سروشت و دەروون لە گەڵ ئۆپەرێتی ئەنجامی یاران» لە چاپ دراوە.
گۆران زۆر باش ئاگاداری نوێ بوونەوەی ئەدەبیاتی گەلانی تر وەک تورک و ئینگلیزی بووە چون نەویستووە لە ئەدەبیاتی ڕۆژ دوور کەوێتەوە دەستی داوەتە وەرگێڕان. گۆران یەکەم شاعیری کورد بووە کە شێوازی کۆنی عەرووزی بەلا دەنێت و شیعری کوردی دەگەڕێنێتەوە بۆ شێوازی ھیجای کوردی. باوڕی وابووە کە ئەبێت شێعری کوردی لە عەرووزەوە بگرێتەوە بۆ سەر کێشی پەنجە(ھیجا)ی کوردی. ئەو کێشەی کە فلکلۆری کوردی و شیعری ھەورامی لە سەردەمی ئەردەڵانییەکان پی ھۆنراوەتەوە. ھەر لەم بارەوە دوای شیکردنەوەی مانای شیعر لە زمان چەند ناوداری جیھانی، پاشان ئەلێت: «.. بە دروستیش سەرنج بدەین ئەبینین، کە لە گشت زمانەکانی رووی زەویدا شیعرێک، بە شیعر دانرابێ و پشتاوپشت ھەتا ئێستا بە جێ ھێڵرابێ ھەر ئەو شیعرانەن، کە بە پێی تابەتێتی و پێوانەی نەتەوەی عائیدی خۆیان وەزنێک تایبەتییان ھەیە. تەنانەت قافیەش لەناو ھەندێ نەتەوەدا بە پێویستی بنجی(ئەسڵی)دائەنرێ بۆ شیعر، ئەگەرچی شیعری ئەم نەتەوانە ھەرگیز وەک ھی ئەوانی تر نەیتوانیوە بە کێوی ناوبانگی ئیتاتیکی بە ناوی شیعری پەخشانەوە، ناو بە ناو ئایا بخوێنینەوە.» ئەو نوێ خوازیە دەبێت بە ھۆی ئاڵگوڕێکی نوێ لە دنیای ئێستای شیعری کوردیدا.
گۆران بێجگە لە شیعر دەستێکی بەرزیشی لە بواری پەخشاندا بووە. پەخشانی گۆران ڕەنگدانەوەی سەردەمی ژیانی خۆیەتی و خۆیشی بەردەوام نەبووە لە سەریان و لە ڕاستیدا ئەو گرنگییەی بە شیعرەکانی داوە و ھەوڵی تازە کردنەوەی تێدا داوە بەو شێوەیە لە پەخشانەکاندا کاری نەکردووە.
لە کاتی ژیانیدا سێ دیوانە شیعری «بەھەشت و یادگار» و «فرمێسک و ھونەر» و «پەیامی کورد» ھەروەھا لە ١٩٥٣ و ١٩٦١دا ھەڵبژاردەیەکی چیرۆکی بێە و ھێندێ سەرنجی رەخنەگرانەی بە چاپ گەیاندووە بەڵام گۆران زۆر بە ئاوات بوو تا پێش مەرگی دیوانە شێعرەکەی لە چاپ بدرێت. لە ١٩٧٨ لیژنەیەک پێکھاتوو لە محەممەدی مەلاکەریم، دوکتۆر عێزەدین مستەفا، کاکەی فەلاح ، حەمەکەریم فەتحوڵڵا، جەلال دەباغ و ھۆگر گۆران و ھێرۆ گۆران و ئەژی گۆران بۆ کۆ کردنەوەی بەرھەم و شێعرەکانی کە زۆربەی لە گۆڤار و رۆژنامە کوردییەکانی دەرەوە و ناوەوەی عێراق بڵاو کرابوونەوە، وەک گۆڤاری ھاوار لە سووریا و ڕۆژنامەی ژیانەوە و دەنگی داس و ژین و ئازادی و گۆڤاری گەلاوێژ و دەنگی گێتی تازە و ھیوا و شەفەق و بەیان و بڵێسە و رووناھی و نامیلکەی دیاریی لاوان و یادگاری لاوانی عێراق ئەکەونە تەقالادان و بەم بۆنەیەوە ئاگاداری و بانگەوازێک بو ئەدەب دوستان لە ڕۆژنامەی «بیری نوێ» ژمارەی ٢٧٧ و «پاشکۆی عێراق» ژمارەکانی ١٢و١٣ بڵاو ئەکەنەوە. لە ئاکامدا دیوانەکەی لە ساڵی ١٩٨٠ ئەکۆیتە بەر چاوی خوێنەران و ھۆگرانی شێعری کوردی..
کۆتاییی ژیانی

لە سەرەتای ١٩٦٢دا دەردەکەوێ کە گەدەی تووشی نەخۆشیی شێرپەنجە بووە. نەشتەرگەرێکی سەرکەوتووی لە بەغدا بۆ دەکرێ بەڵام پاش وادە. پاش ئەو نەشتەرگەرییە لە نیساندا ئەچێ بۆ مۆسکۆ و سێ مانگێک لە نەخۆشخانەی کرێملین و سەنەتۆری بەرڤیخە بەسەر دەبا و پاشان ئەگەڕێتەوە بۆ ئێراق. پاش گەڕانەوەی بە ماوەیەکی کەم نەخۆشییەکەی سەرھەڵدەداتەوە. لەبەر ئەوە ئەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و لەوێ لە جێدا ئەکەوێ. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٢ ژیانی کۆتایی پێدێت.

[KURDBAND]

هونه‌ری (سیرامیك )
واته‌ گڵجوشی چینی به‌كۆنترین هونه‌ر داده‌نرێت كه‌ مرۆڤایه‌تی ناسیوێتی وه‌شان به‌شان له‌گه‌ل دروست بوونی شارستانیه‌ كونه‌كاندا ، كاتێك مرۆڤـ توانایی نیشته‌جێ بوون ودروست كردنی خانووبه‌ره‌و به‌رهه‌م هێنانی كشتوكالی گرته‌ ته‌ستۆ له‌كۆمه‌لگادا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له‌ مێژووی كونی جیهانداو كوردستانیش دا ومێژووی هونه‌ری سیرامیك یان گلجوشی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ پاشماوه‌كانی كه‌ له‌ (جرمۆ) دۆزراوه‌ته‌وه‌ له‌شاخه‌كانی زاگروس رۆژئاوای كركوك له‌نزیك چه‌مچمال ،له‌گه‌ل پیشكه‌وتنی شارستانی ئه‌م هونه‌ره‌ش پیشكه‌وتنی به‌خۆوه‌بینی چه‌ندین هونه‌رمه‌ند له‌م بواره‌دا كارده‌كه‌ن له‌نیوانیاندا هونه‌رمه‌ند (ریبوار سعید ) ناسراو به‌هونه‌رمه‌ندی گرافیكی له‌بواری شێوه‌كاریدا دێته‌ ئارا وه‌ك (سیرامیكیه‌ك) كه‌ كارله‌ به‌رهه‌م هێنانی چه‌ندین پارچه‌ی جۆراوجۆر ده‌كات له‌ بواری گڵجوشی چینی دا ، به‌لام ئه‌م هونه‌رمه‌ند له‌گه‌ل بونی جۆراوجۆری له‌ بواری كاركردندا توانیوێتی سه‌ركه‌وتوانا كاره‌هونه‌ری یه‌كانی ، به‌هۆی ئه‌و رێبازه‌ تایبه‌تی كه‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌ له‌كه‌ل گۆرانكاری له‌ ( مه‌تریالدا ) ،به‌هۆی به‌هێزی هێل وڕه‌نگ وكه‌سایه‌تیه‌كانی وه‌ك ڕێبازی خۆی كارده‌كات ، بۆ زیاتر ناساندنی ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌ له‌بواری گڵجۆشی چینی دا په‌یوه‌ند ده‌بێت به‌شیكردنه‌وه‌ی بابه‌تی له‌ به‌رهه‌می گڵجۆشی چینی یه‌كانی هونه‌رمه‌ند كه‌به‌رهه‌م هاتوون به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ،له‌ شیۆه‌ی ده‌ره‌وه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كی دروست كراوی ئاویته‌ بوو پیك ده‌هینیت له‌ كومه‌له‌یه‌ك له‌ یه‌كه‌ی جۆراوجۆرو به‌شێوه‌یه‌كی هاوڕیك له‌نێوان( فورم) ی ئه‌ندامیه‌كان ونا ئه‌ندامیكه‌كان وه‌ك ره‌هه‌ندێكی ڕێك خراو به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی وله‌گه‌ل بوونی جووله‌ (حركه‌ ) وسیستمی كاركردن له‌شێوازی دیواربه‌ندیه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی پارچه‌ پارچه‌ی جیاجیا وفورمی شه‌ش پاڵو دارشتنیان به‌شێوه‌یه‌كی بینائیوه‌ بوونی یه‌كه‌و وپێكهاته‌كانی فورم له‌رێگای ریتمی وأیقاعی موسیقی له‌ رێك خستنی له‌ گه‌ل بونی ئاراسته‌ی جۆراو جۆر به‌ره‌و ئاسۆی و ستونی و وه‌رگرتنی شێوه‌ی گشتی بازنه‌یدا به‌پی بوونی ئه‌و بۆشایی یانه‌ی كه‌ له‌نیوان به‌شه‌كاندا كه‌ له‌یه‌كتری جیاده‌كرێته‌وه‌ ، وه‌به‌پی ی خه‌سله‌تی هونه‌ری ویه‌كگرتنی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ئاوێته‌بوونه‌ی فۆرم وبۆشایی ده‌ره‌وه‌.

شێوه‌كانی هونه‌رمه‌ند نزیك بوونه‌وه‌یه‌ له‌ ئه‌بستراك بوونی مرۆڤ به‌هه‌موو كه‌سایه‌تی یه‌ مرۆڤایه‌تیه‌كان وكۆمه‌لآیه‌تی كان له‌ لای هونه‌رمه‌ند ،به‌هۆی بوونی هێل و ره‌نگ وه‌ پێدانی ێیكهاته‌كانی به‌شێوه‌ی هونه‌ری كاره‌كانی پێ ئه‌نجام دراوه‌. وه‌ یاریده‌ده‌رێكی باش وبوون سه‌ربه‌خۆی هه‌ربه‌شێك له‌ به‌شه‌كانی له‌په‌یوه‌ندی نیوان هه‌مووان له‌ به‌شه‌كانی كاره‌ هونه‌ریه‌كانی. وه‌ پێكهاته‌كانی بریتین له‌ ( مستویات ) به‌شێوه‌ی كاركردن له‌ نیوان هه‌ڵكۆلیین وبریین و چاڵكردن بۆ دروست كردنی شێوه‌ی كاره‌كانی له‌نیوان هونه‌ری گڵجۆشی دا وه‌ كارزانی _( مهاره‌) له‌بواری هونه‌ری گرافیك دا ئه‌م جیاوازیه‌ له‌نیوان هه‌ردوو رێبازی هونه‌ری وكاركردنی هونه‌رمه‌ند. كه‌ توانیوێتی سه‌ركه‌وتوانه‌ كاره‌كانی له‌گه‌ل جیاوازی نیوان (خامه‌) مه‌ته‌ریال ئه‌نجام بگه‌ێنی وه‌ك بوونی قووڕ بۆ هێنانه‌دی وبه‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م جۆره‌ له‌كاركردنی هونه‌ریی گلجوشی چینی دا به‌ شێوه‌ی تكنیك تایبه‌ت له‌گه‌ل بوونی ( خلفیه‌ ) وشاره‌زایی هونه‌رمه‌ند له‌بواری چاپ كردنی هونه‌ری گرافیك دا وه‌كێشانی هیڵ و ڕه‌نگوفیگه‌ر له‌سه‌رپارچه‌ قوورێكی نه‌رم ، دواتر به‌كارهێنانی جۆریك له‌ ته‌كنلوجیایی جیاواز له‌ وه‌ك شووشه‌كردنی كاره‌كان دوور له‌ رێگا تقلیدیه‌كانی كه‌ هونه‌رمه‌ندانی گڵجوش به‌زۆری به‌كاریان ده‌هێنیت بۆیه‌ خه‌سله‌ته‌كانی زیاتر ده‌به‌سترێته‌وه‌ وه‌به‌ رێبازیی هونه‌رمه‌ندله‌ قالبونی دا له‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كانی هونه‌ری شێوه‌كاری وه‌ك گرافیك " گباعه‌ " هه‌روه‌ها پشت به‌ستن به‌ وه‌رگرتنی له‌ ( البیئه‌ ) وسروشتی ، وه‌بابه‌ته‌كانی وه‌رگیراوه‌ له‌ (سروشتی ) ده‌وروبه‌ر به‌بێ لاسایی كردنه‌وه‌ له‌گه‌ل تاپیراتی كۆمه‌لگه‌یی كوردی به‌هۆی بوونی چه‌ندین ( رمز + ئایقون ) كه‌ له‌كاره‌هونه‌رییه‌كانید ا به‌رچاوو ده‌كه‌ون وه‌یاریده‌ده‌رێكی باشن له‌ درووست بوونی (دلالات الرمزیه‌)ئه‌م هێماو په‌یوه‌ندیانه‌ كه‌هونه‌رمه‌ند ده‌یه‌وێت له‌ڕێگایه‌وه‌ بگاته‌ ئه‌نجامی دروست بوونی سیستمیكی هونه‌ری تازه‌ له‌نیوان كۆن وتازه‌دا، به‌هۆی تێكه‌لاوكردنی هه‌ندێك له‌و ئایقونه‌ دیارانه‌ی كه‌به‌شێوه‌یه‌كی ده‌ركه‌وتوو له‌هونه‌ره‌مێژوویی كۆندا به‌ئاشكرا ده‌بینرێت.

وه‌بابه‌ت بوونی كاره‌كانی هونه‌رمه‌ند له‌ ناوه‌رۆكدا دوور له‌شێوه‌ ی ده‌ره‌كی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ خه‌سله‌ته‌ هونه‌ریه‌ جوانكاری كان وه‌ په‌یوه‌ندیه‌ی (دلالات الرمزی) له‌رێگایی ناوه‌رۆكه‌وه‌ بۆ ده‌ربرین له‌ بابه‌تی كاره‌كه‌ هونه‌رمه‌ند نزیك بونه‌وه‌یه‌كی هه‌یه‌ له‌فۆرمدا به‌ره‌و تجرید وأختزال كردنبه‌شێوه‌یكی گشتی له‌كاره‌هونه‌ریه‌كانیدا و گلجوشی چینی دا ، خۆی له‌خۆیدا له‌هه‌مان كاتدا له‌گه‌ل بوونی ئه‌بستراك بینائی و (بصریات) وڕه‌نگ وهێل ودامالین له‌هه‌موو قوڵ بوونه‌وه‌یه‌ك له‌جۆراه‌جۆربوونی ڕه‌نگ به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربلاو له‌سه‌ر ئه‌و ره‌هه‌نده‌ وێنه‌یی یانه‌ی كه‌بوونیان هه‌یه‌ له‌ (ئه‌ستاتیكا) ی هونه‌ردا وهونه‌ری جوانكاری به‌شێوه‌ی تایبه‌تی وله‌ناوه‌رۆكی هونه‌ری تعبیریه‌ تجریدی دا كه‌ هونه‌رمه‌ند پێی ده‌ناسرێت له‌كاره‌كانیدا.

[KURDBAND]

انشاء الصداقة
الصداقة كلمة صغيرة في حجمها كبيرة في مدلولها وفي معناها ومضمونها ، هي اجمل شيء في الوجود وهي ايضا علاقة انسانية راقية ، وهي تعبير عن صلة بشرية رائعة وروعة من روائع التكامل والترابط بين البشر وهي ايضا جوهر الانسان ومصدقة .
انها رابطة نفسية قوية بين شخصين ، وتعتبر صفقة تجارية تتم بين طرفين متفاهمين ، ويكون عربونها المحبة والتعاون والاخلاص والثقة المتبادلة بين الطرفين .
ان الصداقة لاتقدر بثمن ولا تقاس باي مقياس ، ولا توزن باي مكيال انها اكبر من هذه الاشياء كلها ، ان المرء لايستطيع ان يعيش منفردا و في عزلة عن الاخرين بل يحتاج الى مساعدة الصديق ليقف الى جانبه ، وشر صنوف الفقر فقر الصديق والانسان يتمهل عند اختيار صديقه وانما بالعقل السليم والمنطق والفهم الدقيق .

الصداقة قيمة إنسانية أخلاقية ودينية عظيمة سامية المعاني والجمال كبيرة الشأن بها تسمو الحياة وترتقي وبدونها تنحدر 0الصداقة من الصدق ، والصدق عكس الكذب. والصديق هو من صدقك وعدو عدوك . إنها علاقة وثيقة بين شخصين أو أكثر علاقة متبادلة وانسجام كامل في المشاعر والأحاسيس وهي بالغة الأهمية في استقرار الفرد وتطور المجتمع 0

لان الإنسان خلقه الله كائن اجتماعي لا يقدر العيش بمفرده بل يتفاعل مع من حوله ايجابيا ليشكل المجتمع المتكامل 0لتعطيه الصداقة الدفء والشعور بالمحبة والراحة في حياته وخاصة إن كان ممن يحسن اختيارهم فهم جواهر الحياة والمفترض أن نحسن تميزهم عن وحل الأرض

0 لان أشباه الصديق والصداقة السيئة تنتهي بسرعة انتهاء فقاعة الماء أو الصابون
فالصداقة تجعل الحياة جميلة لأنها تخدم الروح والجسد والعقل 0

علينا اكتساب الأصدقاء والعمل على المحافظة عليهم كما قال الإمام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث له:

( عليك بإخوان الصدق، فأكثر من اكتسابهم، فإنهم عدة عند الرخاء، وجنة عند البلاء) 0
0والمعروف إن افتقاد الصداقات والعلاقات مع الناس والأصدقاء يولد الاكتئاب والمرض والتوتر النفسي والكثير من المشاكل الصحية والنفسية0 والجلوس منفردا عقوبة جسمية ونفسية قاسية تمارسها السلطات على المخالف للقانون و يتعرض لها من لا صديق له وفي الأمثال والأقوال يقال( الصديق والرفيق قبل الطريق ) وقول الشاعر:




صديقي من يقاسمني همومي
ويرمي بالعداوة من رماني

ويحفظني إذا ما غبت عنـه
وارجـوه لنائبـة الزمـان





من هنا يحق للصداقة أن تتباهى بجمالها السامي المزهو بالكبرياء00 وهي المنهل العذب لكل جوانب الحياة و هذا الترفع والتكبر بهذا الموقع مسموح و غير قبيح ولائق لها .
إلا أنها استيقظت أمس من رقادها وقبل إعلان وفاتها نشرت نعوتها على الجدران وفي الشوارع والأزقة بعد أخذت تراجع علاقاتها المنهارة بجدارة على أنسام هواء المال و الأخلاق المستوردة معلنةً: دون إرادتها مرغمة :
إن الصداقة حياة عاطفية ماضية ذابلة الأغصان و لا خضرة فيها وان الحياة تغيرت والعلاقات يجب أن تتغير رغم استمرار سطوع الشمس ونقاء السماء. وإذا كانت الصداقة ذابلة الأغصان فلا فيء لها بالتالي تصلح كحطب للتدفئة فقط

[KURDBAND]

اخلاق
خلق الله الإنسان وجعل له صورتين: صورة ظاهرة وهي الخَلق ، وصورة باطنة وهي الخُلُق ، وكما تفاوت الناس في صورة خَلقهم ما بين حسن وقبيح ، وجميل ودميم ، كذلك تفاوتت صورهم الباطنة المتمثلة في أخلاقهم تمام التفاوت أو أوسع .

الخلق وحسن الخلق
يعرف فلاسفة الأخلاق الخلق بأنه " الطبع والسجية" ، ولكن ليس كل ما يصدر عن الإنسان من أفعال يدخل تحت مسمى الخُلق ، وإنما يعتبر خُلقا منها ما كان صادرًا عن قصد وإرادة ، وقابلاً للوصف بخير أو شر . وعليه فخلاصة تعريف الخلق هو أنه: هيئة راسخة في النفس ، تصدر عنها الأفعال بسهولة ويسر ، من غير حاجة إلى فكر وروية . فإذا كانت هذه الأفعال محمودة شرعًا وعقلا سُميت خُلقا حسنا، وإن كانت قبيحة مذمومة سميت خلقًا سيئًا.

وقال القرطبي في المفهم: الأخلاق أوصاف الإنسان التي يعمل بها غيره ، وهي محمودة ومذمومة ، فالمحمودة على الإجمال أن تكون مع غيرك على نفسك ، فتنصف منها ولا تنصف لها، وعلى التفصيل العفو والحلم والجود والصبر وتحمل الأذى والرحمة والشفقة وقضاء الحوائج والتوادد ولين الجانب ، ونحو ذلك والمذموم منها ضد ذلك.
وقال بعضهم : حسن الخلق هو: حالة نفسية تبعث على حسن معاشرة الناس، ومجاملتهم بالبشاشة، و طيب القول، ولطف المداراة.
وقيل: هو أن تلين جناحك، وتطيب كلامك، وتلقى أخاك بوجه طليق.

وعلى العموم فإن حسن الخلق ملاك الفضائل ونظام عقدها، ومحور فلكها، وأكثرها إعدادًا وتأهيلاً لكسب المحامد والأمجاد، ونيل المحبة بين الناس والاعتداد. ومهما حصَّل الإنسان من الفضائل والخصائص التي تؤهله كفاءته لبلوغها، ونيل أهدافها، كالعلم والأريحية والشجاعة ونحوها من الخلال الكريمة. بيد أن جميع تلك القيم والفضائل، لا تكون مدعاة للإعجاب والإكبار وسمو المنزلة، ورفعة الشأن، إلا إذا اقترنت بحسن الخلق، وازدانت بجماله الزاهر، ونوره الوضاء الباهر، فإذا ما تجردت عنه فقدت قيمتها الأصيلة، وغدت صورًا شوهاء تثير السأم والتذمر.

ولحسن الخلق في الإسلام مكانة خاصة ، بل إن النبي صلى الله عليه وآله وسلم لخص رسالة الإسلام بأنها تتميم مكارم الأخلاق كما في الحديث : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق" (رواه أحمد وصححه ابن عبد البر) . وآيات القرآن الكريم وأحاديث النبي الأمين صلى الله عليه وسلم تنضح بالأمر بحسن الخلق وتعظيم شأن أهله، وأنهم أكمل الناس إيمانا ، وأقربهم وأحبهم إلى الله ورسوله ، وأن ثوابهم في الدنيا عظيم وفي الآخرة أعظم وأكبر وأكرم.
قال النبي صلى الله عليه وسلم : أكمل المؤمنين إيمانا أحسنهم خلقا" رواه الترمذي وحسنه.
وقال عليه الصلاة والسلام : " إن من أحبكم إلي وأقربكم مني مجلسا يوم القيامة أحاسنكم أخلاقا ، الموطؤون أكنافا ، الذين يألفون ويؤلفون"
وكفى بحسن الخلق شرفا وفضلا، أن الله عز وجل لم يبعث رسله وأنبياءه للناس إلا بعد أن حلاهم بهذه السجية الكريمة، وزانهم بها، فهي رمز فضائلهم، وعنوان شخصياتهم.

ولقد كان سيد المرسلين (صلى الله عليه وآله وسلم ) المثل الأعلى في حسن الخلق، وغيره من كرائم الفضائل والخلال. فقد كان أجود الناس كفّا، وأجرأ الناس صدرًا، وأصدق الناس لهجة، وأوفاهم ذمة، وألينهم عريكة، وأكرمهم عشرة، من رآه بديهة هابة، ومن خالطه فعرفه أحبه ، وكما وصفته الصادقة البرَّة أمُ المؤمنين خديجة رضي الله عنها قالت : "إنك لتصل الرحم، وتحمل الكلَّ ، وتكسب المعدوم ، وتعين على نوائب الحق " ، وحسبك أن تذكر ما أصابه من قريش، فبعد أن تألبت عليه، وجرعته ألوان الغصص، حتى اضطرته إلى مغادرة أهله وبلده، فلما نصره الله عليهم، وأظفره بهم، لم يشكـّوا أنه سيثأر منهم، وينكـّل بهم، فما زاد أن قال: ما تظنون أني فاعل بكم ؟ قالوا: خيرًا، أخٌ كريم وابن أخٍ كريم. فقال: أقول كما قال أخي يوسف: لا تثريب عليكم اليوم، اذهبوا فأنتم الطلقاء.
وبمثل هذه الأخلاق استطاع أن يملك القلوب والعقول، واستحق بذلك ثناء الله تعالى عليه بقوله عز من قائل: ((وإنك لعلى خلق عظيم)).

لقد تمثل الأخلاق فزانها حتى أصبح خلقه القرآن وصار قرآنا يمشي بين الناس ، ثم أمر أصحابه أن يتزينوا بصالحها ويتمسكوا بأحسنها : فعن أبي الدرداء رضي الله عنه قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " ما من شيء يوضع في الميزان أثقلُ من حسن الخلق، وإن صاحب حسن الخلق ليبلُغُ به درجة صاحب الصوم والصلاة "
وعن عبد الله بن عمرو رضي الله عنهما قال : قال معاذ : " يا رسول الله أوصني ، فقال صلى الله عليه وسلم : " استقم وليحسنُنْ خُلقك للناس ".
وعن أبي ذر رضي الله عنه قال : قال لي رسول الله صلى الله عليه وسلم : اتق الله حيثما كنت، وأتبع السيئة الحسنة تمحها، وخالق الناس بخلق حسن .
وكان حسن الخلق مطلبا نبويا يدعو ربه أن يجمله به ويديمه عليه فكان من دعائه عليه الصلاة والسلام : " اللهم كما حسنت خلقي فحسن خلقي " (أحمد وصححه ابن حبان) ، وكان يقول: " واهدني لأحسن الأخلاق لا يهدي لأحسنها إلا أنت واصرف عني سيئها لا يصرف عني سيئها إلا أنت" (رواه مسلم).

لقد صار حسن الخلق مطلبا ملحا للأمة تعود به إلى محاسن الإسلام ، وتظهر به مكارم أخلاقه ، وتسترجع به سالف عزها وسابق مجدها، فقد ملك المسلمون في قرونهم الأولى ـ قرون الخير أعلى مستوى من التربية الأخلاقية ، وكان الناس يدخلون في دين الله أفواجا لما يرون من حسن المعاملة ، وجميل الأخلاق ، و حين بدأ الانحراف عن هذا المنهج القويم وساءت أخلاق الناس ؛ فُقدت القدوة وضاعت القيم ، وتبدلت المفاهيم ، ولقد صدق الإمام مالك ـ رحمه الله ـ حين قال : ( ولن يصلح آخر هذه الأمة إلا بما صلح به أولها).
مكارم الأخلاق في أشعار العرب
يقال إن لكل شيء نصيبا من اسمه ، وهذا دافع لمعرفة العلاقة بين الآداب والأدب كقيمة خلقية ، ولقد ورد أن الآداب هي: ثروة الأمم الفكرية والحضارية التي تصنع مجتمعًا بشريّا تسوده قيم الخلق والأدب والخير والحق ؛ لذا يحسن سرد أهم ما سطره الشعراء في تناولهم للقيمة الحقيقية للأخلاق في حياتنا . وما من شك أن هزيمتنا السياسية الفاجعة اليوم ، بالإضافة لتدهور مستوانا العلمي والفكري والحضاري .. هي في حقيقتها أزمة خلق وأدب ، أزمة القيم التي بات مجتمعنا الإسلامي يفتقدها بشده في الوقت الراهن ، ربما لأننا أقمنا هذا الحاجز الضخم بين الدين والدنيا . ويمكن أن نفهم هذا المعنى الحقيقي من خلال قول شوقي رحمه الله :
فإنما الأمم الأخلاق ما بقيت ... فإن همُ ذهبت أخلاقهم ذهبوا

حقاً ، فإن هم ذهبت أخلاقهم ذهبوا وذبحوا وهزموا شر هزيمة . ولنتأمل قول الرسول الكريم صلى الله عليه وسلم : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق "، وثناء الله تبارك وتعالى على نبيه أعظم الثناء بقوله: "وإنك لعلى خلق عظيم".

فأما عن أهم ما أنتجته قرائح الشعراء ، فسنتخير منها بعض الأبيات التي تدل على مدى أهمية الأخلاق عند القوم وفي حياة الأمم .
فهذا صردر يؤكد على أن الحُسن يقاس بالخلق أولاً فيقول :
شمائل وبهجة موموقة ... والحسن بالأخلاق ثم الخِلَق
كما لا ننسى قول الشاعر :
فأدب النفس واستكمل فضائلها ... فأنت بالنفس لا بالجسم إنسان

أما صفي الدين الحلي فيزيد على ما تقدم : أن المرء إذا لم يقم منزلته الأدبية في المجتمع على الأخلاق ، كان بناؤه واهي الأساس ، فقال :
إذا عدم الفتى خلقا جميلا ... يسود به ، فلا خُـلق الجمال

ويلمح أبو العتاهية إلى أهمية مكانة الأخلاق في صون الشرف فينشدنا :
هي الأعراق بالأخلاق تنمو ... بقدر أصولها تزكو الفروع

ثم ياتي المعري ليعلن تفضيله للأخلاق على تيجان الملوك فجدير بنا أن نقول معه :
أُسَرٌ إن كنت محموداً على خلقٍ ... ولا أسر بأني الملك محمود
ما يصنع الرأس بالتيجان يعقدها ... وإنما هو بعد الموت جلمود

و بالرغم مما هو معروف عن تفاخر العرب بأنسابهم ، إلا أن بعضا من شعرائهم رأوا أن للأخلاق رابطة اجتماعية قد تفوق رابطة النسب ، فهذا البحتري يقول :
كم سري تقبل السرو منهم ... واشتباه الأخلاق عدوى وإلف
و ربما ذهب أبعد من هذا بقوله :
إذا تشاكلت الأخلاق و اقتربت ... دنت المسافة بين العجم و العرب
وهو تأكيد لقول رسول الله صلى الله عليه وسلم : "لا فضل لعربي على أعجمي إلا بالتقوى".

أما أبو تمام فتفوق صلة الأخلاق عنده صلة النسب في متانتها ؛ لذا فقد رثى غالبا الصفدي بأشد ما يرثي الأخ أخاه فقال :
قلت أخي، قالوا أخ من قرابة؟ ... فقلت نعـم .. إن الشكول أقارب
نسيبي في عزم ورأي ومذهب ... إذا باعدتنا في الأصول المناسب

والعجيب أن غالبية الشعراء ذهبوا ( وإن كان في هذا نظر ) على القول بغلبة الطبع على التطبع ، ومن ثم استحالة تغيير الخلق واكتساب أخلاق جديدة حميدة. و نورد في هذا الصدد قول ابي العتاهية الشهير:
كل امرئ متفرد بطباعه ... ليس امرؤ إلا على ما يطبع

كما أن العرب اعتبروا عامل الوراثة هو الأهم في تكوين الأخلاق ، واستدل أصحاب هذا القول بقول زهير بن أبي سلمى:
فما يك من خـير أتوه فإنما ... توارثه أباء أبائهم قبـل
وهل ينبت الخطي إلا وشيجة ... وتغرس إلا في منابتها النخل؟1
و قول التميمي :
أرى كل عـود نابتـا في ارومة ... أبى نسب العيدان أن يتغيرا
بنوا الصالحينَ الصالحونَ ومن يكن ... لآباء سوء يلقهم حيث ســيٌرا
و قول النجاشي :
خلائق فينا من أبينا وجدنا ... كذلك طيب الفرع ينمي على الأصل

أما النبي المصطفى صلى الله عليه وسلم الذى لا ينطق عن الهوى ، فيقول بإمكانية تغير الطباع واكتساب الأخلاق الفاضلة ، فيقول صلى الله عليه وسلم: " إنما العلم بالتعلم وإنما الحلم بالتحلم" . مما يعني إمكانية تغيير الطبع و السلوك .
و قد ورد على ألسنة الشعراء إمكانية اكتساب الخلق الحميد ؛ شريطة وجود القدوة الحسنة ، وأشاروا إلى أهمية عامل التربية والتأديب ، وأكدوا على ان الوازع الديني هو الوحيد القادرعلى إحداث تغير تام وتأثير ملموس في خلق الإنسان ، كما يدل على ذلك قول الحكم بن عبدل :
لم أجد عروة الخلائق إلا الـ ... دين ، لما اعتبرت ، و الحسبا
ولا ننسى قول الطائي :
فجاور كريما واقتدح من زناده ... وأسند إليه أن تطاول سلما

وورد للبحتري قول يؤكد فيه بأن الأخلاق تتأثر بالعشرة ، ففى مزاحه لأحد أقرانه يقول :
أنت أعديته بحب سعاد ... وكريم الأهواء يعدي الكريما

أما ابن التعاويذى ، فقد حذر من سوء القدوة الذى يؤدي إلى التطبع بأخلاق المقتدي به فأنشد بيته الشهير :
إذا كان رب البيت بالدف مولعا ... فشيمة أهل البيت كلهم الرقص

واختلف الشعراء في وسائل التأديب ، و لكنهم اتفقوا على أن الحر يكفي لتأديبه الترغيب والعتاب ، أما العبد فلا ينجع فيه إلا الترهيب ، فقد جاء في قول ابن دريد :
واللوم للحر مقيم ورادع ... والعبد لا يردعه إلا العصا
وقال بعضهم :
العبد يقرع بالعصا ... والحر تكفيه الإشارة

كما أجمع شعراء العرب على ضرورة التهذيب منذ الصغر و منه قول ابن قريع :
إذا المرء أعيته المروءة ناشئا ... فمطلبها - كهلا - عليه شديد
كما ورد فى الشعر العربى أنه يصعب على المرء إخفاء عيوبه ، ولزهير بن أبي سلمي بيت شهير يقول فيه :
ومهما تكن عند امرئ من خليقة ... وإن خالها تخفى على الناس تعلم

كثيرة هي القصائد التي تشيد بالقيم الخلقية ، وليس يتسع المجال هنا لحصرها ، ولكن إن فاتك فلا يفوتنك قول الإمام الشافعي في جهاده لنفسه من أجل أن تحظى بالخلق الطيب:
إذا سبني نذل تزايدت رفعـة ... وما العيب إلا أن أكون مساببه
ولو لم تكن نفسي علي عزيزة ... لمكنتها من كل نذل تحاربه
وقوله :
يخاطبني السفيه بكل قبح ...
يزيد سفاهة فأزيد حلمـا ... كعود زاده الإحراق طيبا

ونختم بأحسن الكلام ، كلام المصطفى صلى الله عليه وسلم أو كما قال: " أكثر ما يثقل ميزان العبد يوم القيامة حسن الخلق" .و قوله: " أفضل الناس إيمانا، أحاسنهم أخلاقا ".

[KURDBAND]

کورته‌ باسێکی فه‌له‌کی له‌سه‌ر کیشوه‌ری ئاسیا:



له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی مه‌نگ ( هادی ) ژماره‌یه‌کی زۆر دوورگه‌و نیوه‌ دوورگه‌ی هه‌یه‌ وه‌کو ( ژاپۆن- لیپین- ئه‌نده‌لوسیا - تایوان - ...هتد ) له‌ باکوورشه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی به‌سته‌ڵه‌کی باکوور ،له‌ ڕۆژئاوا دا زنجیره‌ چیاکانی ئۆراڵ له‌ کیشوه‌ری ئه‌وروپای جودا ده‌کاته‌وه‌،رۆژهه‌ڵاتی ده‌ریای ناوه‌راست و ده‌ریای سوور وه‌ رۆژئاوای ده‌ریای عه‌ره‌بی له‌ کیشوه‌ری ئه‌فریقای جودا ده‌کاته‌وه‌ ،له‌ باشووریشه‌وه‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌ر ئۆقیانووسی هیندی و له‌ هیندستان و پاکستان .. کیشوه‌ره‌که‌ له‌ باشووردا ده‌که‌وێته‌ سه‌ر هێڵی ( 10 )پله‌ و له‌باکوور ( 78) پله‌ هێله‌کانی پانی ، هه‌روه‌ها له‌ رۆژهه‌ڵات ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردووو هێڵی درێژی ( 30 - 190 ) پله‌ .هه‌ر وه‌کو لای هه‌مووان ئاشکرایه‌ کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گشت کیشوه‌ره‌کانی تر گوه‌ره‌تره‌ له‌ رووی قه‌باره‌وه‌ که‌ ( 44،8 ملێون کم2) ،هه‌ر ئه‌م رووبه‌ره‌ فراوانه‌شیه‌تی بۆته‌ هۆی جۆراو جۆری باری سروشتی ...



سیفه‌ته‌ گشتیه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا :



1- کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گشت کیشوه‌ره‌کانی تر گه‌وره‌ تره‌ هه‌مووشی ده‌که‌وێته‌ به‌شی باکووری هێڵی یه‌کسانیه‌وه‌ ، به‌ڵام دوورگه‌کانی باشوور وه‌ک ( بورلینوم – سلیبس – سۆمه‌تره‌ ) هێڵی یه‌کسانی به‌ ناوه‌راستیان دا تێپه‌ر ده‌کات ، ژماره‌یه‌کی زۆریش له‌ دوورگه‌کانی وه‌کو ( جاوه‌- تیموور- فلۆراس ) ده‌که‌ونه‌ باشووری هێڵی یه‌کسانه‌وه‌ .



2- له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ ده‌گات به‌ ناوچه‌کانی جیهان له‌ رێگای ئۆقیانووس و ده‌یاکانه‌وه‌ جگه‌ له‌ لای رۆژئاوای نه‌بێت که‌ به‌ رێگای چیاکانی ئۆراڵ به‌ ئه‌وروپا ده‌گات که‌ زۆربه‌ی جوگرافی ناسان به‌ به‌ربه‌ستی سروشتی دانانێن..



3- له‌ کیشوه‌ری ئاسیا دا جیاوازیه‌کی زۆر گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌ چری دانیشتوان دا که‌ چری دانیشتوانی له‌ هه‌موو ناوچيکانی تری زه‌وی زیاتره‌ ، به‌تایبه‌تیش له‌ ناوچه‌کانی دۆڵی رووباره‌کان دا وه‌ له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی و ئه‌و ناوچانه‌ی که‌ ئاوێکی زۆرو خاکێکی به‌پیتیان هه‌یه‌ .



4- به‌ کیشوه‌ری ئاسیا ده‌ڵێن کیشوه‌ری پێچه‌وانه‌کان له‌ رووی بارودۆخی سروشتی و ئاده‌می یه‌وه‌ . به‌رزترین لوتکه‌ چیای جیهان له‌سه‌ر زنجیره‌ چیاکانی هیمالایه‌یه‌ که‌ لوتکه‌ی ( ئه‌ڤه‌رێسته‌ ) وه‌ ته‌خترین ناوچه‌ی کیشوه‌ره‌که‌ش وه‌ک چاڵاییه‌کانی ئوردن . له‌ باره‌ی ئاووهه‌واشه‌وه‌ ساردترین ناوچه‌کانی جیهان که‌وتۆته‌ باکووری کیشوه‌ره‌که‌ له‌گه‌ڵ ده‌رکه‌وتنی ناوچه‌یه‌کی گه‌رم و باراناوی به‌ درێژایی چوار وه‌رزی ساڵ وه‌کو ناوچه‌کانی هێڵی یه‌کسانی، هه‌روه‌ها له‌ رووی رووه‌کی سروشتیه‌وه‌ له‌ دارستانه‌ چڕوپڕه‌کان بۆ ناوچه‌ی ووشک و بێ رووه‌ک.



5- له‌ کیشوه‌ری ئاسیا دا جیاوازیه‌کی زۆری شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی به‌دی ده‌کرێت. زیاتر له‌ هه‌موو کیشوه‌ره‌کانی تری جیهان ئه‌مه‌ش چ له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی و زمانه‌وانی بێت یان له‌ باره‌ی سروشتی دا وه‌کو خاک یان له‌ باره‌ی به‌رزو نزمی رووی هه‌واوه‌ بێت. له‌ باشووری رۆژئاوای دا نه‌ته‌وه‌کانی وه‌کو ( کورد- عه‌ره‌ب – تورک – فارس ) به‌ربڵاون له‌گه‌ڵ که‌مایه‌تیه‌کانی تری وه‌کو ( ئه‌رمه‌ن – ئه‌زه‌ری ) هه‌روه‌ها له‌ هیندو پاکستان دا کۆمه‌ڵه‌ مرۆڤێکی تری جیاواز له‌ رووی روخساره‌وه‌ وه‌کو ( به‌نجانی – سیخ – به‌نفالی - مه‌غۆلی ) له‌ صین و رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا دا بڵاون ،هه‌روه‌ها له‌ رووی ئایینشه‌وه‌ جیاوازیه‌کی به‌چاو هه‌یه‌ وه‌کو ( ئایینی پیرۆزی ئیسلام ) که‌ له‌ ناوچه‌کانی باشووری رۆژهه‌ڵات و باشووری رۆژئاوای کیشوه‌ره‌که‌ نیشته‌ جێن ، که‌ ( 20% ) ژماره‌ی دانیشتوانی ئاسیا پێک ده‌هێنن هه‌روه‌ها له‌ پاکستان و ئه‌نده‌لوسیا . وه‌ ئایینی مووسیه‌کان له‌ باشووری رۆژهه‌ڵاتی کیشوه‌ره‌که‌ بڵاوه‌، هه‌ر یه‌ک له‌ (بۆرما – تایله‌ند – ژاپۆن – صین – کۆریای باکوورو باشوور ) هه‌روه‌ها ئایینی مسیحی له‌ ناوچه‌کانی رۆژئاوای باشووری کیشوه‌ره‌که‌ بڵاون .



ڕواله‌ته‌کانی به‌رزونزمی:



رووی زه‌وی کیشوه‌ری ئاسیا روڵه‌تێکی جیاواز و جۆراوجۆری لێ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ به‌ فراوانی رووبه‌ره‌که‌ی له‌لایه‌ک وه‌ مێژووی جیلۆجی کۆن له‌لایه‌کی تره‌وه‌، گرێ ی چیای بنچینه‌یی لێ ده‌رده‌که‌وێت ، چه‌ند زنجیره‌ چیایه‌کی لێ جیاده‌بێته‌وه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و گه‌روانه‌ی ده‌که‌ونه‌ نێوان ئه‌م چیایانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی فراوانیان له‌ چه‌ند کیلۆمه‌ترێک تێناپه‌رێت به‌ڵام له‌گه‌ڵ شاخه‌کان دا بوونه‌ته‌ هۆی دابرانی ده‌شته‌کانی ناوه‌وه‌ له‌یه‌کتر ، وه‌ به‌رزاییه‌کانی جۆراوجۆرن وه‌کو زنجیره‌ چیایه‌ چه‌ماوه‌ییه‌کان و کێوو پارچه‌ تاوێری کۆن وه‌کو نیمچه‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی و بانی ( دکن ) و پارچه‌کانی تر له‌ سیبریاو باکووری ئاسیا .



1- زنجیره‌ چیاکان :


چه‌ند زنجیره‌ چیایه‌کی چه‌ماوه‌ کیشوه‌ری ئاسیا له‌ گرێی چیاکان جیاده‌که‌نه‌وه‌و بانه‌چه‌ماوه‌ییه‌کان چه‌ماوه‌ی نوێ ده‌که‌نه‌ نێوان خۆیانه‌وه‌ ،گرێی ئه‌رمینا له‌ رۆژهه‌ڵاتی تورکیا وه‌ زنجیره‌ چیای ( بۆنتسی ) لێ جیاده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و رۆژئاوا درێژ ده‌بێته‌وه‌ به‌ درێژایی ده‌ریای ره‌ش له‌ باکووری تورکیا ، وه‌ زنجیره‌ چیاکانی ( طورۆس ) به‌ درێژایی که‌ناره‌کانی ده‌ریای ناوه‌راست درێژ ده‌بنه‌وه‌ له‌ باشووری تورکیا چیاکانی عێراق و شامی لێ جیا ده‌بنه‌وه‌ .

بانی ئه‌نادۆڵ که‌ ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو زنجیره‌که‌وه‌ ، زنجیره‌ی چیاکانی ( یۆرزش ) لێی جیاده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات ، هه‌روه‌ها چیاکانی ( هیندکۆش ) له‌ گرێی ئه‌رمینا جیاده‌بێته‌وه‌ .

وه‌ زنجیره‌ چیاکانی ( قه‌وقاز )له‌ باکوری هاوته‌ریبێتی ، به‌ڵام زنجیره‌ چیاکانی ( زاگرۆس- کوردستان ) له‌ رۆژئاواو له‌ باشوور دادرێژده‌بنه‌وه‌ و بانی ئێران ده‌که‌وێته‌ نێوانیان وه‌ ئه‌م زنجیره‌ چیایانه‌ به‌ گشتی له‌ باکووری رۆژئاوای و باشووری دا به‌یه‌ک ده‌گه‌ن.

گرێی ( بامیر ) زۆر جار پێی ده‌گوترێت ( صقف العالم ) که‌ به‌رزاییه‌که‌ی ( 12000 پێیه‌ ) له‌ رۆژهه‌ڵاتی گرێکه‌ ( 14 ) زنجیره‌ چیای سه‌ره‌کی لێ جیاده‌بێته‌وه‌ وه‌کو ( هیمالایه‌ - کراکۆرم- کۆنلی - تاین - ...هتد ) له‌ باکووره‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ وه‌سنوری ده‌ره‌وه‌ی بانی ( تبت) ی به‌ناوبانگ پێک ده‌هێنێت.

له‌ رۆژهه‌ڵاتی بانی ( تبت ) گرێی چیای سێیه‌م ده‌رده‌که‌وێت له‌و شوێنه‌وه‌ که‌ چیاکانی ( هیمالایه‌ و کۆنلن ) لێ نزیک ده‌بێته‌وه، وه‌ چه‌ند به‌شێک له‌ چیاکانی ( هیمالایه‌ ) به‌ره‌و باشووری رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا درێژ ده‌بێته‌وه‌ له‌ دوورگه‌کانی هیندی رۆژهه‌ڵات دا ده‌بینرێت وه‌ به‌شێکی تری به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات درێژ ده‌بنه‌وه‌ و به‌شێکی تری له‌ باشووری صین ده‌بینرێت ، وه‌ به‌ره‌و باکووری رۆژهه‌ڵات درێژ ده‌بنه‌وه‌..

[KURDBAND]

(نه‌خۆشی شه‌کره‌)

نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: بریتیه‌ له‌ به‌رزبونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كر بۆ سه‌رووی‌ ڕێژه‌ی‌ سروشتیی‌ له‌ خوێندا و له‌ ئه‌نجامی‌ كه‌میی‌ یا نه‌بوونی‌ ده‌ردانی‌ هۆڕمۆنی‌ ئینسۆلین له‌ خوێندا ڕووده‌دات.


هۆڕمۆنی‌ ئینسۆلین: یه‌كێكه‌ له‌و هۆڕمۆنانه‌ی‌ كه‌ له‌ خانه‌كانی‌ بێتای‌ په‌نكریاسه‌وه‌ ده‌رده‌درێت و یه‌كێكه‌ له‌و هۆڕمۆنانه‌ی‌ كه‌ كاری‌ ڕێكخستنی‌ زینده‌پاڵ (مێتابۆلیزم)ی‌ خۆراك له‌ناو له‌شی‌ مرۆڤدا ده‌كات و ئاستی‌ سروشتیی‌ و هاوسه‌نگیی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كر و چه‌وریی‌ له‌ناو خوێندا ڕاده‌گرێت.

هۆكاری‌ بۆماوه‌یی، هه‌وكردنی‌ ڤایرۆسیی‌ و تێكچوون له‌ سیستمی‌ به‌رگریی‌ له‌ش فاكته‌رن بۆ تووشبوون به‌نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌.

جۆره‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی دوو جۆری‌ سه‌ره‌كیین:

* هێندێك جۆری‌ تری‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هه‌ن وه‌كو: نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ ژنی‌ دووگیاندا و نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ی‌ منداڵ.
* هۆكاره‌ یارمه‌تیده‌ره‌كانی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: بوونی‌ شه‌كره‌ له‌ مێژووی‌ خێزاندا، قه‌ڵه‌ویی‌، تووشبون به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ئافره‌تی‌ دووگیاندا، به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن و به‌رزه‌ چه‌وریی‌ خوێن.

نیشانه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتیی‌ نیشانه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ به‌م جۆره‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:

1. هه‌ستكردن به‌ تینوێتی‌ زۆر: جگه‌ له‌ وشكبوونی‌ ده‌م و قوڕگ و ئاوخواردنه‌وه‌ی‌ زۆر نه‌خۆش زووزوو میز ده‌كات و بڕی‌ میزه‌كه‌ی‌ زۆر ده‌بێت.

2. هه‌ستكردن به‌ بێتاقه‌تیی‌ گشتی و هیلاكبوونی‌ جه‌سته‌یی: پاش كاركردنێكی‌ كه‌م و هه‌ندێ‌ جار له‌ كاتی‌ پشووشدا.
3. زۆر دابه‌زینی‌ كێشی‌ له‌ش به‌به‌رده‌وامی‌: هه‌رچه‌نده‌ نه‌خۆش خۆی‌ ئاره‌زووی‌ خۆراكخواردنی‌ زۆر ده‌بێت.

4. زوو زوو تووشبوون به‌ نه‌خۆشیی‌: وه‌كو هه‌لاَمه‌ت، هه‌وكردنی‌ پێست و دومه‌ڵ.

5. له‌ دایكبوونی‌ منداڵی‌ قه‌باره‌ گه‌وره‌: له‌ ژنی‌ دووگیانی‌ به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ تووشبوو.

6. شه‌كره‌ی‌ شاراوه‌: له‌وانه‌یه‌ له‌ئه‌نجامی‌ هه‌ندێك هۆكاری‌ وه‌كو: هه‌وكردنی‌ جۆراوجۆر، نه‌شته‌رگه‌ریی‌، شپرزه‌یی ده‌روونیی‌ و سكپڕبوون شه‌كره‌ له‌ سه‌ره‌تادا شاراوه‌بێ‌ و ده‌رنه‌كه‌وێ‌ پاشان بۆ ماوه‌یه‌كی‌ كورتخایه‌ن ده‌ربكه‌وێت.

7. هێندێك نیشانه‌ په‌یوه‌ندیان به‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌كو: تووشبونی‌ تۆڕی‌ چاو، هه‌وكردنی‌ گورچیله‌، ڕه‌شبوونه‌وه‌ی‌ په‌نجه‌ی‌ پێ‌ و بێهۆشیی‌.

ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ (Complications):

نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ ناسراوه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ كاریگه‌ریه‌كی‌ خراپی‌ بۆ بۆرییه‌كانی‌ خوێنی‌ له‌ش هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ زۆربه‌ی‌ ئۆره‌كانی‌ له‌ش له‌وانه‌یه‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بكه‌وێت و به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌
نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بریتیه‌ له‌مانه‌ی‌ خواره‌وه‌:

1. كاریگه‌ریی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ بۆ چاو:

- هه‌رچه‌نده‌ ئێستا چاره‌سه‌ری‌ گونجاو هه‌یه‌ بۆ ئه‌م گرفته‌ به‌‌ڵام هۆكارێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ بۆ له‌ده‌ستدانی‌ بنین.

- نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ خراپ كار ده‌كاته‌سه‌ر خوێنبه‌ره‌ ورده‌كانی‌ چاو و ده‌بێته‌هۆی‌ تووشبوونی‌ تۆری‌ چاو.

- نه‌خۆشییه‌كانی‌ چاو به‌ترسناكترین ئاڵۆزییه‌كانی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ داده‌نرێت و ڕێژه‌ی‌ تووشبوونی‌ چاو له‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌دا له‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ نه‌بوون زۆر به‌رزتره‌.

- نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كییه‌ بۆ تووشبوونی‌ تۆڕی‌ چاو كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ له‌ده‌ستدانی‌ بینین، ئاوی‌ سپیی‌ چاو و

هه‌وكردنی‌ چاو بۆیه‌ پێویسته‌ نه‌خۆش ڕێنماییه‌كانی‌ پزیشك كه‌ له‌ خواره‌وه‌ روونكراونه‌ته‌وه‌ جێبه‌جێ‌ بكات:

* پێویسته‌ به‌ به‌رنامه‌ پشكنینی‌ چاو بۆ زانینی‌ كاریگه‌ریی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌ بكرێت.

* پێویسته‌ ئاستی‌ شه‌كری‌ خوێن له‌ سروشتییدا بپارێزرێت.

* كۆنترۆڵكردن و ڕێكخستنی‌ به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن له‌ ئاستی‌ سروشتییدا

* ڕێكخستنی‌ ئاستی‌ چه‌وریی‌ خوێن له‌ ڕێژه‌ی‌ ئاسایی خۆیدا.

* وازهێنان له‌جگه‌ره‌كێشان ئه‌گه‌ر نه‌خۆش جگه‌ره‌كێش بێت

* دووركه‌تنه‌وه‌ به‌پێی‌ توانا له‌ هه‌وكردنی‌ چاو و چاره‌سه‌ركردنی‌ به‌زووترین كات له‌لایه‌ن پزیشكی‌ پسپۆڕی‌ چاو.

* چاره‌سه‌ركردنی‌ به‌په‌له‌ی‌ ئاوی‌ سپی‌ و تۆڕی‌ چاو.

2. ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌كانی‌ خوێنی‌ دڵ: كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشی‌ سنگه‌دڕێ‌ و جه‌ڵته‌ی‌ دڵ.

3. هه‌وكردنی‌ گورچیله‌و ده‌ركه‌وتنی‌ پڕۆتین له‌ میزدا.

4. په‌یدابوونی‌ جه‌ڵته‌ی‌ مێشك: له‌ ئه‌نجامی‌ ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌ خوێنه‌كانی‌ مێشك.

5. زۆربوونی‌ ترشه‌ڵۆكیی‌ خوێن و ته‌نی‌ كیتۆن له‌خوێن و میزدا: له‌جۆری‌ یه‌كه‌می‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌دا زۆرتر ده‌رده‌كه‌وێت.

6. له‌هۆشخۆچوون (Coma).

7. دابه‌زینی‌ ئاستی‌ شه‌كری‌ خوێن: ده‌بێته‌ هۆی‌ په‌یدابوونی‌ بێتاقه‌تیی‌ و ئاره‌قكردنه‌وه‌ی‌ سارد و هه‌ندێ‌ جاریش په‌ركه‌م كه‌ زۆرتر له‌ جۆری‌ یه‌كه‌می‌ شه‌كره‌دا ده‌بینرێت كاتێك كه‌ نه‌خۆش ده‌رزی‌ ئینسۆلین وه‌رده‌گرێت و بڕی كه‌م خۆراك ده‌خوات.

ناسینه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ (Diagnosis):

1. ده‌ركه‌وتنی‌ نیشانه‌كان.

2. ده‌ركه‌وتنی‌ گلوكۆز و كیتۆن له‌ میزدا: به‌ ئاسایی‌ گلوكۆز و كیتۆن له‌ میزدا نابینرێن.

3. پشكنینی‌ خوێن كه‌ به‌ سێ‌ شێوه‌ جێ‌ به‌جێ‌ ده‌كرێت:

* پشكنینی‌ هه‌ڕه‌مه‌كی‌ خوێن (Random Blood Sugar)

* پشكنینی‌ ناشتای‌ خوێن (Fasting Blood Sugar )

* تێستی‌ توانای‌ هه‌ڵگرتنی‌ گلوكۆز به‌ڕێگه‌ی‌ ده‌م (Oral Glucose Tolerance Test)

چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌:

ئامانج له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌، بریتیه‌ له‌ به‌دیهێنانی‌ زینده‌پاڵی‌ ئاسایی و سروشتی‌(Normal Metabolism) و بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌خۆش بتوانێ‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ ژیانی‌ ئاسایی خۆی‌ به‌سه‌ر به‌رێت و دوور بێت له‌ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ (Complications) نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌.

ئه‌و فاكته‌رانه‌ی‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی‌ زۆربوونی‌ تینی‌ شه‌كره‌ و گیانله‌ده‌ستدان ئه‌مانه‌ن:

1. درێژی‌ ماوه‌ی‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌: هه‌ر چه‌ند ماوه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ درێژخایه‌ن بێت و كۆنترۆڵ نه‌كرێت ئه‌وه‌نده‌ ڕێژه‌ی‌ ترسناكیی‌ به‌رزده‌بێته‌وه‌.

2. ئه‌گه‌ر نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ له‌ قۆناغی‌ زووی‌ ته‌مه‌ندا ڕووبدات.

3. به‌رده‌وام به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆزی‌ به‌ هیمۆگڵۆبیولینه‌وه‌ نووساو (HbA1c)
4. به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن.
5. نه‌خۆشیی‌ گورچیله‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ پڕۆتین له‌ میزدا (Proteinuria).

6. قه‌ڵه‌ویی‌

7. زۆربوونی‌ ڕێژه‌ی‌ چه‌وریی‌ خوێن (Hyperlipidemia)

ڕێگاكانی‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌: سێ‌ ڕێگای‌ سه‌ره‌كیی‌:

1 . ڕێكخستن و كۆنتڕۆڵكردنی‌ خۆراكخواردن به‌ته‌نها: نزیكه‌ی‌ 50% ی‌ نه‌خۆشه‌ تازه‌ تووشبووه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌كات.

2. حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ده‌مه‌وه‌ (Oral Hypoglycemic Drugs): نزیكه‌ی‌ (25 %)ی‌ نه‌خۆشه‌كان پێویستیان به‌حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌ هه‌یه‌.

3. ده‌رزی‌ ئینسۆلین: نزیكه‌ی‌ (25 %)ی‌ نه‌خۆشه‌كان پێویستییان به‌به‌كارهێنانی‌ ده‌رزی‌ ئینسۆلین هه‌یه‌.
گرنگترین خاڵ له‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌دا: بریتیه‌ له‌ گۆڕینی‌ ستایلی‌ ژیانی‌ نه‌خۆش تا له‌گه‌ڵ

بارودۆخی‌ نه‌خۆشییه‌كه‌یدا بگونجێت وه‌كو:

1. وه‌رزشكردنی‌ ڕیكوپێك (Regular Exercise).

2. چاودێریكردنی‌ خوارده‌مه‌نی‌ ته‌ندروست.

3. كه‌مكردنه‌وه‌ی

4. وازهێنان له‌ جگه‌ره‌ كێشان.

ئامانجی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌خواردن:

1. نه‌هێشتنی‌ نیشانه‌كانی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ شه‌كر له‌ خوێندا.

2. كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز له‌خوێندا به‌ته‌واوه‌تی‌ و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ به‌رزونزمی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز.

3. كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ كێشی‌ نه‌خۆش له‌پێناو كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ به‌رگریی‌ ئینسۆلین.

4. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ڕێژه‌ی‌ گلوكۆز له‌ خۆێندا له‌ كاتی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌ده‌رزی‌ ئینسۆلین و حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌.

5. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ زۆربوونی‌ كێشی‌ نه‌خۆش له‌ كاتی‌ چاره‌سه‌ركردن به‌ ئینسۆلین و حه‌بی‌ داگرتنی‌ شه‌كره‌.

6. دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و خوارده‌مه‌نییانه‌ی‌ كه‌ده‌بنه‌هۆی‌ ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ بۆرییه‌كانی‌ خوێن كه‌ ده‌بێته‌هۆی‌ زۆربوونی‌ ئاكامه‌ خراپه‌كانی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌.

بنه‌ماكانی‌ خواردنی‌ ته‌ندروست بۆ كه‌سانی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌:

1. خواردنی‌ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ پێویسته‌ له‌ هه‌موو توخمه‌خۆراكییه‌كان پێك هاتبێت.

2. پێویسته‌ خواردن له‌گه‌ڵ دۆز (بڕ)ی‌ ده‌رمان و چالاكیی‌ ڕۆژانه‌ی‌ نه‌خۆش هاوسه‌نگ بێت.

3. پێویسته‌ بڕی‌ ژه‌مه‌كان سنوردار بێت له‌ پێناو قه‌ده‌غه‌كردنی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ڕێژه‌ی‌ شه‌كری‌ پاش خواردن.

4. پێویسته‌ خواردن هۆكاری‌ یارمه‌تیده‌ربێت بۆ گه‌یشتن یان پاراستنی‌ كێشی‌ له‌ش به‌شێوه‌یه‌كی‌ نموونه‌یی.

5. پێویسته‌ جۆری‌ خواردن ڕێگر بێت له‌ تووشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كانی‌ دڵ، گورچیله‌ و به‌رزه‌په‌ستانی‌ خوێن.

توخمه‌كانی‌ خواردنی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌:

1. پێویسته‌ خواردنی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ هه‌موو جۆره‌ پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خواردنی‌ تێدابێت واته‌ شیره‌مه‌نی‌، چه‌وریی‌ و پڕۆتین و سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مانه‌ش پڕبێت له‌ ڤیتامین و خوێی‌ كانزایی‌ و فایبه‌ر.

2. ئامۆژگاریی‌ كه‌سی‌ تووشبوو به‌ نه‌خۆشیی‌ شه‌كره‌ ده‌كرێت به‌دابه‌شكردنی‌ بڕی‌ وزه‌ی‌ گه‌رمیی‌ ڕۆژانه‌ (چه‌ندایه‌تی‌ خواردنی‌ ڕۆژانه‌) به‌سه‌ر سێ‌ ژه‌می‌ سه‌ره‌كییدا و چقه‌ند ژه‌مێكی‌ سووك له‌ نێوانیاندا.

3. ڕۆڵی‌ پسپۆڕی‌ خواردن نابێت له‌بیر بكرێت له‌ یارمه‌تیدانی‌ نه‌خۆش بۆ ئاماده‌كردنی‌ ژه‌مه‌كانی‌ خواردن به‌پێی‌ ئاره‌زووه‌كانی‌ نه‌خۆش و هاوده‌م بێت له‌گه‌ڵ باری‌ ته‌ندروستیی‌ نه‌خۆشدا و له‌ پاشاندا دیاریكردنی‌ كارێگه‌ریی‌ ئه‌و ژه‌مه‌ خواردنانه‌ له‌سه‌ر ڕێژه‌ی‌ شه‌كری‌ خوێن و جێبه‌جێكردنی‌ پێویست.

[KURDBAND]

له بيرجوونه وه:
زاناى ئه لمانى هيرمان ئينجهاوس(Ebbinghaus) له بيشه وه ى زانايانى ده روونناسى ئه زمار ئه كرى كه كرنكى داوه به ليكولينه وه ى كردارى له بيرجونه وه و كومه ليك تاقيكردنه وه ى له سه ر خوى و مناله كانى و كومه ليك خه لكى تر كرد ،هه روه ك تاقيكردنه وه ى وشه ى بي مانا كه بينى زور زوو له بيرجونه وه رووده دات له كاتى بروفه دا وه بوشى ده ركه وت كه له بيرجوونه وه هه ركيز ناكاته خالى سفر به لكو به هيليكى راست كه م ده كات به لام نابى به شفر له كه سى ئاسايدا.

وه كو بيناسه بو له بيرجوونه وه:........
مه به ست له بيرجوونه وه ئه وه يه كه له كاتى بيويست دا نه توانين ئه و زانيارى ز شتانه ى كه بيويستمانه بييانهينيته وه يادى خومان و كارو جالاكيه كانى خومانى بى جيبه جى بكه ين.
يان:
له بيرجوونه وه لايه نى خرابى بيرهاتنه وه يه يان سه رنه كه وتن له تواناى بيركه وتنه وه ى هه نديك له ئه زموونه كان كه بيشتر فيرى بووين.

تيوره كانى له بيرجوونه وه:.........
1-تيورى بشتكوى خستن و بووكانه وه(نظرية الاهمال والضمور):
ئه م تيوره به كونترين تيوره كانى له بيرجوونه وه داده نريت و له كه ل بوجونه كه ى ئيبنجاوس دا يه كده كريته وه كه له و برواي
ه دا بوو كه زانيارى و شته هه ست بيكراوه كانى ناو كوئه ندامى يادكردنه وه روز له دواى روز به بيى كات به ره و لاوازى و نه مان و بوكانه وه ده رون تا رادايه ك ئه م تيوره راستيه كه ى بيكاوه جونكه زانياريه كانى ئيمه كه وه رى ده كرين زوو زوو بيداويستى به بيداجونه وه و ده مه زه رد كردن هه يه تا له بير نه جنه وه ،له كه ل ئه وه ش دا هه ندى زانيارى هه يه كه فيرى ده بين و ماوه يه كى زور به كاريان ناهينين.
2-تيورى تيكه ل و بيكه ل بوون و ريكه كرتن(نظرية لاتداخل والتعطيل):
به بوجوونى لايه نكرنى ئه م تيوره مروف بويه شتى له بير ده جيته وه ،جونكه زانيارى كون و نوى تيكه ل به يه كتر ده بن و هه ردوكيان ده بن به به ربه ست و ريكر بو ئه وى تريان،له به ر ئه وه زانايان بيشنيارى ئه وه ده كه ن كه دوو بابه تى جوونيه ك به دواى يه ك دا نه خوينيرن تا تيكه ل بوون له نيوانيان روو نه دات.

3-تيورى كب و خه فه كردن(نظرية الكبت):
به بوجونى فرويد سه رجاوه و هوكارى سه ره كى له بيرجوونه وه خه فه و كب كردنى ئه و روداو كاره سات و وروزينه رانه يه كه به ئازارو ناخوشن و هه ست و سوزو كه رامه تى مروف بريندار ده كه ن ،واته له ريكه ى كب كردن و جه سباندنه وه ئه و رووداو به سه رهات و وروزينه رانه له بوارى هه ستيه وه بو بوارى نه ستى ده كه رينه وه و ئه و كه سه له و ئازارة ناخوشيه رزكار ده كه ن ،كه واته به بيى ئه م تيوره شتيك نييه به ناوى له بيرجونه وه به لكو بريتييه له دوورخستنه وه ى شته به ئازارو ناخوشه كان عه مباركردنيان له نه ستدا.

4-تيورى سرينه وه(نظرية الامحاء):
به بيى ئه م تيوره ئه كه ر مروف تووشى شتيك ببيت دواى ئه وه ى بارودوخيكى تايبه ى و نائاساى رووبدات ،ئه وا زور اه شته وه ركيراوه فيربووانه له بيرده جنه وه،
بارودوخه كانيش ئه مانه ن:
أ-ريكه كرتن له مزينى بروتين.
ب-روداة كاره ساتى ده رونى و جه سته يى.
ج-زيان كه ياندن به ميشك.

هوكاره كانى له بيرجوونه وه:........
1-كرنكى نه دان به بابه ته كه.
2-كرنكى نه دان به بيركه وتنه وه.
3-كرنكى نه دان به به يره و بروكرام.
4-كرنكى نه دان به وه رزش.
5-ترسان.
6-شله زان.
7-رارايى.
8-ماندبوون.
9-شيوازى خواردن.

بيرهاتنه وه

*بروفيسور دكتور فيصل محمد خيرالزراد :بيناسه ى كردووه به وه ى:
ئه و كرده هوشيه به رزه يه كه مروف ده توانيت به هويه وه خه زنى ئه نجامه كان و شوينه واره هه ستيه كان بكات له كه ل جيهانى ده ره وه له جوارجيوه ى زيانى روزانه ى دا له كاتى له دايك بوونيه وه تا كيان به خشينى،كه ئه مه ش يه كيكه له كرده هوشيه كان لاى مروف.

*بوروهلجارد:توانستيكه بو باراستن و كيرانه وه ى ئه زموونه كانى رابردوو يان توانايه بو بيرهاتنه وه.

*ريتشر:توانستى بونه وه ريكى زيندووه بو راست كردنه وه ى ره وشتى باش سود وه ركرتن له ئه زمموونى رابردوو به لام جياوازيه ك هه يه ئه وه يه بيرهاتنه وه ناتوانريت دابنيرت به وه ى توانايه كى ته نيايه و تاكه به لكو دائه نرى به زنجيره يه ك جالاكى زانينى.

*مايلكبست:بيرهاتنه وه توانايه بو به ستنه وه ى نيوان باراستن و كيرانه وه ى ئه زموون.

*هنتز:جالاكى بيركه وتنه وه يه كه به ستراوه به وشه ى بيرهاتنه وه وه زماره يه كى زوره له جالاكى و كردارى به يوه ندى داره بيكه وه.

*هزرو ئه وانى تر:
كرداريكى بيره وه رى يه هونراوه ته وه له سىَ كرداردا:
1-بولين كردنى زانيارى.
2-توانا بو هه لكرتن و عه مباركردنى زانياى.
3-توانا بو كيرانه وه و ناسينه وه و بانككردن.

*ياد وه كو هه موو ديارده يه كى ده روونى دوو رووى هه يه:
رووى ناوه وه كه به هه لهيجنان ئه خريته روو، له كه ل رووى ده ره وه كه ديارو ئاشكرايه.
وه كو يادكاريه كانمان كه له شيوه ى خه ياليكى كه ش دا دينه وه يادمان و ئه توانين بو كه سانى ترى باس بكه ين به لام ئه م باس كردنه به ياد هاتنه وه يه و ته نيا رووى ده ره وه بيرهاتنه وه يه.

*بيرهاتنه وه به سىَ فواغ دا تيبه ر ده بيت:
1-قوناغى وه ركرتن:وه ركرتنى زانيارييه كان له شيوه ى هيماو شفره دا.
2-قوناغى غه زن كردن:زانيارييه كان له شيوه ى شه بوله كاره باييه كان بيويستيان به ريكخستن و به هيما كردن هه يه.
3-قوناغى كيرانه وه (باراستن و عه مباركردن):كيرانه وه له وه ركرتن و غه زن كردن دا.

*جوره كانى بيركردنه وه:
به بيى ليكولينه وه تازه كان سىَ جور بيرهاتنه وه هه يه:
1-بيرهاتنه وه ى هه ستى (sensory memory):بو جه ند ساتيك زانيارييه كان هه لده كريت.
2-بيرهاتنه وه ى ماوه كورت(short term memory):زانيارييه كان بو ماوه يه كى كورت هه لده كريت.
3-بيرهاتنه وه ى دريز ماوه(long term memory):باريزكارى له بريكى زور له زانيارى ده كات ، له م ماوه يه دا كه مترين هاتنه ناوه وه قبول ده كات له ناو بيرهاتنه وه ى ماوه كورت كه هه ن وه له و زانياريانه ى كه بى كه لكن خوى رزكار ده كات بلانه نانيه كانى ده كريته وه له كه ل به دواداجونى رووداوه كان.

*زانايان بولينيان بو به شه كانى بيرهاتنه وه ى ماوه كورت و دريز داناوه كه ئه مانه يه:
1-بيرهاتنه وه ى بينينى.
2-بيرهاتنه وه ى بيستنى.
3-بيرهاتنه وه ى له به ركردن.
4-بيرهاتنه وه ى به رجه سته.
5-بيرهاتنه وه ى جووله ى .
6-بيرهاتنه وه ى ماناى وشه كان(كوكردنى بيته كان)
\



زانايان ئاموزكاريمان ده كه ن بو باش كردنى كردارى بيرهاتنه وه و رزكاربوون له له بيرجونه وه.
دوو جور هوكار هه ن بو ئه م مه به سته كه (خودى و بابه تى )ده كرنه وه:
يه كه م:خودى:
1.لايه نى رووحى.
2.ئاسووده يى ويزدان.
3.كاركردن بو دروست بوونى بالنه رى زانينى تازه و فيربوونى.
4.بروا به خوبوون.
5.وازنه هيان له بابه تيك بيش تينه كه شتن.
6.زماردنى زماره كان به بيجه وانه وه.
7.دووركه وتنه وه له قسه ى خراب و جنيو.
8.به ئاكايى و وريايى.
9.وازهينان له هه لجوونه خرابه كان وه ك ترس و تووره بوون و بيتاقه تى و هه لجوونى توند.
10.له كاتى خويندن دا سه ره تا بزانه به كشتى ئه و شته ى ئه يخوينيت يان فيرى ئه بيت جييه دواتر بجو ورده كاريه كانه وه.

دووه م:بابه تى:
1.بيداجونه وه و بيرخستنه وه ى ماوه يى به تيورى و براكتيكى.
2.به له نه كردن له بيرهاتنه وه دا.
3.له به ر نه كردنى بابه ته كه به يه ك روز.
4.ريكرى له جوونه ناوه وه ى فيربوون و ئه زموونه كانى تر.
5.مونولوج له سه ر بابه ته كه.
6.دابه ش كردنى بابه ته كان و دانانى بشوو له نيوان ماوه يه ك بو ماوه يه كى تر.
7.بشت به ستن به زياتر له يه ك هه ست.
8.دانانى ياده وه رى به بيى كات و شوين به جوريك كه له هه مان كات و شوين دا بيرتكه ويته وه.
9.واى دابنى خو ئاماده كردنت بو جارى كوتايه بيش تاقى كردنه وه.

ترسان له تاقيكردنه وه كان
ناكه يت به يادكردنه وه يه كى به رهه مهين تا فير نه بيت جون فير ئه بي.

[KURDBAND]

(سێر ئیسحاق نیوتن)

كه‌ له‌ نێوان سالانی‌ 1624 بۆ 1727 به‌ گوێره‌ی‌ رۆژ ژمێری‌ گریگۆری‌ قه‌یسه‌ری‌ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا به‌كار هاتوه‌ ژیاوه‌ ، نیوتن بێله‌وه‌ی‌ وه‌ك زانایه‌كی‌ بواری‌ فیزیا ناسراوه‌ زانیاریه‌كی‌ باشی له‌ كیمیاگه‌ری‌ و فه‌لسه‌فه‌شدا هه‌بوه‌، نیوتن ئه‌و كه‌سه‌ بو كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار باسی‌ له‌ هێزی‌ كێشكردنی‌ گه‌ردونی‌ كردوه‌، به‌ هۆی‌ دۆزینه‌وه‌كه‌ی‌ ئه‌مه‌وه‌ زانستێكی‌ تر سه‌ری‌ هه‌ڵدا ئه‌ویش دینامیكیه‌تی‌ كلاسیكی‌ بوو له‌ رێگه‌ی‌ یاساكانی‌ جوڵه‌وه‌ ، نیوتن له‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و زانایانه‌یه‌ كه‌ باسیان له‌ جوڵه‌ی‌ زه‌وی‌ و كۆمه‌ڵه‌ ئه‌ستێره‌كان كردوه‌، كه‌ به‌ هۆی‌ چه‌ند یاسایه‌كی‌ سروشتیه‌وه‌ به‌رێوه‌ ده‌چێت ، ناوبانگی‌ نیوتن په‌یوه‌ندییه‌كی‌ راسته‌و خۆی‌ هه‌یه‌ به‌ شۆرشی‌ زانستییه‌وه‌، به‌ هۆی‌ پێشكه‌ش كردنی‌ ئه‌و بیردۆزانه‌وه‌ی‌ كه‌ بۆ چونه‌كانی‌ زانا( كیبله‌ر) ی‌ پشتراستكردوه‌ سه‌باره‌ت به‌ جوڵه‌ی‌ ئه‌ستێره‌كان ، ئه‌م زانا به‌ناوبانگه‌ هه‌میشه‌ له‌ ژیانی‌ خۆیدا هه‌وڵی‌ ته‌واوی‌ داوه‌ بۆ سه‌لماندنی‌ بیردۆزه‌كانی‌ به‌ شێوه‌كی‌ زانستیانه‌ ، نیوتن یه‌كه‌م كه‌سبوه‌ كه‌ باسی‌ له‌ خوڵگه‌ی‌ كلك داره‌كانكردوه‌ وپێیوابوه‌ خولگه‌ی‌ ئه‌م كلك دارانه‌ هێلكه‌یی‌ نییه‌و ، هه‌روه‌ها یه‌كه‌م كه‌سیش بو به‌تاقیكردنه‌وه‌ سه‌لماندی‌ كه‌ تیشكی‌ سپی‌ تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ تیشكێكی‌ جیا پێكهاتوه‌و روناكیش له‌ كۆمه‌ڵه‌ گه‌ردیله‌یه‌كی‌ وورد پێكهاتوه‌ .

نیوتن له‌ وولستروب- ی‌ سه‌ر به‌ ناوچه‌ی‌ (لینگ شنایر) له‌ دایك بوه‌كه‌ باوكی‌ كۆچی‌ دوایی‌ كرد ئه‌م له‌سكی‌ دایكیدا بوه‌ به‌ سێ مانگ ، پاش ئه‌وه‌ی‌ نیوتن ته‌مه‌نی‌ بوو به‌ دوو ساڵ دایكی‌ شویكردوه‌ به‌ پیاویكی‌ ترو نیوتن_ی‌ لای‌ نه‌نكی‌ به‌ جێهێشت ، نیوتن سه‌ره‌تای‌ ژیانی‌ به‌ كوله‌ مه‌رگی‌ و به‌بی‌ دایك و باوك به‌سه‌ر برد ، نه‌نكی‌ هه‌وڵێكی‌ زۆری‌ دا بۆ پێگه‌یاندن و خستنه‌ به‌ر خوێندنی‌ ، له‌ سالی‌ 1661دا دواناوه‌ندی‌ ته‌واو كردو له‌ شاری‌ كامبێرگ له‌ كۆلیجی‌ (ترینیتی‌) وه‌رگیرا ، ئه‌و كۆلێجه‌ی‌ كه‌ نیوتن ده‌ستی‌ به‌ خوێندن كرد تیایدا له‌سه‌ر رێچكه‌ی‌ فه‌لسه‌فی‌ ئه‌رستۆ ده‌یان خوێند ، به‌لام نیوتن حه‌زی‌ به‌ لێكۆلیینه‌وه‌ی‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ خۆی‌ ده‌كرد وه‌كو دیكارت و گالیلۆ و كۆبرنیكۆس و كیبله‌ر . له‌ ساڵی‌ 1665 دا نیوتن ده‌ستی‌ به‌ دارشتنی‌ بیردۆزیك كرد كه‌ له‌ پاشه‌ رۆژدا به‌ زانستی‌ (ماتماتیك) ناسرا ، پاش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ نیوتن بروانامه‌ی‌ زانكۆی‌ به‌ ده‌ستهێنا له‌و ساڵه‌دا نه‌خۆشی‌ تاعون له‌ ئه‌وروپا بلاوبوه‌وه‌ كه‌ بوه‌ هۆی‌ داخستنی‌ زانكۆكه‌ ، پاش به‌ جێهێشتنی‌ زانكۆ نیوتن بۆ ماوه‌ی‌ دوساڵ له‌ ماڵه‌وه‌ مایه‌وه‌ و خۆی‌ به‌ لیكۆلینه‌وه‌ی‌ ( ماتماتیك وئاوێزه‌و یاسای‌ كێشكردنی‌ زه‌وییه‌وه‌ ) سه‌رقاڵ كرد.
نیوتن بیست و پێنج ساڵی‌ دوایی‌ ته‌مه‌نی‌ خۆی‌ له‌ دژیه‌تی‌ كردنی‌ (لیبنز)دا به‌سه‌ر برد كه‌ یه‌كیك بوو له‌ نه‌یارانی‌ ئه‌و ، (لیبنز) هه‌میشه‌ نیوتنی‌ به‌ فێڵباز له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا ئه‌ویش هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌دا كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ سه‌لماندنی‌ بیردۆزه‌كانیه‌وه‌ به‌ر په‌رچی‌ (لیبنز) بداته‌وه‌ ، له‌ ساڵی‌ 1670 بۆ سالی‌ 1672 نیوتن لێكۆلیینه‌وه‌یه‌كی‌ چڕو پڕی‌ له‌ سه‌ر زانستی‌ بینین زانی‌ ئه‌نجامدا و له‌پاشانیش به‌ شێوه‌كی‌ زانستیانه‌ بۆچونه‌كانی‌ خۆی‌ سه‌لماند ، جاریكی‌ دیكه‌ نیوتن بۆ لێكۆلیینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایانه‌ی‌ (كیبلر) دای‌ رشتبو له‌سه‌ر كایه‌ی‌ كێشكردنی‌ زه‌وی‌ ده‌ستپێكرده‌وه‌ پاش ئه‌وه‌ی‌ راوبۆچونی‌ هه‌ردوو زانا (هۆك و فلامیستد)ی‌ سه‌باره‌ت به‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی‌ له‌ لێكۆلینه‌وه‌كه‌ی‌ وه‌رگرت ده‌ر ئه‌نجامی‌ ئه‌و لیكۆلیینه‌وه‌یه‌ی‌ ئاشكراكرد كه‌ یاساكانی‌ جوڵه‌ی‌ له‌ خۆگرتبو . له‌ساڵی‌ 1703 دا نیوتن به‌ هۆی‌ شاره‌زاییه‌وه‌ له‌ زانستی‌ فیزیادا بو به‌ سه‌رۆكی‌ ئه‌كادیمیای‌ شاهانه‌، له‌ ساڵی‌ 1705 دا له‌لایه‌ن شاژنی‌ به‌ریتانیای‌ ئه‌و كاته‌وه‌ كه‌ناوی‌ (ئان) بو وه‌ك رێزلێنانێك له‌ كاره‌كانی‌ نازناوی‌ سوار چاكی‌ لێنرا ، نیوتن له‌ ژیانی‌ خۆیدا ژنی‌ نه‌هێناوه‌ و كه‌سی‌ له‌ پاش به‌جێنه‌ماوه‌ دوا رۆژه‌كانی‌ ژیانی‌ خۆی‌ له‌ شاری‌ له‌نده‌ن به‌سه‌ر برد و هه‌ر له‌و شاره‌ش له‌ رۆژی‌ 20 ئابی‌ 1727 له‌ته‌مه‌نی‌ 103 ساڵیدا ماڵ ئاوایی‌ له‌ جیهانكردو له‌ گۆڕه‌پانی‌ (وێست مانشستر ئابی‌) ته‌رمه‌كه‌ی‌ به‌ خاك سپێردراو

[KURDBAND]

جوگرافیای کوردستان
شوێنی جوگرافی هه‌رێمی كوردستان
هه‌رێمی كوردستانی عیراق بریتییه‌ له‌و به‌شه‌ كوردستانه‌ی كه‌ده‌كه‌وێته‌ نێو سنوری ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ كه‌دوابه‌دوای شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهان دروست بوو، به‌پله‌ی یه‌كه‌م هه‌رێمێكی مرۆییه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نیشتیمان یان خاكی كوردانه‌و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری دانیشتوانی كوردن، به‌ڵام له‌رووی فره‌نه‌ته‌وه‌یی و فره‌ئاینییه‌وه‌ له‌هه‌رێمه‌كانی دیكه‌ی عیراق جیایه‌. له‌ته‌ك كورددا عه‌ره‌ب و توركمان و ئاشوریش هه‌ن. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌پاڵ ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی دانیشتیوانی هه‌رێم موسڵمانن، كه‌چی مه‌سیحی و ئێزیدی تێدایه‌.

هه‌موو لێكۆڵه‌ره‌وان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ یه‌ك ده‌نگن كه‌به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین سنوری باشوری كوردستان پێكدێنێت، سنوری هه‌رێم له‌ناوقه‌دی عیراقه‌وه‌ له‌باشووری رۆژهه‌ڵاتی شارۆچكه‌ی به‌دره‌ له‌پارێزگای واست ده‌ست پێده‌كات به‌ره‌و باكوور تا پردی نه‌وت له‌رۆژئاوای شارۆچكه‌ی مه‌نده‌لی هه‌ڵده‌كشێ له‌ته‌نیشت به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین تا فه‌تحه‌ ده‌ڕوات شان به‌شانی رووباری دیجله‌ سه‌رده‌كه‌وێ و له‌باكوری شاری موسڵ به‌ره‌و باشوری رۆژئاوا باده‌داته‌وه‌ به‌ئاراسته‌ی شارۆچكه‌ی حه‌زه‌ر پاشان به‌ره‌و رۆژئاوا به‌ئاراسته‌ی سنووری عیراق سووریا له‌باكووری شارۆچكه‌ی به‌عاج.

روبه‌ری هه‌رێم 78736 كم2 كه‌ ده‌كاته‌ زیاتر له‌ 18% سه‌رجه‌می رووپێوی عیراق، كه‌ئه‌م ناوچانه‌ ده‌گرێته‌وه‌:
1- پارێزگاكانی (هه‌ولێر سلێمانی و دهۆك و كه‌ركوك).
2- هه‌موو ناحیه‌ و قه‌زاكانی پارێزگای نه‌ینه‌وا جگه‌ له‌قه‌زاكانی موسڵ و به‌عاج و حه‌زه‌ر.
3- قه‌زاكانی خانه‌قین ومه‌نده‌لی و كفری جگه‌ له‌ناحیه‌ی به‌له‌دروز له‌پارێزگای دیاله‌.
5- ناوه‌ندی قه‌زای به‌دره‌ له‌پارێزگای واست، كوت.

که‌ش و هه‌واى هه‌ريمى كوردستان
تێكرای گه‌رمی مانگی كانوونی دووه‌م كه‌ساردترین مانگی ساڵه‌ له‌هه‌رێمدا له‌نێوان (3.1) پله‌ی سه‌دی دایه‌ له‌وێستگه‌ی سه‌ڵاحه‌دین (9.9 ) سه‌دیه‌ له‌خانه‌قین، به‌گشتی چه‌ند به‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم بڕۆین پله‌ی گه‌رمی داده‌به‌زێت له‌به‌رئه‌وه‌ی چه‌ند به‌ره‌وه‌ باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بچین زه‌وییه‌كه‌ به‌رزو بڵند ده‌بێت ، وه‌ لایه‌كانی باكووری هه‌رێم ده‌كه‌ونه‌ ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌له‌كه‌مه‌ره‌ی زه‌وییه‌وه‌ دورترن كه‌ده‌بێته‌ هۆی كورتی رۆژ له‌نیوه‌ی زستانی ساڵداو كه‌مبوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی تیشكی هه‌تاو كه‌وتن.
كه‌می لاربوونه‌وه‌ی گۆشه‌ی كه‌وتنی تیشكی هه‌تاو هه‌روه‌ها رۆژ درێژی و ساماڵ و تۆپه‌ڵی هه‌وایی كیشوه‌ری وشك كه‌له‌هاویناندا هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌، یاریده‌ی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌كانی گه‌رما ده‌ده‌ن له‌و وه‌رزه‌دا. تێكڕاكانی گه‌رمای مانگی ته‌مووز كه‌گه‌رمترین مانگی ساڵه‌ له‌هه‌رێمدا له‌ 30 پله‌ی سه‌دی پتره‌.
جیاوازییه‌كی زۆر له‌بڕی باران بارین له‌هه‌رێمدا هه‌یه‌ ناوه‌ندی بارانی ساڵانه‌ له‌هه‌رێمدا له‌نێوان 328 ملم دایه‌ له‌خانه‌قین و زیاتر له‌ 702ملم له‌ زاخۆ و له‌رواندز 969ملم و له‌ئاكرێ 1008 ملم و له‌پێنجوێن 1263 ملم، به‌گشتی له‌باره‌ی بڕی بارانی داباریو له‌هه‌رێمدا ده‌توانین بڵێین كه‌بارانی هه‌رێم تابه‌ره‌و باكورو باكوری رۆژهه‌ڵات بڕۆین پتر ده‌بێت، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر هۆكاری به‌رزی و نزمی له‌لایه‌ك گوزه‌ركردنی ژماره‌یه‌كی زۆرتر له‌ نه‌وراییه‌كانی كه‌ش وهه‌وا به‌ هه‌رێمدا جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ جۆری نه‌وراییه‌كانیش تا به‌ره‌و باكوور بڕۆین قوڵتر ده‌بن، له‌روی بارنه‌وه‌ ده‌توانین هه‌رێم بۆ دوو هه‌رێمی لاوه‌كی دابه‌ش بكه‌ین كه‌بریتیه‌ له‌:

هه‌رێمی بارانی مسۆگه‌ر
ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێمی كوردستانی عیراق ده‌گرێته‌وه‌و سنووره‌كانی باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌هه‌رێمدا ده‌ڕۆن ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌زۆری رێژه‌ی بارانه‌كه‌ی جیاده‌كرێته‌وه‌ كه‌ناوه‌ندی ساڵانه‌ی باران 500ملم كه‌متر نییه‌، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ له‌م هه‌رێمه‌دا ساڵانه‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌توانێت به‌ته‌واوی پشت به‌باران ببه‌ستێت.

هه‌رێمی بارانی نامسۆگه‌ر
ئه‌م هه‌رێمه‌ ناوچه‌ نیمچه‌ شاخاوییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌به‌رێژه‌ بارانی كه‌مه‌(ساڵانه‌ له‌ 500ملم) كه‌متره‌، ئه‌م هه‌رێمه‌ لاوه‌كییه‌ دیسان به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌بڕی بارانی مانه‌و ساڵانه‌و وه‌رزانه‌ هه‌ڵبه‌زو دابه‌زێكی گه‌وره‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت به‌به‌راورد كردن له‌گه‌ڵ هه‌رێمی پێشوودا، بۆیه‌ كشتوكاڵی زستانه‌ی به‌تایبه‌تی له‌به‌شه‌كانی باشورو باشوری رۆژئاوادا ره‌نگه‌ روبه‌ڕوی هه‌ڕه‌شه‌ی وشكی ببێته‌وه‌.

له‌ روی ئاووهه‌واوه‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ دوو هه‌رێم پۆلێن ده‌كرێت كه‌ئه‌مانه‌ن:

1. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای ده‌ریای ناوه‌راست:
ئه‌م جۆره‌ ئاووهه‌واییه‌ به‌شه‌كانی باكورو باكوری رۆژهه‌ڵاتی هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌و سنووری باشوری له‌گه‌ڵ سنوری باشوری ناوچه‌ی شاخاوی له‌ هه‌رێمدا ده‌ڕوات، ئه‌م هه‌رێمه‌ پتر له‌ 50 هه‌زار كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ی داگرتووه‌ له‌ رووی گه‌رمییه‌وه‌ به‌زستانی زۆر سارد و به‌ هاوینی فێنك ناسراوه‌، له‌رووی دابارینه‌وه‌ له‌نیوه‌ی زستانه‌ په‌ره‌ ده‌ستێنێ هاوینی وشكه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌رێمه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی تری عیراق به‌بارانتره‌، تێكڕای بارانی ساڵانه‌ی له‌ 500ملم دانابه‌زێت تا به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات و باكوورو باكووری رۆژهه‌ڵات برۆین باران زیاتر ده‌بێت بۆ ماوه‌ی چه‌ند رۆژێك ده‌بێته‌ هۆی پچرانی رێگای گواستنه‌وه‌ له‌نێوان شاره‌ جیاجیاكاندا.

2. هه‌رێمی ئاوو هه‌وای نیمچه‌ وشك گه‌رمه‌سێری:
ئه‌و هه‌رێمه‌ به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی رووبه‌ری هه‌رێم ده‌گرێته‌وه‌ له‌رووی سیستمی باران بارینه‌وه‌ له‌هه‌رێمی پێشوو ده‌چێ (هاوینی ووشك و برینگ، زستانی به‌ باران) به‌ڵام لێی جیاوازه‌ له‌رووی كه‌م بارانییه‌وه‌ (ساڵانه‌ كه‌متر له‌ 500ملم و به‌رزی پله‌كانی گه‌رمی له‌هاویندا زستانی كه‌متر سارده‌ كه‌م جاری وا هه‌یه‌ به‌فری لێ بكه‌وێ).

[KURDBAND]

ئادۆڵف ھیتلەر

لەدایکبوون ١٨٨٩

مەرگ ١٩٤٥
برلين ٣٠ نيسان ١٩٤٥

هۆکاری مردن گۆمان دەکرێ خۆکوژی

نەتەوە ئەڵمانیا

پیشە ڕامیاریزان، ڕێبەری ئاڵمانی نازی

ساڵانی چالاکی 1920 تاکوو مردن

سەرناو پێشەوا

وادە 12ساڵ

حیزبی سیاسی حیزبی نازی

بیروڕای ئایینی كاثوليكى

هاوسەر(ەکان) ئێڤا بڕاون

ئادۆڵف ھیتلەر (١٨٨٩-١٩٤٥پ.ز) پێشەوای پارتی نەتەوەیی سۆسیالیستی ئەڵمانیا (پارتی نازی) و ڕابەری ئەڵمانیا لە سەردەمی دەسەڵاتداری پارتی نازی لە ساڵانی ١٩٣٣ھەتا ١٩٤٥ بووە.

ھیتلەر لە شەڕی جیھانی یەکەم‌دا سەرباز بوو و لە ساڵی ١٩٢٠ بوو بە ئەندامی پارتی نازی لە ١٩٢١دا بووە سەرۆکی پارتەکە.

بەبۆنەی بەشداری لە کوودەتای سەرنەکەوتووی ساڵی ١٩٢٣ماوەیەک لە بەندیخانە بووە. بە پەرەپێدانی بیرۆکەی‌ نیشتمان پەرەستی و دژایەتی بەرامبەر بە کۆمۆنیسم و جووەکان و ھەروەھا لێدوانە پڕھەستەکانی بۆ جەماوەر و کاربەدەستان، ‌لە سەرانسەری ئەڵمانیا پشتیوانی بۆ خۆی ساز کرد. لە ١٩٣٣دا بووە سەرۆک وەزیران و زۆر بە ‌خێرایی دیکتاتۆری بنیات نا. ھێندەی ماوە نەخایاند ئەڵمانیا لە بوار سۆپا و پێشکەوتنەکانی سەنعەت بووە یەکێک لە زل‌ھێزەکانی ئەورووپا. ئەڵمانیا ساڵی ١٩٣٩ بە مەبەستی داگیر کردن ئوتریش ھێرشی کردە سەر چەکوسڵەڤاکیا و پۆلەند ھەر بۆیە بەڕیتانیا و فەڕنسا شەڕیان لەگەڵ ئەڵمانیا دەست پێ‌کرد. ئەوە بوو شەڕی دووەمی جیھانی دەستی پێ‌کرد. ئەڵمانیا و پشتیوانەکانیان، ھێزەکانی میحوەر و فەڕنسا و بەڕیتانیا ھێزی ھاوپەیمانان بوون. لە سێ ساڵ‌دا ھێزەکانی میحوەر زۆرینەی بەشەکانی ئەورووپا و ڕۆژھەڵات ئاسیا و باکووری ئەفریقایان داگیر کرد بەڵام لە ساڵی ١٩٤٢بە‌دواوە ھاوپەیمانەکان دەستیان کرد بە وەرگرتنەوەی وڵاتە داگیرکراوەکان و لە ١٩٤٥ دا ئەڵمانیا لە ھەموو لاوە دەوری گیرابوو و لە کاتی گرتنی شاری بەرلین ھیتلەر بە فیشەکێ خۆی ئەکووژێت.

بەرپرسایەتی شەڕی دووەمی جیھانی بە تەواوی لە ئەستۆی ھیتلەر ئەزانن. ئەو شەڕە کووژراو و بریندارێکی زۆری لێ‌کەوتەوە . زۆرترین ژمارەی کووژراوەکان کۆشتنی بە کۆمەڵی جووەکان ئەزانن کە تێیدا نزیکی ٦ ملیۆن کەس کووژران وسووتێنران. ئەو ڕووداوە بە جینۆسایدی ھۆلۆکاست ناو ئەبەن.

[KURDBAND]

توماس ئێدیسن

لەدایکبوون ١١ی شوباتی ١٨٤٧

ئۆھایۆ، ئەمەریکا

مەرگ ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١

نییۆجێرسی، ئەمەریکا

پیشە زانا، داھێنەر، بازرگان

واژوو



تۆماس ئالڤا ئێدیسن (لەدایکبووی ١١ی شوباتی ١٨٤٧ - مردن ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٣١) داھێنەر و شارەزا و بازرگانی ئەمەریکی بوو کە کۆمەڵێک ئامێری بەسوودی داھێنا کە کاریگەریی زۆریان ھەبوو لەسەر ژیانی سەرزەوی، وەکوو گرامافۆن، کامێرای وێنەھەڵگرتن و گڵۆپێک ئەلەکتریکی بە مانەوەی درێژخایەن. لە یەکەمین داھێنەرانێک بوو کەوا شێوی کۆسازکردن و ھاوکاریکردنی گرووپ بۆ داھێنانی بەکارھێنا.

ئێدیسن وەک داھێنەرێکی پڕکار و بەبەھرە ناسراوە، تەنھا لە وڵاتی ئەمەریکا ١،٠٩٣ داھێنانی تۆمارکردووە، ھەروا کۆمەڵێکی تریش لە بەڕیتانیا، فەڕەنسا و ئەڵمانیا. ھەندێ لە داھێنراوەکانی کاریگەرییەکی زۆریان ھەبوو لەسەر پەیوەندی و دوابەدوای ئەوە لەسەر پەیوەندی دوورەوە.

[KURDBAND]

ئارسەر شۆپنھاوەر (بەئەڵمانی: Arthur Schopenhauer) (لەدایکبووی ١٧٨٨ز، کۆچی دوایی کردووە لە ١٨٦٠ز) فەیلەسووفێکی ئەڵمانی بوو، ناسراوە بە فەلسەفە ڕەشبینییەکەی، لەژیاندا شەیتانییەتی و شەڕی تەواوەتی دەبینێت، نەبوون ی لاپیرۆزە و پێی وابوو کە خۆکوشتن کارێکی درووست و باشە و پەڕتووکی جیھان ئایدیا و ویستە ی نووسیوە، کە تێیدا ھەوێنی فەلسەفەی خۆی پیشان داوە بۆیە دەبینرێت کە پەیوەندی نێوان ویست و بیر دەبەستێتەوە و وا دەبینێت کە بیر یاخود مێشک ئامرازێکە لەنێو چنگ یان دەستی ویستدا و سەر بەخۆیەتی.

ژیان

ئارسەر شۆپنھاوەر لە ٢١ ی مانگی شوباتی ساڵی ١٧٨٨ دا لەدایکبووە و فەلسەفەی لە زانکۆی جوتنجن لەنێوان ساڵانی ١٨٠٩ بۆ ١٨١١ز خوێندووە، پاشان گوێزراوەتەوە بۆ زانکۆی بەرلین لەنێوان ساڵانی ١٨١١ بۆ ١٨١٣ز کە لەوێدا کۆتایی بە خوێندنەکەی ھێنا بە وەدەستھێنانی دوکتۆرا ئەمەش بەھۆی نامەکەیەوە کە لەژێر ناوی (چوار ڕیشەی بنەمای ھۆکاری بێ نیازکەر) دابوو، ئەو نامەی دوکتۆرایەی شۆپنھاوەر سەبارەت بە مێشک بوو کە بەدنییای دەرەکیی گەیاندبوو. باوکی شۆپنھاوەر بەھۆی خۆکوشتنەوە مرد کاتێک کە شۆپنھاوەر تەمەنی ١٧ ساڵ بوو واتا ساڵی ١٨٠٥ز، پاش ئەو ژیانێکی پڕ نەھامەتیی ژییا بەھۆی ناکۆکبوونی لەگەڵ دایکیدا ئەمەش بەھۆی ژیانی ئازادیی دوور لەھەموو بەند و کۆتێک کە دایکی دەژیا پاش مردنی باوکی، پاشان ناکۆکییەکان لەگەڵ دایکییدا گەیشتە ئەوەی کە تەواو پەیوەندییان پچڕا، تا ئەو ڕادەیەی کە مرد و نەیبینی، ھەڵسوکەوتی دایکی بووە ھۆی درووستبوونی ڕقێکی زۆر بەرامبەر بە ئافرەت کە تادرێژایی ژیانی ئەو ھەستەی تێدا چەقی بوو، بۆیە تا مرد ھیچ پەیوەندییەکی لەگەڵ ھیچ ئافرەتێکدا نەبوو. شۆپنھاوەر ھەڵستا بە وانەوتنەوە لە زانکۆی بەرلین لەنێوان ساڵەکانی ١٨٢٠ بۆ ١٨٣١، بەڵام تێیدا سەرکەوتوو نەبو و ھەروەھا خوێندکارەکانیش پێی ڕازیی نەبوون. ئەمەش کێبڕکێی لەنێوان ئەو و مامۆستاکانی تردا درووست کرد، ھەروەھا پیلانەکانیان دژ بەم کە بووە ئەوەی کە پەڕتووەکەکانی پێشووازییەکی باشی لێ نەکرێت ئەمەش وای کرد کە ھەست بە بێزاریی و بێ ھیوایی بکات، بەڵام لە کۆتاییەکانی ژیانیدا؛ پەڕتووکەکانی دەستییان کرد بە پێشوازییکردن لێیان و جووڵە، بۆیە؛ ھەستی بە دڵئارامیی و دڵخۆشیی کرد. ھەندێک پارەی شک دەبرد کە لە باوکییەوە بۆی مابۆوە، ئەم پارەیە وای کرد کە ببێتە خاوەنی دوو ژووری ھۆتێلێکی مامناوەند، لەو دوو ژوورەدا ماوەی ٣٠ ساڵی کۆتایی ژیانی بردە سەر، لەو کوونج و دوو ژوورە بچووکەدا ژیانی بردە سەر، بەتەنھا، بەبێ دایک یان ھاوسەر یان منداڵێک و بەبێ خێزان، تەنانەت بەبێ نیشتمان، بێ ھاوڕێیەک، تەنھا یەک سەگ نەبێت کە تەنھا ھاوڕێی بوو، ناوی نابوو (ئەتما)، ئەویش ناوێکە لە (ڕۆحی جیھان) یاخود (ڕۆحیی تەواوەتی لەلای بەراھیمەکان) دەنرێت، بەڵام دانیشتووانی ھۆتێلەکە و کەسە نزیکەکان لە شۆپنھاوەرەوە، سەگەکەیان ناو نابوو؛ شۆپنھاوەرە بچووکەکە.

بیر

فەیلەسووفێکی ئەڵمانیایی ڕەشبینی بێ باوەڕ بوو، شۆپنھاوەر تێبینیی ئەوەی کرد کە بوون دانراوە لەسەر بنەمای دانایی، لێزانین، کۆتاییپێھێنان، و ھەموو شتێک لە بووندا بەڵگەیەکی ڕاستگۆیە لەسەر بەڕێوەبردنی بکەر و توانای و داناییەکەی و لێھاتووییەکەی و کامڵییەکەی. ئەو مەزاجە تێکچو و گەندەڵەی شۆپنھاوەر و تیاڕوواویی ڕق و کینە تێیدا کە ھەموو نەفسی گرتبووەوە، ھەروەھا خۆشەویستیی وونبو، و دوژمنایەتیی ھەبوو لەنێوان ئەو و ھەموو ڕەگەزەکانی ژیان و زیندە، وای کرد کە جۆرێکی دیارییکراو ھەڵبژێرێت لە نووسین، ئەو ھەڵبژاردنەشی جێگیر بوو لەسەر لێکۆڵینەوە بوزا، پاشان پەڕتووکەکانی ئایینە ھیندییەکان، شوێنجێی ئەمانەش لەوەدا دەرکەوت کە ڕقی بۆ درووست بوو دژ بە ھەموو جیھان، ھەستیشی بەجۆرێک قووڵ بوەوە کە ھەستی دەکرد کە ھەموو دنیا خراپەیە، و ژیان جگە لە ئازار و ناخۆشیی و پیریی و مردن ھیچی تری تێدا نییە. ئایینی ھیندییش بەندە لەسەر ئەوەی کە ژیان بەندە لەسەر خراپە سرووشتییەکان و ئەخلاقییەکان.

[KURDBAND]

سوڵتان سولەیمان قانونی
سوڵتان سولەیمانی یەکەم کوڕی سەلیم، بە تورکی عوسمانی سلیمان بن سلیم، بە تورکی نوێ Süleyman، دەیەم سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی وخاوەنی درێژترین ماوەی حوکمە لە نێوانیاندا کە حوکمی گرتە دەست لە ساڵی ١٥٢٠ تا١٥٦٦ز، لە ڕۆژئاوا بە مەزن ناسراوە لە ڕۆژھەڵات بە قانونی لەبەر ئەو چاکسازیانەی لە ڕژێمی داددا ئەنجامیدا، سولەیمان فەرمانڕەوایەکی دیار بوو لە ئەوروپا لە سەدەی شانزەدا، سەرۆکایەتی دەسەڵاتی سەربازی وسیاسی وئابوری ئیمپڕاتۆری عوسمانی ئەکرد، ھەروەھا سەرکردایەتی سوپای عوسمانی ئەکرد بۆ فەتحی قەڵا وکەلوە مەسیحیەکانی بەلەگراد و ڕۆدوس وزۆربەی خاکی مەجەڕ پێش ئەوەی بوەستێت لە گەمارۆدانی ڤێیەنادا ساڵی ١٥٢٩ز، ھەروەک لە ئەنجامی ناکۆکیەکانی لەگەڵ دەوڵەتی سەفەوی زۆربەی ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وباکوری ئەفریقای گرت ھەتا جەزائیر، لەژێر دەسەڵاتی سوڵتان سولەیماندا کەشتیگەلی عوسمانیەکان دەستیان گرتبوو بەسەر ھەموو دەریاکانی ناوچەکە لە دەریای ناوەڕاستەوە بۆ دەریای سور تا ئەگاتە کەنداوی عەرەبی.

لە میانەی فراوانبونی ئیمپڕاتۆریەتەکەی، سولەیمان کۆمەڵێک چاکسازی ئەنجام دا لە کۆمەڵگە وفێربوون وباج ویاسای سزادان، کە ئەم یاسا وچاکسازیانە شێوەی ئیمپڕاتۆریەتەکەی دیاری کرد تا چەند سەدەیەک دوای مردنی، ھەروەک سولەیمان تەنھا شاعیر وھەست ناسک نەبوو بەڵکو پشتیوانێکی گەورەی ڕۆشنبیری بوو وسەرپەرشتی پێشکەوتنی ھونەر وئەدەب وبیناسازی ئەکرد لە سەردەمی زێڕینی دەوڵەتی عوسمانیدا، سوڵتان بە چوار زمان قسەی کردووە، عەرەبی وفارسی وسڕبی وجوغائی (زمانێکە لە زمانە تورکیەکان پەیوەستە بە ئۆزبەگی وئەیگوریەوە).

سوڵتان سولەیمان کۆچی دوایی کرد لە ساڵی ١٥٦٦ز دوای ٤٦ ساڵ دەسەڵات، دوایی خۆی سەلیمی دووەمی کوڕی خەلافەتی گرتە دەست. مێژوونوسە ڕۆژئاواییەکان سولەیمان بە یەکێک لە مەزنترین پاشاکان دادەنێن بە درێژایی مێژوو لەبەر ئەوە دەسەڵاتەکەی پایتەختی زۆر لە شارستانیەکانی تری جیھانی ئەگرتەوە وەک؛ ئەسینا وسۆفیا وبەغدا ودیمەشق وئەستەنبوڵ وبۆدابۆست وبەلەگراد وقاھیرە وبوخارست وتەبەرێز وئەوانی تر.
سەرەتای ژیانی

سولەیمان لە دایک بووە لە ساڵی ١٤٩٤ز لە تەڕابزۆن کە کەوتۆتە سەر کەنارەکانی دەریای ڕەش، دایکی عایشە حەفسە سوڵتان بووە کە لە ساڵی ١٥٣٤ کۆچی دوایی کردووە، کاتێک سولەیمان گەیشتۆتە تەەنی ٧ ساڵان چووە بۆ خوێندنی زانست ومێژوو وئەدەب وفیقھـ وتەکنیکی سەربازی لە خوێندنگاکانی باب العالی لە قوستەنتینیە، لە تەمەنی ١٧ ساڵیدا سولەیمان بووە والی فیودوسیا پاشان سارۆخان (مانیسا) وھەروەھا ماوەیەکی کەم والی ئەدەرنە بوو.

دوای مردنی سوڵتان سەلیمی باوکی ساڵی ١٥٢٠ز سولەیمان چووە قوستەنتینیەوە و وەک دەیەم سوڵتانی عوسمانی حوکمی گرتە دەست. ھەندێک لە مێژوونوسان ئەڵێن سولەیمانی لاو ڕێزی ئەسکەندەری گەورە لابووە وکاریگەر بووە بە گۆشەنیگای ئەسکەندەر بۆ بنیاتنانی ئیمپراتۆریەتێکی جیھانی کە ھەموو ڕۆژھەڵات وڕۆژئاوا بگرێتەوە، ئەم بیرۆکەیەش پاڵنەرێک بوو بۆ ھەڵمەتە سەربازیەکانی دواتری سولەیمان لە ئاسیا وئەفریقا وئەوروپا.
کورتەیەک لەسەر سوڵتان سولەیمان

سوڵتان سولەیمان قانونی ٤٦ ساڵی لە لوتکەی دەسەڵاتی دەوڵەتی خەلافەتی عوسمانیدا بەسەربرد، کە لەم ماوەیەدا دەوڵەت گەیشتە لوتکەی پلەکانی ھێز ودەسەڵات، ڕووبەرەکەی فراوانبوو و ودەسەڵاتی بەسەر زۆر لە دەوڵەتەکانی ھەرسێ قاڕەکەدا ھەبوو، سامداری سوڵتان ھەموو جیھان گرتەوە، لە دەوڵەتەکەیدا ڕێکخستن ویاسا پێشکەوت کە ژیان بە ڕێکی ویاسا بەڕێوە دەچوو بێ ئەوەی لە شەریعەتی ئیسلامی لابدرێت کە نەوەی عوسمان سوربوون لەسەر ڕێزگرتن وپابەندبوون پێوەی لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکەیاندا، ھەروەک ھونەر وئەدەب پێشکەوت، وبینا وتەلارسازی گەشەی سەند.
گرتنە دەستی دەسەڵات

سوڵتان سولەیمان قانونی دەسەڵاتی گرتە دەست دوای مردنی باوکی سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ٢٢ی ئەیلولی ١٥٢٠ز، دەستی کرد بە بەڕێوەبردنی دەوڵەتەکەی وئاڕاستەکردنی سیاسەتەکەی، وتارەکانی دەست پێ ئەکرد بەم ئایەتە پیرۆزە {إِنَّەُ مِن سُڵیْمَانَ ۆإِنَّەُ بِسْمِ الڵّەِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ}، لە ماوەی حوکمەکەیدا سوڵتان کۆمەڵێکی زۆر ئیشی بە ئەنجام گەیاند کە گرنگیان ھەبوو لە ژیانی دەوڵەتدا.

لە ماوەی یەکەمی حوکمەکەیدا سەرکەوتوو بوو لە جێگیرکردنی دەسەڵاتی دەوڵەتەکەی ولێدانی ئەوانەی ئەیانویست دەرچن لە ژێر دەسەڵاتی لە والیە تەماعکارەکان کە لەو باوەڕەدابوون بچوکی تەمەنی سوڵتان کە (٢٦) ساڵ بوو فرسەتێکی باشە بۆ بەدیھێنانی ئامانجەکانیان، بەڵام سوڵتان سەرسامی کردن بە ھیمەت بەھێزیەکەی، دەستی گرت بەسەر یاخی بوونی جان پردی غەزالی لە شام وئەحمەد پاشا لە میسر، قەلەندەر چەلەبی لە قۆنیە ومەڕعش کە شیعە بوو ٣٠،٠٠٠ کەسی لە خۆی کۆکردبووە بۆ شۆڕشکردن بەسەر دەوڵەتدا.
ھاوپەیمانی لەگەڵ فەڕەنسا

دوژمنایەتی ھەبوو لە نێوان پاشای فەڕەنسا (فڕەنسوای یەکەم) وشارلکانی پاشای ئیسپانیا وئیمپڕاتۆری ئیمپڕاتۆریتی ڕۆمانی پیرۆز، کە بەمە شارلکان حوکمی بەشێکی زۆری ئەوروپای ئەکرد کە ئەڵمانیا وەۆڵەندا ونەمسا ومەجەڕ وئەوانی تری ئەگرتەوە، لەبەر ئەوەی پاشای فەڕەنسا ئەو ھێزەی نەبوو کە بەرەنگاری بێتەوە، ھەوڵی نزیکبوونەوەی لە دەوڵەتی عوسمانیدا.

وەفدێکی قەڕەنسی ھاتن بۆ لای سولەیمان قانونی وداوایان لێکرد ھێرش بەرێتە سەر مەجەڕ بۆ پەرتەوازەکردنی سوپای شارلکان ولاوازکردنی، وسوڵتان پەیامێکی بۆ نوسی کە بەڵێنی یارمەتیدانی پێدا، کە ئەییویست سود لەم فرسەتە وەربگرێت بۆ لێدانی شانشینی نەمسا و توندکردنی چنگی لە وڵاتەکانی ئەوروپا، ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی پێبکرێت کە پەناگرتنی فەڕەنسا بە دەوڵەتی عوسمانی موسڵمان لەگەڵ ئەو ھێزە قورسە کاسۆلیکیە مەسیحیەی ھەیبووە لە ئەوروپا دا ئاماژەیە بۆ ئەو ھێز و ناوبانگ وجیھانیەی عوسمانیەکان ھەیانبووە لەو کاتانە.

بەرھەمی ئەم ھاوپەیمانیە لاوازبونی مەمالیکەکانی شارلکان وکۆمارەکانی ئیتاڵیا بوو، لەگەڵ ئەوەی فەڕەنسا نەیانتوانی سەرکەون بەسەر ئیسپان لە ڕۆژئاوا بەڵام شارلکان چەندین خاکی لە دەستدا لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات، کە ھێزە عوسمانیە دەریایەکان بە سەرکردایەتی خەیرەدین بەبەروس توانیان شاری نیس ودوورگەی کۆرسیکا بگەڕێننەوە لە بەرژەوەندی فەڕەنسیەکان، ھەروەک کەشتیگەلی عوسمانی سەرکەوت بەسەر ھێزە دەریاییە ئیسپانی وئیتاڵیەکان لە چەند شوێنێکی جیاوازدا.

ھاوپەیمانی فەڕەنسی عوسمانی ویستیان غەزوی ئیتاڵیا بکەن بە ھۆی دەوڵەمەندی شارە ئیتاڵیەکان وپێشکەوتنی ڕۆشنبیریان وھەروەھا بەھۆی بوونی بنکەی پاپای سەرکردەی مەسیحی لە ڕۆما، وسلیمان بە ھەزار سەربازەوە ھێرشی کردە سەر ئیتاڵیا لە ڕۆژھەڵاتەوە وخەیردین بەربەروس دابەزی لای باشوری بەندەری ئۆترانەی
ئیتاڵی، وفەڕەنسیەکان چوون پێشەوە لە ڕۆژئاوای ئیتاڵی، بەڵام ترسی پاشای فەڕەنسی کە تۆمەتبار ئەکرا بە لە مەسیحییەت پاشگەزبۆتەوە لەلایەن خەڵکەکەی وپیاوە ئاینیەکانەوە لەبەر ئەو ھاوکاریە سەربازیەی لەگەڵ دەوڵەتێکی موسڵماندا کردوویەتی، وایلێکرد کە ئیشە سەربازیەکانی بوەستێنێت وئاگربەست بکات لەگەڵ شارلکان، ھەرچەند ئەگەر ئەم پلانە سەربازیە وەک ئەوی داڕێژرابوو جێبەجێبکرایە ئیتاڵیا بەتەواوی ئەھاتە ژێر دەستی عوسمانی.

گۆڕەپانەکانی جەنگ
گۆڕەپانەکانی جەنگی عوسمانیەکان تیایدا ئەجوڵان زیادی کرد لەبەر زۆربوونی دەسەڵات وجەماوەریەکەی لەم سەردەمەدا، سولەیمان ھێرشی برد بۆ بەلەگراد وگەڕایەوە بۆ غەزووی شانشینی مەجەڕ دوای ئەوەی مەجەڕیەکان تاکە دوژمنی عوسمانی بوون مابوونەوە لە دوای ڕوخانی بیزەنتی وسڕب وبولگار، سولەیمان گەمارۆی بەلەگرادی دا وفەتحی کرد لە ساڵی ١٥٢١ز.

ھەروەھا دوورگەی رۆدوس لەبەر ئەو شوێنە ستراتیژیە گرنگەی ھەیەتی لە دەریای ناوەڕاستدا وبۆ ڕێگرتن لە تێپەڕبوونی ھەر کەشتیگەلێکی نەیاری عوسمانیەکان لە کاتی شەڕدا، سوڵتان سولەیمان سودی لە ناکۆکیەکانی بارودۆخی ئەو کاتەی ئەوروپا وەرگرت ودوورگەی ڕۆدوسی فەتح کرد ساڵی ٩٢٩ک،

دوای ناردنی پەیام لەگەڵ پاشای فەڕەنسا پەیوەنیدیەکانی سوڵتان سەلیم لەگەڵ مەجەڕدا تێک چوو کە ھێرشی کردە سەریان بۆ ئەوەی لاوازیان کات وھەندێک لەو فشارەی لەسەر فەڕەنسیەکان بوو کەمبکاتەوە لە ڕۆژئاوادا، سولتان سوپاکەی کۆکردەوە ولە بەلەگرادەوە ڕۆیشت بەرەو مەجەڕ وبە سوپای مەجەڕی گەیشت لە ناوچەی موھاکس لە شەڕی موھاکسدا لە ساڵی ١٥٢٦ز وبە سەرکەوتنی عوسمانیەکان کۆتایی ھات وسوڵتانەکەیان کلیلی پایتەختی بۆدی پێدان (بۆد واتە شاری بەرز)، شاری بۆدابست ئاماژەبوو بۆ دوو شاری جیا کە بۆدا و بست بوون، بەرگری مەجەڕی دەستی پێکردەوە بەڵام شکستیان ھێنا و عوسمانیەکان بوونە ھێزی باڵادەست لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات.

پاشان گەمارۆی ڤێیەنای دا ساڵی ١٥٢٩ز بەڵام سەرکەوتوو نەبوو لە فەتحکردنیدا، وجارێکی تر گەمارۆی دایەوە ساڵی ١٥٣٢ز کە ئەمجارەش ھەمان ئەنجامی جاری یەکەمی ھەبوو، لەبەر خراپی کەش وھەوا کە یارمەتیدەر نەبوو بۆ گواستنەوەی ھۆکارەکانی گەمارۆدانەکەیان لە قوستەنتینیەوە بۆ ڤێیەنا وئەو ڕێگە دوورەی لەبەردەم سوپادا بوو، سوڵتان ھێزەکانی کێشایەوە.
لە ڕۆژھەڵات


دوای جێگیر کردنی سنورەکانی لە ئەوروپادا، سولەیمان ئاڕاستەی گۆڕی بۆ ئاسیا وھەڵمەتێکی گەورەی لە دژی دەوڵەتی سەفەوی شیعە برد کە دوو ھۆکاری سەرەکی ھەبوو یەکەمیان کوژرانی والی بەغدا لەسەر دەستی شا تەھماسب ودووەمیان ھاوپەیمانی والی بەدلیس بوو لەگەڵ سەفەوییەکان، لە ساڵی ١٥٣٣ز دەستی پێکرد و لە ھەڵمەتی یەکەمدا سەرکەوت بوو لە گرتنی بەدلیس وتەبرێز بە بێ ھیچ بەرگریەک وچەندین قەڵایان لە ڕێگەکەیاندا گرت وەک وان وئەریوان. پاشان دوای شەڕیکی قورس سوڵتان چووە ناو بەغداوە لە ساڵی ١٥٣٥ز دا وسەردانی مەزاری ئیمامە گەورەکانی ناو عێراقی کرد کە لە پێشیی سولەیمانی دووپات ئەکردەوە لە سەرکردایەتی جیھانی ئیسلامی.

سولەیمان ھەڵمەتێکی تری بردە سەر شا تەھماسب لە ساڵی ١٥٤٨-١٥٤٩ وھەڵمەتەکەی کۆتایی پێھێنا بە چەند دەستکەوتێکی کاتی لە تەبرێز وئەرمینیا ودەستکەوتی بەردەوامی شاری ڤان وقەڵاکانی جۆرجیا، ولە ساڵی ١٥٥٣ز سوڵتان سولەیمان، سێیەم ودوایین ھەڵمەتی برد لە دژی شا، ئەرزڕومی گێڕایەوە ودوایان کەوت تا لە ساڵی ١٥٥٥ز تەھماسبی ناچار کرد بە داننان بە حەقی عوسمانیەکان لەسەر ھەریەکە لە ئەریوان وتەبرێز بەمەش بەغدا وباشوری وڵاتی ڕافیدەین وسەرچاوەی دیجلە وفوڕاتی پاراست و چەند بەشێکی کەنداوی عەرەبی دەستکەوت.

حاکمی شاری ئەحمەد ئاباد ودەووربەری پەیامێکی فریاکەوتنیان نارد بۆ سوڵتان سولەیمان تا یارمەتیان بات لە دژی زوڵمی پرتوگالیەکان، دوای ئامادەکاری, سەرەتا عوسمانیەکان بەرەو عەدەن ڕۆیشتن وگرتیان لە ساڵی ١٥٣٨ز پاشان دوای ھەوڵێکی زۆر دیویان گرت، ھەروەھا عومان وئەحسا وقەتەڕ ھاتنە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیەکان.

لە ساڵی ١٥٣٥ز پاشای ئیسپان (شارلکان) سەرکەوت بەسەر عوسمانیەکان لە تونس ولە شەڕ دژی کۆماری بوندقیە، ساڵی دواتر سوڵتان سولەیمان ھاوپەیمانی بەست لەگەڵ فەڕەنسا لەسەر پێشنیاری پاشای فەڕەنسا، لە ساڵی ١٥٣٨ز ھێزی عوسمانیەکان کەشتیگەلی ئیسپانیان تێکشکاند لە شەڕی پروزە.

سولەیمان چەند خاکێکی فراوانی ڕۆژھەڵاتی مەغریبی گرت ، دەوڵەتی بەربەری کە (تەڕابلس وتونس وجەزائیر) بوو ھاتنە ژێر ئاڵای دەوڵەتی عوسمانی، بە گشتی لە ئەفەریقادا فەتحی لیبیا بەشێکی زۆری تونس وئەریتریا وجیبۆتی وسۆماڵی کرد وھەموو ئەم وڵاتانە بوون بە بەشێک لە دەوڵەتی عوسمانی.
فێڵی ڕوکسلانی ھاوسەری وکوڕەکەی

یەکێک لە خێزانەکانی سوڵتان کە ناسرا بوو بە ڕوکسلانی ڕوسی, بۆ ئەوەی ڕێگە بکاتەوە بۆ سەلیمی کوڕی لە وەرگرتنی میراتی باوکیدا، دەستی کرد بە فرت وفێڵ ولەمەدا سەدری ئەعزەم (ڕۆستەم پاشا) یارمەتی دا، وفرسەتی سەفەری مستەفای کوڕی سوڵتانیان بۆ وڵاتی فارس وەرگرت و بە سولەیمانیان وت مستەفای کوڕت ئەیەوێت شۆڕش بکات بەسەرتا وەک چۆن باوکت کردی بەسەر باپیرەتا، کە ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی سولتان مستەفای کوڕی بکوژێت، ھەروەھا سوڵتان سولەیمان کوڕێکی تری ھەبوو ناوی (جیھانگیر) بوو لە خەفەتی مستەفای برایدا ماوەیەکی کەم دوای کوژرانی مستەفا مرد. دوای مردنی ڕۆکسلانی ڕوسی، سەلیمی کوڕی بە ھەمان شێوەی دایکی کەوتە فرت وفێڵ و کوڕەکەی تری سوڵتان کە ناوی بایەزید وبرای سەلیم بوو لە دایکێکی تر بە کوشتیدا.

پیشکەوتنی شارستانی
سولتان سولەیمان قانونی، شاعیر وخاوەن ھەستیکی بەرز بووە، وخۆشنوس بووە وھۆگر بووە بە زمانە ڕۆژھەڵاتیەکان لەوانە عەرەبی، ھەروەک پەیوەستی بیناکردن وتەلارسازی بوو، وکاریگەری ئەوە بە ڕوونی دەرکەوتووە لە دەوڵەتەکەیدا، چەندین قەڵا وکەلوی بنیاتنا ودایمەزراندن لە ڕۆدوس وبلەگراد وبودابوست، ھەروەک چەندین مزگەوت وئەستێل وقوبەی دروستکرد لە ھەموو لایەکی دەوڵەتەکەیدا بە تایبەت لە دیمەشق و مەککە و بەغدا، بێجگە لەوەی لە قوستەنتینیەی پایتەختەکەی (ئەستەنبوڵی ئێستا) ناوازەییەکانی بیناسازی بنیاتنران. لە سەردەمەی سوڵتان سولەیماندا، ناودارترین ئەندازیارە تەلارسازییەکان دەرکەوتن لە مێژووی ئیسلامیدا، لەوانە (سینان پاشا) کە بەشداری کرد لە ھەڵمەتەکانی عوسمانیدا، شارەزای زۆر لە شێوازە تەلارسازیەکان بوو تاکو شێوازیکی تایبەت بە خۆی ھەبوو لە تەلارسازیدا، ومزگەوتی سولەیمان قانونی یان (مزگەوتی سولەیمانی) لە ئەستەنبوڵ کە سوڵتان سولەیمان دایمەزراند لە ساڵی ١٥٥٧ز، لە ناودارترین کارە تەلارسازیەکانی مێژووی ئیسلامیە. ھەروەک لەم سەردەمەدا تابلۆ بچوکە عوسمانیەکان دەرکەوتن،ھاوکات گەورەترین خۆشنوسەکان وژمارەیەکی زۆر زانا دەرکەوتن.

یاسا وبەڕێوەبردن

لەگەڵ ئەوەی یاسا (قانون) بە ناوی سوڵتانەوە بەستراوە وناسراوە پێی کە ژیانی لە دەوڵەتە گەورەکەیدا ڕێکخست، یاسای سەروەر لە ئیمپراتۆریەتەکەیدا شەریعەتی ئیسلامی وەرگیرابوو کە گۆڕینی لە دەرەوەی توانای سوڵتان بوو، یاسای سولەیمان کە ھەموو بوارەکانی یاسای سزادان و خاوەندارێتی زەوی وباجی ئەگرتەوە، ھەموو حوکمەکانی کە لە نۆ سووڵتانەکەی پێشتری عوسمانیەەکانەوە دەرچوو بوون کۆکردبوەوە تیایدا، ودەستی کرد بەسەر دوولایی وھەڵبژاردن لە ننێوان بەیانە دژ بەیەکەکاندا، یەک نوسراوی یاسایی دەرچوو، تیایدا بارودۆخی تایبەتی وڵاتەکان لەبەرچاو گیرابوون، وسوور بوو لەسەر ئەوەی لەگەڵ شەریعەتی ئیسلامیدا ڕێبکەون. وکاتیک یاساکان گەیشتنە قۆناغی کۆتاییان ناونران بە قانونی عوسمانی kanun‐i Osmani یان قانونی سوڵتان سولەیمان، بە تورکی عوسمانی (قانون نامە سلطان سلیمان)، وئەم یاسایانە پەیڕەو کران نزیکەی سێ سەد ساڵ یان تا سەدەی نۆزدەیەمی زاینی.


وخەڵک لەبەر دانانی ئەم یاسایانە سوڵتان سولەیمانیان ناونەناوە قانونی بەڵکو لەبەر جێبەجێکرنی قانونەکان بە دادپەروەری ناونراوە قانونی، لەبەر ئەوە ئەو نازناوانەی ئەوروپیەکان بڕیان بەسەر سولەیماندا وەک گەورە ومەزن کەمتر گرنگتر بوو لای عوسمانیەکان بە بەراورد بە نازناوی قانونی کە ئاماژەیە بۆ دادپەروەری. وسەردەمی قانونی تەنھا سەردەمی فراوانبوونی دەوڵەتی عوسمانی نەبوو بۆ دوورترین سنوری، بەڵکو سەردەمی بەڕێوەبردنی دەوڵەت بوو بە پێشکەوتووترین ڕژێمی کارگێڕی.

کۆچی دوایی

سولتان سولەیمان کۆچی دوایی کرد لە کاتی گەمارۆی شاری سیکتوار لە ئەیلولی ١٥٦٦زدا. لە کاتی مردنی سوڵتان سولەیماندا، ئیمپڕاتۆر

لەو شوێنانەی بە ناوی سوڵتان سولەیمانەوە ناونراون، بازرگانی تورکی (ساڵح سیھان) مزگەوتێکی لە ماریۆبۆلی ئۆکرانیا بەناوی سوڵتان سولەیمان قانونیەوە بنیاتنا لە ساڵی ٢٠٠٥ز.

[KURDBAND]

عبدالباسط محمد عبدالصمد
مامۆستا عبدالباسط له دايک بووى شارى (ئەرمەنت) ى پارێزگاى (قنا) يه له 1/1/1927 ز دا. له تەمەنى 7 ساڵى يه وه توانى له به رکردنى زۆر بووه و باش قورئانى خوێندوه ته وه ، هه ر بۆيه پێش گەيشتنه تەمەنى 10 ساڵى هەموو قورئان لەبەر دەکات وه لەبەر ئەوەى باوکى له زانايانى ئاينى شارى (قەنا) بوو گرنگيەکى تايبەتى پێدا بەهۆى ئەو باش خوێندنەوه و دەنگ خۆشيەى که هەيبوو.

ئەوەبوو نارديه (پەيمانگاى ئاينى) له شارى ئەرمەنت لەوێ جۆرەکانى خوێندنەوه و زانستەکانى قورئان فێر بوو وه جێگاى سەرنج و گرنگى پێدانى مامۆستاکەى زاناى ئەزهەرى (محمد سليم حه ماده) که لەگەڵ خۆى دا دەيبرده ئاهەنگ و بۆنه ئاينيەکان هەر بۆيه عبدالباسط بووه که سێکى بەناوبانگ له کاتێکدا تەمەنى له 15 ساڵ تێپەڕى نەدەکرد تاواى لێهات به تەنها بانگ دەکرا بۆ بۆنه و ئاهەنگەکان. له ساڵى 1951 ز دا (شێخ الضباع) داوايلێکرد که ببێته قورئان خوێن له ڕادیۆ ، بەڵام عبدالباسط لە سەرەتا ئەمەى رەت کردەوە م.الضباع ئەندامى ليژنەى هەڵسەنگاندنى دەنگ و تاقى کردنەوەى خوێنان بوو له ڕاديۆ ، بەڵام دواتر ڕازى بوو. مامۆستا عبدالباسط لەتەمەنى لاوى دا ژيانى هاوسەرى پێک هێناوه ، وه له ساڵى 1952 ز دا لەگەڵ ئەندامانى خێزانەکەى شارى ئەرمەنتى بە جێ هێشتووه چووەته قاهيره و لەوێ نيشتەجێ بووه. دواى دەست به کاربوون له ڕاديۆى قاهيره تا ساڵى 1981 ز لە مزگەوتى (ئيمامى شافعى) دامەزرا پاشان گوازرايەوه بۆ مزگەوتى (ئيمان حسێن) وه زۆرێک له ئاهەنگه قورئانيه کانى زيندوو دەکردەوه له مزگەوتەکانى قاهيرە و سيده زەينەب و السبطان ابو على و مزگەوتى (الرفاعى). ساڵى 1952 ز چووه بۆ فەڕەنسا بۆ زيندوو کردنەوەى شەوانى ڕەمەزان لە مەرکەزى ئيسلامى. شا محمدى پێنجەم پاشاى مەغريب که هاوڕێيەتى و پەيوەنديەکى توند و تۆڵى هەبوو لەگەڵ عبدالباسط داواى لێکرد که له مەغريب نيشتەجێ ببێت بەڵام ئەم رەتى کردۆتەوه وتى که ناتوانم وڵات و هاوڵاتيانى خۆم به جێ بهێڵم ، مامۆستا عبدالباسط دوو کەس کاريان تێکردووه:

مامۆستا محمد رفعت.
مامۆستا موصطفى ئیببراهيم قورئان خوێنى کۆشکى شاهانه.

ئێستا 2 کورى مامۆستا ڕۆژانى هه ينى له مزگه وتى (محمود) سوره تى (الکهف) ده خوێنه وه ، سه ڕه ڕاى قورئانى به يانيانيان له هه مان مزگه وت له مانگى ره مه زاندا. کاتى خه وتنى مامۆستا له دواى نيوه ى شه وه وه ده ستى پێ ده کرد ، هه رچه نده خه وه که ى پچڕ پچڕ بووه وه تا نوێژى به يانى ده مايه وه پاشان ده خه وته وه تا سه عات 9 وه 2 سه عات پێش نيوه ڕوان ده خه وت. ئه و ووڵاتانه ى که سه ردانى کردووه و قورئانى تۆمارکردووه تياياندا. ساڵى 1951 ز سه ردانى سعوديه ى کرد بۆ ئه نجام دانى حه ج وه دواى چه ند سه ردانێکى له دوايه ک له سه ر داواى وه زاراتى ڕاگه ياندنى سعوديه خه تمى قورئانى تۆمارکرد. سه ردانه کانى بۆ وڵاته عه ره بيه کانى وه ک سوريا و لوبنان و جه زائر و کويت هه ندێکى له لايه ن وه زاره تى ئه وقافه وه بۆ زيندوو ڕاگرتنى مانگى ڕه مه زان هه ندێکى له ڕێگەى بانگهێشتى تايبه تيه وه بووه. له سه ر بانگهێشتنى مه رکه زى ئيسلامى له (جوهانسبێرگ) دوو جار سه ردانى باشوورى ئه فريقياى کردووه و زياتر له 2 مانگ له وێ ماوه ته وه. وه هه روه ها سه ردانى پاکستان و ئه نده نوسياو بۆرما و ماليزيا و بريتوريا و ئۆگه ندا و سه نغال و نێجيرياى کردووه (به شدارى کردن له کردنه وه ى هه ندێک له کۆنگره ئاينيه کان). وێراى سه ردانه زۆره کانى بۆ ئه مريکا. يه که م سه ردانى له ساڵى 1967 ز له سه ر داواى من رکه زى ئيسلامى له واشنتن که تيايدا زياتر له 14 ويلايه تى ئه مريکى کرد. هه روه ک سه ردانى هه ندێک له وڵاتانى ئه وروپى کردووه وه ک فرنسا و ئيسپانيا و بريتانيا. مامۆستا به درێژايى ژيانى گيرۆده ى نه خۆشى (لاوازى جگه ر بووه) به ڵام ئه مه مه ترسى بۆ ژيانى دروست نه کردبوو. له 30/11/1998 ز له ته مه نى 61ساڵيدا کۆچى دوايى کرد.

[KURDBAND]

وەرزی زاوزێ


وەرزی زاوزێ بریتیە لە باشترین وەرز بۆ زاوزێ سروشتی لە نێو ھەندێک لە ئاژەڵان و پەلەوەر دا. لەم وەرزە دا بارودۆخ زۆر گونجاوە و خواردن و ئاوی زۆر بۆ بوونەوەران ھەیە. ئەو گیانەوەرانەی کە وەرزی زاوزێیان ھەیە بەشێوەی سروشتی و خۆکار لە کاتێکی دیاریکراو لە ساڵ دا جووتبوونی سێکسییان دەبێت بۆ ئەوە بەباشترین شێوە و سەرکەوتووانە تۆرەم بخەنەوە (زاوزێ بکەن). لە نەوعە جیاجیاکانی ئاژەڵ و پەلەوەرە کێویەکان دا وەرزی زاوزێی سروشتی بەپێی تایبەتمەندییەکانی ئەوان، ڕادەی بوونی خۆراک و ھتد جیاوازە.

زاوزێی دەستەیی

زرۆێک لە جۆرەکانی گیانەوەران بە شێوەی کۆلۆنی یان دەستە و پۆلی گەورە زاوزێ دەکەن کە پێی دەگوترێت زاوزێی دەستەیی. بینینی چەندھا کۆمەڵ لەم جۆرە گیانەوەرانە لە وەرزی زاوزێی سروشتی دا کە لە شوێنێکی تایبەت و گونجاو کۆ دەبنەوە شتێکی ئاساییە. ئەم پۆلە زاوزێکەرانە و شوێنەکەیان بە گشتی بە پێی یاسای پاراستنی ژینگە بە مەبەستی پێشگری لە لەناوچوونی ئەوان پارێزراون . ھەندێک لە جۆرەکانی گیانەوەران بەشێوەیەک بار ھاتوون کە تەنیا بە شێوەی دەستەیی و لە نێو کۆمەڵ دا زاوزێ دەکەن وە ناتوانن لە دەستەی بچووکتر یان بە جووتێکی نێرومێی تەنیا زاوزێ بکەن. ئەم جۆرە گیانەوەرانە ئەگەر لە شوێنی زاوزێی سروشتی‌یان دا ڕاو بکرێن یان ئەگەر دەستە و کۆمەڵی زاوزێی ئەوان تێک بدرێت، دەکەونە بەر مەترسی لەناوچوون. کۆتری کۆچەر نموونەیەکی بەناوبانگە لە جۆرە پڕژمارەکانی پەلەوەرە زەمینیەکانە لە کیشوەری ئەمەریکا کە تەنھا بە شێوەی دەستەیی و لە نێو کۆمەڵ دا زاوزێ دەکات. ئەم جۆرە کۆترە بە ھۆی ڕاوکردنی بەربڵاو لە شوێنی زاوزێی دەستەیی ئەوان لە وەرزی زاوزێی سروشتی دا وە بە ھۆی ئەوەی کە نەیدەتوانی لە گرووپی بچووکتردا زاوزێ بکات لەناو چوو.

[KURDBAND]

دۆخی پلازما

دۆخی پلازما دۆخێی تایبەتیە لە دۆخەکانی ماددە ، بریتیە لە گزێکی بە ئایۆن بوو کە ئەلیکترۆنەکانی سەربەستن و بە گەرد یان گەردیلەکەوە نەبەستراون ، ئەگەر ماددە لە سروشتدا لە سێ دۆخدا هەبێت (ڕەقی ، شلی ، گاز ) ئەوا پلازما دۆخی چوارەمی ماددەیە. بە پێچەوانەی گازەکانەوە چەند سیفەتێکی تایبەتی هەیە بە ئایۆن بوون دەبێتە هۆی دەرچوونی ئەلکترۆنێک یان زیاتر لە کاتێکدا گەرمی یان وزەیەکی دیاریکراو دەدرێتێ ، ئەم بارگە کارەباییە پلازما یان ماددە جیوەییەکە دەکاتە گەیەنەرێک بۆ کارەبا ، بۆیە بەهێز بەرەو بواری موگناتیسی کێش دەبێت. پلازما شێوەی گازێکی هاوتا (مامناوەند) وەردەگرێت کە لە هەور دەچێت بۆ نموونە ئەستێرەکان یان وەک گورزەیەکی بە ئایۆن بوو دێت کە تەپوتۆز و دەنکۆڵەکانی تێدایە و پێی دەڵێن پلازمای تەپ و تۆزاوی ، ئەمەش بەهۆی گازی بە ئایۆن بووەوە دروست بووە کاتێک ئەلکترۆن بۆ دوور لە ناوک هەڵدەدڕێت بارگە پۆزەتیڤ و نێگەتیڤەکان سەربەستتر دەبن.

مێژووی پلازما

لە ساڵی ١٨٧٩ دا زانای ئینگلیزی ولیام کرۆکس پلازمای دۆزییەوە لە ڕێی لوولەکی کرۆکسەوە ، لەو کاتەدا ناوی نا ماددە تیشکاوەرییەکان زانای بەریتانی جۆزێف تۆمسون لە ساڵی ١٨٩٧ دا خەسڵەت و سروشتی پلازمای دۆزییەوە ، بەڵام ناولێنانی پلازما لە بنەڕەتدا بۆ زانا ئیرفینگ لانگمویر دەگەڕێتەوە لە ساڵی ١٩٢٨دا ، کە باوەڕی وابوو لە پلازمای خوێن دەچێت.

[KURDBAND]

سیسکۆ

سیسکۆ نێوی بەستەرCisco داڕێژە:Infobox كۆمپانیا

مێژووی دروست بوونی سیسکۆ

ساڵی ١٩٨٤ لە شاری سان فرانسیسکۆ San Francisco لە کالیفۆڕنیای سەر بە‌ ئەمەریکا دامەزراوە، لە لایەن کوڕ و کچێکی خوێندکاری زانکۆی ستانفۆرد Stanford شاری سان جۆزێ San Jose . ئەم دوو خۆشەویستە لیۆنارد Leonard Bosack و ساندرا Sandra Lerner، لە ژوورێکی زانکۆ سەرقاڵی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بوون بۆ ھێنانەدیی شێوازێکی ئاسان لە ڕایەڵەکردنی چەند کۆمپیوتەرێکدا بەیەکەوە، سەرەنجام سیسکۆیان پێک ھێنا، ساڵی ١٩٩٠ ساندرای خێزانی پێش جیابوونەوەی لە لیۆنارد بە ١٧٠ ملیۆن دۆلاری ئەمەریکی دەستی لە سیسکۆ ھەڵگرت. سیسکۆ ناسراوە بە بەرھەمھێنانی Router و Switches لە بواری ڕایەڵەکردندا. سیسکۆ توانیی لە ڕێگەی router ـەوە چارەسەرەکانییەوە لەم بوارەدا ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت، بەھۆی فراوانبوونی بەکارھێنانی ئینتەرنێتەوە.‌ سیسکۆ گەشەیەکی باشی کرد و چەندین شیکاریی ھێنایە خزمەت ئاسانکردنی ڕایەڵە.
پەڕگە:Cisco Systems.svg
لۆگۆ تاکوو کۆتایی ساڵی ٢٠٠٦
ناو و لۆگۆکەیان

ناوی سیسکۆ cisco لە دوا بڕگەی ناوی سان فرانسیسکۆ San Francisco وەرگیراوە.

وێنەی لۆگۆکەش لە دیمەنی پردی Golden Gate لەو شارە وەرگیراوە، ھاوکات دەکرێت وەکوو شەپۆلێکی ڕادیۆیی تەماشای بکرێت.

ئەمڕۆکە لە سەدا ٥٠ بۆ ٨٠ ـی شیکارەکانی ڕایەڵە و پەیوەندیکردن ھی سیسکۆیە، زیاتر لە ٣٠ ھەزار کارمەند لە ١١٥ وڵاتی جیادا کار لەم کۆمپانیایەدا دەکەن.


بواری کارکردن

سیسکۆ چەندین پەیمانگای فێرکردن و پێوانەیی ھەیە، کە ساڵانە ھەزاران ئەندازیار، پسپۆڕیی تیا وەردەگرێت.

[KURDBAND]

فایەرفۆکس


فایەرفۆکس وێبگەڕێکە کە لە پێشتر وەک پرۆژەیەک لەژێر پرۆژەی mozilla بڵاوکرایەوە و پێشتر ناوی Phoenix و پاشانیش Mozilla Firebird و دواتریش گۆڕدرا بۆ Mozilla Firefox ئەم وێبگەڕە لە ساڵی ٢٠٠٤ زیاتر پەرەی سەند و پێشوازییەکی زۆری لێکرا لەلایەن بەکارھێنەرانییەوە.

ئامانج لەم پرۆژەیە بەرھەم ھێنانی وێبگەڕێکی باش بۆ مایکرۆسۆفت ویندۆز کە لە ساڵی ٢٠٠٢ وەک تاقیکاری بڵاوکرایەوە بە ناوی «Phoenix»، بەڵام لەدواییدا بەھۆی ئەوەی کە Phoenix Technologies کە بۆ بەرھەم ھێنانی BIOSـە ھەمان ناوی ھەیە ھاتە کێشە لەگەڵیدا و پاشان ناوی گۆڕدرا بۆ Firebird لە ساڵی ٢٠٠٣، ھەر لەھەمان ساڵدا بڕیاردرا ناو بنرێت «Mozilla Firebird» بۆ ڕزگاربوون لە ھەمان ناو کە ھەیە ئەویش خزمەتگوزاری بنکەی دراوەیە بە ناوی FirebirdSQL. پاشانیش بۆ جارێکی تر زۆریان لێکرا لەلایەن سەرچاوەی کۆدی کراوەوە کە ناوەکەی بگۆڕن، پاشان ناوەکەی گۆڕدرا بۆ «Mozilla Firefox» لە ڕێکەوتی ٩. ٢. ٢٠٠٤.

[KURDBAND]

انشاء الصداقة
الصداقة كلمة صغيرة في حجمها كبيرة في مدلولها وفي معناها ومضمونها ، هي اجمل شيء في الوجود وهي ايضا علاقة انسانية راقية ، وهي تعبير عن صلة بشرية رائعة وروعة من روائع التكامل والترابط بين البشر وهي ايضا جوهر الانسان ومصدقة .
انها رابطة نفسية قوية بين شخصين ، وتعتبر صفقة تجارية تتم بين طرفين متفاهمين ، ويكون عربونها المحبة والتعاون والاخلاص والثقة المتبادلة بين الطرفين .
ان الصداقة لاتقدر بثمن ولا تقاس باي مقياس ، ولا توزن باي مكيال انها اكبر من هذه الاشياء كلها ، ان المرء لايستطيع ان يعيش منفردا و في عزلة عن الاخرين بل يحتاج الى مساعدة الصديق ليقف الى جانبه ، وشر صنوف الفقر فقر الصديق والانسان يتمهل عند اختيار صديقه وانما بالعقل السليم والمنطق والفهم الدقيق .
الصداقة قيمة إنسانية أخلاقية ودينية عظيمة سامية المعاني والجمال كبيرة الشأن بها تسمو الحياة وترتقي وبدونها تنحدر 0الصداقة من الصدق ، والصدق عكس الكذب. والصديق هو من صدقك وعدو عدوك . إنها علاقة وثيقة بين شخصين أو أكثر علاقة متبادلة وانسجام كامل في المشاعر والأحاسيس وهي بالغة الأهمية في استقرار الفرد وتطور المجتمع 0
لان الإنسان خلقه الله كائن اجتماعي لا يقدر العيش بمفرده بل يتفاعل مع من حوله ايجابيا ليشكل المجتمع المتكامل 0لتعطيه الصداقة الدفء والشعور بالمحبة والراحة في حياته وخاصة إن كان ممن يحسن اختيارهم فهم جواهر الحياة والمفترض أن نحسن تميزهم عن وحل الأرض
0 لان أشباه الصديق والصداقة السيئة تنتهي بسرعة انتهاء فقاعة الماء أو الصابون
فالصداقة تجعل الحياة جميلة لأنها تخدم الروح والجسد والعقل 0
علينا اكتساب الأصدقاء والعمل على المحافظة عليهم كما قال الإمام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث له:
( عليك بإخوان الصدق، فأكثر من اكتسابهم، فإنهم عدة عند الرخاء، وجنة عند البلاء) 0
0والمعروف إن افتقاد الصداقات والعلاقات مع الناس والأصدقاء يولد الاكتئاب والمرض والتوتر النفسي والكثير من المشاكل الصحية والنفسية0 والجلوس منفردا عقوبة جسمية ونفسية قاسية تمارسها السلطات على المخالف للقانون و يتعرض لها من لا صديق له وفي الأمثال والأقوال يقال( الصديق والرفيق قبل الطريق ) وقول الشاعر:

صديقي من يقاسمني همومي
ويرمي بالعداوة من رماني

ويحفظني إذا ما غبت عنـه
وارجـوه لنائبـة الزمـان

من هنا يحق للصداقة أن تتباهى بجمالها السامي المزهو بالكبرياء00 وهي المنهل العذب لكل جوانب الحياة و هذا الترفع والتكبر بهذا الموقع مسموح و غير قبيح ولائق لها .
إلا أنها استيقظت أمس من رقادها وقبل إعلان وفاتها نشرت نعوتها على الجدران وفي الشوارع والأزقة بعد أخذت تراجع علاقاتها المنهارة بجدارة على أنسام هواء المال و الأخلاق المستوردة معلنةً: دون إرادتها مرغمة :
إن الصداقة حياة عاطفية ماضية ذابلة الأغصان و لا خضرة فيها وان الحياة تغيرت والعلاقات يجب أن تتغير رغم استمرار سطوع الشمس ونقاء السماء. وإذا كانت الصداقة ذابلة الأغصان فلا فيء لها بالتالي تصلح كحطب للتدفئة فقط

[KURDBAND]

عێراق

(ڕەوانەکراوە لە كۆماری عێراق ەوە)
جمهورية العراق
Jumhūriyat Al-Irāq
كۆماری عێراق


پایتەخت بەغدا
گەورەترین شار بەغدا نه‌ينه‌وا هه‌ولێر
زمانی فەڕمی عەرەبی و کوردی
دەسەڵات
- سەرۆک کۆمار جەلال تاڵەبانی
- جێگری یەکەم عادل عبد المهدي
- سەرۆک وەزیران نوری مالیکی
سەربەخۆيى
- له ئيمراتۆریەتى عوسمانى ١ی تشرینی یەکەم ١٩١٩
- له شانشینی عێراق ٢٣ی ئاب ١٩٢١
- له بەریتانیا ٣ی تشرینی یەکەم ١٩٣٢
- له دامەزراندنی کۆمار ١٤ی تەمموز ١٩٥٨
ڕووبەر
- Total ١٦٩٬٢٣٤ ک‌.م٢
ژمارەی دانیشتوان
- مەزەندەی ساڵی 2009 30.500.000
- چڕیی 171/ک.م٢
دراو دیناری ئێراقی (IQD)
کاتی ناوچەیی +3
لایەنی لێخوڕین چەپ
پاشگری دۆمەین .iq
کۆدی تەلەفوون 964+

کۆماری عێراق (عەرەبی:جمھوریة العراق) وڵاتێکە لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست. کۆماری عێڕاق لە ساڵی ١٩٢١ دامەزراوە، لە سەرەتای دامەزراندنییدا لەسەر شێوازی سیستەمی حوکمڕانی پاشایەتی بوو، و لە ساڵی ١٩٥٨ بەسەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەمموز سیستەمی کۆماری بەرقەرار بوو.

لە ساڵانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٦٨ چەندین کودەتای سەربازی لە عێراق دا ئەنجامدران، کە دوایینیان کودەتای بەعسییەکان بوو. ڕژێمی بەعس لە ساڵی ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣ دەسەڵاتی عێراقی بە دەستەوە بوو.

هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا، بە خاڵی گۆڕان دادەنرێت لە عێراقدا بەتایبەتی و ناوچەکە بە گشتی، ئەم شەڕە بوو بە هۆی زیانێکی گیانی زۆر لە ڕێزی خەڵکی نەدەنیی عێراقییدا، بۆشاییەک لە ئاسایشی عێراقدا دروستبوو کە بوو بە هۆی حاڵەتێکی نا ئاسایش و گرژ بێجگە لە هەموو عێراق بێجگە لە هەرێمی کوردستان، لە هەمان کاتدا هەندێک لەو بڕوایەدان هاتنی هێزەکانی ئەمریکا بۆ عێراق ئەنجامی باشی هەبوو ئەویش لابردنی ڕژیمی پێشووترە.
١ جوگرافیا
١.١ سنوور
١.٢ بەرزی و نزمی
١.٣ ئاو و ھەوا
١.٤ دەرامەتی ئاو
٢ دیمۆگرافیا
٢.١ پێکھاتەی تەمەنی دانیشتوان
٣ دابەش بوونی کارگێڕی
٤ گەلەری وێنە
٥ سەرچاوەکان
جوگرافیا
Crystal Clear app kdict.png وتاری سەرەکی: جوگرافیای عێراق

وڵاتی عێراق رووبەرەکەی نزیکەی ٤٥٣.٥٠٠ کم، شوێنێکی گرنگی ھەیە لە جیھانی نوێدا لەبەر ئەوەی شوێنێکی جوگرافی بایەخ داری ھەیە و دەروانێت بە سەر بەشی رۆژھەلاتی ناوچەی رۆژھەلاتی ناوەراست، هەوەها دەکەوێتە سەر پردێک زەوی ھەرسێ کیشوەرەکان بەیەکتر دەگەیەنێت ئەوروپا، ئاسیا، ئەفریقا، وە ئاسانترین شوێن و رێگای وشکانی و ئاوییە کە بە ناوچە ئاوەدانەکاندا دەروات، عێراق بەشێکە لە ناوچەی یان لە رێگای (ھلال الخصیب) ئەم ناوچەیە دەست پێدەکات لە کەنداوی عەرەبی و پاشان پێچ دەخواتەوە بەرەو عێراق و سوریا و فەلەستین و لوبنان و تا دەگاتە سەر دەریای سپی ناوەراست. لە سەردەمی مێژووی کۆندا ئەم ناوچەیە رێگای بە یەکگەیشتنی نەتەوەکانی رۆژھەلات بە رۆژئاوا بوو. سەرەڕای پێشکەوتنی شارستانی و ھۆیەکانی گواستنەوە، عێراق گرنگی و تایبەتمەندی شوێنی خۆی پاراست؛ لەبەر ئەوەی ھەموو رێگاکان لە ناوچەی کەنداو کۆدەبێتەوە وە ناوچەکانی باکورو رۆژھەلاتی کەنداوی عەرەب ناوچەی شاخاوی و سەختن سەرەڕای ئەوەی ناوچەی کەنداوی عەرەب شوێنێکی بازرگانی مامناوەندییە ئەویش لەبەر بوونی رێگاکانی ئاوی بەدەریای سوور و نۆکەندی سوێسدا. بەڵام باشووری عێراق گرنگییەکی تایبەتی ھەیە لەبەر ئەوەی ناوچەیەکی بازرگانی یان بەناوچەیەکی (ترانسێت)ە سەرەرای گرنگی شوێنەکەی وڵاتی عێراق لەرووی ئابوورییەوە بایەخی زۆری ھەیە چونکە مادەی سەرەتایی کانزایی زۆری تێدایە کە جیھانی نوێ پێویستییەتی، و عێراق لەڕووی کشتوکاڵییەوە گرینگی خۆی ھەیە بەتایبەتی لە بواری چاندنی دانەوێلە (گەنم و جۆ)دا، سەرەرای بوونی چەندین جۆر کانزا و سامانی سروشتی تر.
سنوور

دەکەوێتە باشووری روژئاوای ئاسیا و باکووری روژھەلاتی نیشتمانی عەرەبی. تورکیا ئەکەوێتە باکوورییەوە و لای روژھەلاتی ئێرانە و ھەریەک لە سووریا و ئوردن و عەرەبستانی سەعوودی ئەکەونە ڕۆژئاوایەوە، و کووەیت و کەنداوی عەرەبی لە باشوورییدان.
Compass rose pale.svg ئێران تورکیا کووەیت Compass rose pale.svg
ئێران باکوور سووریا
ڕۆژهەڵات عێراق ڕۆژئاوا
باشوور
ئێران کووەیت عەرەبستانی سەعوودی
بەرزی و نزمی
نەخشەی تۆپۆگرافی عێراق

لێکۆلینەوە لە فیسۆگرافیای ولاتی عێراق کارێکی ئاسان نیە لەبەر ئەوەی لە سنوری ئەم ولاتە چەندین جۆر دیاردەی سروشتی رووی زەوی بە چاو دەبینین، ناوچە شاخاوییە بەرزەکان لە باکوور و باکووری رۆژھەلاتدا کە لە رووی پێکھاتەوە بەشێکن لە زنجیرە چیاکانی ئەلپی لە ئەوروپادا پاشان بەرەو ئاسیا درێژدەبنەوە لە ناوچەکانی بێرنە لە ئیسپانیا تا دەگاتە چیاکانی الیوماس لە بۆرما. بەشەکانی رۆژئاوای عێراق بەشێکن لە بانەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبی کە لە رووی جیۆلۆجیەوە لە تاوێری زۆر کەونن(بەردی کۆن)، وە زۆر رەقن بەلام ، بەشەکانی ناوەراستی یان (دەشتەکانی دۆلی دیجلە و فورات) کە بە قووڕ و ڵیتە داپۆشراوە لە سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلوجی دروست بوون لەگەل دروست بوونی دەشتەکانی ھیند کە (کنج و سند) ناسراون ئەم دەشتانە زۆر نزمن، بەلام ناوچەی زۆرگ چەند تایبەتمەندیەکی خۆی ھەیە کە جیا دەکرێتەوە لە ناوچەکانی تر ئەم ناوچەیە لە پێچی سادە پێک ھاتووە وە لە نێوان ئەو پێچانەدا دەشتی فراوان ھەیە بۆیە ناتواندرێت لەگەل ناوچە شاخاویە بەرزەکاندا یەک بخرێت، لەرووی بەرزی و نزمییەوە ناوچەی زوورگ جیاوازە لەگەل دەشتی نیشتەنی بۆیە ناتواندرێت لەگەل ئەم دەشتانەدا یەک بخرێت، بەلام ناوچەی بانی رۆژئاوا تەنھا بەشە یا ناوچەیە لە عێراقدا پێکھاتەکەی بەردی زۆر کۆنن کە لە بۆ سەردەمە کۆنەکان دەگەرێتەوە ئەم بەردانە بەبەردی کلس داپۆشراون کە پێک ھاتەکەی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی دووھەم و سێیەمی جیۆلۆجی. دواتر ئەو بەرگانە لە بەشەکانی رۆژئاوا نەمان بەھۆی دامالینەوە ھەرچەندە لە رۆژئاواوە بەرەو رۆژھەلات بچین جۆری بەردەکان دەگۆرێت لە بەردی کۆنەوە بۆ بەردی نوێ و ئەگەر سەیری چینەکانی ئەم بەردانە بکەین لە بانی رۆژئاوا لێژاییان زۆر کەمە چونکە دامالین زۆر کاری تێکردوون تەنھا لە ناوچەی (کارە) نەبێت لە رۆخەکانی رۆژھەلاتی بانی رۆژئاوا کە بەپێچی سادە کۆتاییان دێت وە لە ھەندێ شوێندا تووشی شکان بوونەوە. بەلام دەشتی نیشتەنی ھەموو بەشەکانی تەختن تەنھا بەشی رۆژئاوای نەبێت کە ھەندێ بانی تێکەل بووە کە سەردەمی جیۆلۆجییەکەشی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی (میۆسین).

عێراق لە ڕووی بەرز و نزمییەوە دابەش دەبێت بۆ چوار بەش؛

ناوچەی شاخاوی لە عێراقدا
ناوچەی زوورگ
بانی ڕۆژئاوا
دەشتی نیشتەنی
ئاو و ھەوا
گەردەلوولی خۆڵاوی لە عێراقدا لە ٣٠ی تەمموزی ٢٠٠٩

لەکاتی ھەر لێکۆلینەوەیەکی ئاووھەوادا پێویستە رەگەزەکانی ئاووھەوا وەربگرین وەکو (گەرمی , باران , با , پالەپەستۆ , شێ) بۆدیاری کردنی روخساری ئاووھەوای ھەرناوچەیەک وەھەر ھەرێمێکی جوگرافی. ھەندێک جارھۆکاری شوێن و دوورو نزیکی لە رووبەرە ئاویەکان رۆلی خۆی دەبینێ بۆ دەستنیشان کردنی جۆری ئاووھەوا لە عیراقدا، پلەی گەرمی بەرزدەبێتەوە لەوەرزی ھاویندا پاشان نزم دەبێتەوە لە وەرزی زستاندا. بەرزی و پلەی گەرمی لەعیراقدا دەگەرێتەوە بۆچەند ھۆیەک وەک دووری شوێنەکەی لەرووبەرە ئاویەکان و درێژی کاتژمێرەکانی رۆژ کە لە ھەندێ رۆژەکانی مانگی تەمموز (١٤.٤) کاتژمێر و چوار دەقیقە دەبێت و ھەروەھا کەمی رێژەی شێ و ئاسمانی ساف(سامال). بەلام نزمی لەزستاندا دەگەرێتەوە بۆ نزیکی لەھێلی یەکسان و بەرزی ونزمی رووی خاکەکەی و سەرەرای کاریگەری پالەپەستۆ و پەستانی کەش کە کار لەئاووھەواکەی دەکەن لەم وەرزەدا. بەلام لەرووی باران بارینەوە کە جۆری بارانی گەردەلولە (بابۆران) و رێژەکەش جیاوازە ئەویش بەپێی ئەندازەی ھاتنی ئەو (نەوالە شێیانە). جیاوازی بەرزی لە ئاستی رووی دەریاوە کە رێژەکەی لەنێوان(١٠ – ١٠٠ سم) دەبێت ھەر چەندە بەرەو باکوورو باکووری رۆژھەلات برۆین بایەکەی لەجۆری باکوری رۆژئاوایە خێراییەکەی مام ناوەندییە بەدرێژایی رۆژەکانی سال، بەلام لەباشوردا جۆری بایەکە دەگۆرێ بۆ بای باشوری رۆژھەلات و عیراق بەزۆری لەژێر پالە پەستۆی بەرزی نیمچە خولگەییە کە زالە بەسەر بیابانی گەورەی عەرەبی وە نابێ کاریگەری بەرزی ونزمی لەبیربکەین بەتایبەتی لەناوچە شاخاویەکاندا لەسەر ئاراستەی (با) و رێژەی باران و جۆری داباریندا. بۆیە ئاووھەوای عیراق دەکەوێتە ژێرکاریگەری کۆمەلێک گۆراوی ئاووھەوای جێگیر و ناجێگیر کە ئەوانەی دەبنەھۆی جیاوازی ئاووھەوا لەزستانەوە بۆھاوین و لەباکورەوە بۆ باشوور.
ڕووباری فوڕات
دەرامەتی ئاو

مەبەست لەدەرامەتی ئاو لە عیراقدا ھەموو ئەو سەرچاوانە دەگرێتەوە کە لە سنورەکەی دایە وەک:

ئاوی سەرزەوی
باران وبەفر
ئاوی ژێر زەوی

عیراق ھەر لەکۆندا بە وولاتی یان دۆلی دوو رووبار ناسراوە ئەمەش وای کردووە گرنگیەکی ئابووری ھەبێت پاشان ببیتە ھۆی دروست بوونی چەندین شارستانیەت
دیمۆگرافیا
کۆمەڵە ڕەگەزی و ئاینییە سەرەکییەکان لە عێراقدا:
██ شیعەی عەرەب ██ سوننەی عەرەب ██ کورد ██ ئاشور ██ یەزیدی ██ تورکمان

دانیشتوانی عێراق لە سالی ١٨٦٦ لە سەردەمی عوسمانییەکان دواتر لە سالی ( ١٩٠٥ و ١٩١٩ ) ھەندێک ھەول درا بۆ زانینی ژمارەی دانیشتوان لە عێراقدا لە ١٩٢١ ھەروەھا ١٩٢٣ ھەولێک لە ئارادا بوو بۆ زانینی ژمارەی دانیشتوان لە ویلایەتی موێل وەکو سەر ژمێر لە سالی ١٩٢٧ سەرژمێری گشتی دانیشتوان ئەنجام درا بەلام سەرکەوتوو نەبوو کە ژمارەی دانیشتوانی عێراق لەو سەرژمێریەدا ٢.٩٦٨.٠٠٠ کەس بوو، کە ١.٠٥١.٠٠٠ کور بوو، و ١.٤٥٥.٠٠٠ کچ بوو، لە سالی ١٩٣٤ دیسان ھەول درا سەرژمێری ئەنجام بدرێت وە ئەنجام درا بەلام نەک بە مانای سەرژمێری گشتی چونکە ئامادەکاری باش بۆ نەکرابوو، بەلام یەکەم سەرژمێری گشتی بەمانی سەرژمێری لە سالی ١٩٤٧ ئەنجام درا ماوەی یەک مانگ بەردەوام بوو کە تێدا ژمارەی دانیشتوان نزیکەی (٥.٠٠٠.٠٠٠ ) کەس بوو کە تێدا رێژەی گەشەی دانیشتوان ٢.٦ بوو، دواتر بەرز بووەوە بۆ ٣.٢ بەلام یەکەم سەرژمێری راست و دروست کە ئەنجام درا لە سالی ١٩٥٧ بوو نەتەوە یەکگرتووەکان سەرپەرشتی دەکرد ئەو کەموو کوریانەی کەلە سالی ١٩٤٧دا ھەبوو چارەسەرکرا فۆرمەکانی بە زمانی (عەرەبی، کوردی، ئینگلیزی، تورکمانی، تورکی) چاپ کرابوو. دواتر لە سالی ١٩٦٥ سەرژمێرییەکی تر ئەنجام درا کە زیاتر مەبەستێکی سیاسی لە دوواوە بوو بە تایبەتی لە کاتی یەکگرتنەوەی ھەرسێ ولاتی مێر و سوریاو عێراق، ئەم سەرژمێرییە دوو سال پێش وادەی خۆی ئەنجام درا کە بە لۆژیکێکی (عەقلیەت) شۆڤینیانە ئەنجام درا سەرەرای ئەوەی لەو سەردەمە بە تایبەتی لە دوای سالی ١٩٦١ شۆرشی کورد بەرپابوو کە بووە ھۆی دروست بوونی شەر ھەروەھا ئاوارە بوونی خەلکێکی زۆر، مەبەستی سەرەکیش لەو سەرژمێریەدا کەم کردنەوەی رێژەی کورد بەتایبەتی لەو شوێنانەی کە نەتەوەکانی تری لێبوو وەکو تورکمان و عەرەب و کورد. کە رێژەی کورد بە جۆرێک کەم کرایەوە کەمتر لە ٢٥ % بوو، ھەروەھا بەشێک لە رێکەوتنامەی ١١ ی ئازار لە سالی ١٩٧٠ ئەنجام دانی سەرژمێری بۆ دیاری کردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان سەرەرای تەواو بوونی کارەکانی لیژنەی سەرژمێری وە مانگێک بەر لە ئەنجام دانی ئەم پرۆسەیە دواخرا بۆ کاتێکی نادیار ، ئەوەبوو لە سالی ١٩٧٤ شەر دەستی پێکرد، لە سالی ١٩٧٥ رێکەوتنامەی جەزائیر مۆر کرا لە نێوان حکومەتی شا و عێراق لەو سەردەمەدا. پاشان شۆرەشی کورد تێکچوو وە زۆربەی گوندەکان تێک چوون چۆل کران وە خەلکەکە راگوێزرانەوە بۆ کۆمەلگا زۆرە ملێیەکان و خوارووی عێراق، دواتر لە سالی ١٩٧٧ سەرژمێری ئەنجام درایەوە کە لە کاتی شەرو بارودۆخێکی سیاسی نالەباردا بوو ، دواتر دوای ھەلگیرسانی شۆرەشی عێراق – ئێران، لە سالی ١٩٨٧ سەرژمێری ئەنجام درا ئەوەبوو بارودۆخی کوردستان نالەبار بوو وە گوندەکانی کوردستان راگواسترانەوە کران بۆ کۆمەلگا زۆرە ملێیەکان، دوا سەرژمێریش لە سالی ١٩٩٧ ئەنجام درا لەلایەن رێکخراوی خۆراکی جیھانی، ھەرچەندە سەرژمێرییەکی گشتی نەبوو کەمووکوری زۆریشی تێدابوو، بریار وابوو لە ٢٠٠٧ ئەنجام بدرێت سەرژمێری بەلام لەبەر بارودۆخی سیاسی ئەنجام نەدرا.
ژمارە ساڵ کوڕ کچ ڕێژەی گەشە
١ ١٩٤٧ ٢٢٥٧ ٢٥٥٩ ٢.٦
٢ ١٩٥٧ ٣١٥٥ ٣١٤٤
٣ ١٩٦٥ ٤١٠٥ ٣٩٥٤
٤ ١٩٧٧ ٦١٨٣ ٥٨١٧ ٣.٢
٥ ١٩٨٧ ٨٣٩٦ ٨٤٧٥

بە پێی ئەم خشتەیەی سەرەوە تێکرای زۆر بوون و گەشەکردن بەرەو سەرەوە دەروات لە زیاد بوون دایە لە ١٩٤٧- ١٩٥٧ (٢.٦) بووە ، دواتر گەیشتە (٣.٢) لە (١٩٧٧ – ١٩٨٧) ھۆکارەکانی ئەم گەشە سەندنە سروشتیە بۆ جیاوازی لە نێوان رێژەی لە دایک بوون و مردووان دەگەرێتەوە. بۆ نمونە :لە سالی ١٩٨٠ تاکو ١٩٨٥ رێژەی لە دایک بوون ٤٤.٠٠٠ بوو بەرامبەر رێژە مردن کە تەنھا ١٠.٠٠٠ بوو واتا زیاد بوونی سروشتی ٣.٤ بوو ، ئەمەش ژمارەیەکی بەرزە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەل ولاتانی تری عەرەبیدا لە (میسر- ٢.٥)، لە (مەغریب – ٣.٢)، لە (سودان – ٣.٨)، (توونس – ٢.٥)، (یەمەن – ٣.١)، (مۆریتانیا – ٢.٨)، (لوبنان – ٢.٤)، (سعودیە –٦.٥)، (ئیمارات – ١٢ %)، (بەحرین – ١٤.٥) ، تێکرای گەشەی سالانەی دانیشتوان. بەلام چری دانیشتوان لە عیراقدا بەردەوام لە زیاد بووندایە. چری دانیشتوان لە سالی ١٩٤٧ تەنھا ١١ کەس بوو پاشان بەرز بووەوە بۆ ١٤ لە سالی ١٩٥٧ دواتر ١٨ لە سالی ١٩٦٥ پاشان ٢٨ لە سالی ١٩٧٧، ٣٧ لە ١٩٨٨، بەلام ئەم رێژەیە جیاوازی ھەیە لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر.
پێکھاتەی تەمەنی دانیشتوان

بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین سێ جۆر لە پێکھاتەی تەمەن دیاری بکەین:

ئەوانەی کە تەمەنیان لە ١٥ سال کەمترە؛ ئەوەی یەکەم چینێکی بەکار بەرو مشەخۆرە بەلام ئەو رێژەیە واتا بە مانای کۆمەلگا لە باری لاوی دایە، تێکرای ژمارەکەی لە سالی (١٩٨٧) ٧.٣٨١.٤٩٢ کەس بوو واتا ٤٥ % کۆی دانیشتوان ئەمەش رێژەیەکی بەرزە.
ئەوانەی کە تەمەنیان لە نێوان ١٥ تا ٦٤ سالە؛ کە گرینگترین چبنەکانی کۆمەلگایە وە چینی بەرھەم ھێنە وە چینەکانی تر لە ئەستۆ دەگرێت ژمارەی لە سالی (١٩٨٧) ٨.١٨٠.٢٦١ کەس بوو واتا ٥٠ % کۆی گشتی دانیشتوان. بەلام ئەگەر بەراووردی بکەین لەگەل ولاتانی تری جیھان کە لە ھەندێک ولات دەگاتە ٥٦ % تاکو ٦٠ %.
ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٥ سال بەرەو سەرەوەیە؛ چینی سێیەم وەک چینی یەکەم چینێکی بەکار بەرە ژمارەیەکی زۆری لە ئافرەت و بێوەژن وپیرو پەک کەوتەی تێدایە، کە تێکرای ژمارەکەی لە سالی ١٩٨٧ ٥٤٦.٦٦٥ کەس بوو واتا رێژەکەی ٣.٣ % ھەمووی دانیشتوانی عێراق بوو ، ئەم رێژەیەش کەمە ئەگەر بەراوورد بکەین لەگەل ولاتانی تری جیھان.

پارێزگاکانی عێراق
دابەش بوونی کارگێڕی

عێراق دابەش دەبێت بۆ ١٨ ناوچەی کارگێڕی کە بە پارێزگا ناو دەبرێن، سێ لەم شارانە (سلێمانی و هەولێر و دهۆک) ئەکەونە هەرێمی کوردستان لە عێڕاقدا؛

بەغدا
سەڵاحەدین
دیالا
واسیت
میسان
بەسڕە



زی قاڕ
موسەنا
قادسیە
بابل
کەربەلا
نەجەف



ئەنبار
نەینەوا
دهۆک
هەولێر
کەرکوک
سلێمانی

[KURDBAND]

چیای ئیڤرست
لە زنجیرە چیای ھیمالایا لەسەر سنووری تبت و نیپاڵ . بەبەرزترین چیای جیھان دادەنرێت ، لوتکە بەرزەکەی کە بەبەفر داپۆشراوە ، بە ٩کم لەسەر ئاستی رووی دەریا مەزەندەکراوە . ئیڤرست چیا : چیای ئیڤرست بە بەرزترین چیای جیھان دەژمێردرێت ، نزیکەی ٩کم لەسەر ڕووی دەریا بەرزترە، یەکێکە لەو چیایانەی کە زنجیرە چیای ھیمالایای لێ پێکدێت دەکەوێتە سنووری تبت ونیپال و باکوری ھیند لەسەر دروستی و ڕاستی بەرزی چیای ئیڤرست ڕووپێوکاران جیاوازیان ھەیە . لەڕاپۆرتی تایبەتی نێردراوی بەریتانیدا ، کە لەسەرەتاکانی سەدەی نۆزدەدا ڕووپێوی ئەو چیایەیان کردووە ، بەرزییەکەی بە(٨٨٤٨)م تۆمارکراوە . بەڵام خەمڵاندنی ناڕەسمی واباوە سکە بەرزی چیایەکە (٨٨٨٢)مەترە . ئەم چیایە بەناوی جورج ئیڤرست (١٧٩٠-١٨٦٦)ز ، ناونراوە . کە بەڕێوەبەری گشتی ڕووپێوان بووە لە ھندستان . خەڵکی تبت ئەو کێوە بە (شومولونجما)و خەڵکی نیپاڵ یش بە(ساچارماپا) ناوی دەبەن . ئەم چیایە لە ڕووی جیۆلوجیەوە چیایەکی نوێیەو زۆر بەتەمەن نیە ، لە چینەکانی بەردی جیڕی پێکدێت . کە ئێستاش بەردەوام بە ھۆی جوڵانی ژێرەوەی بارستەی زەوی بە ھێواشی بەرەوسەرو پاڵدەنرێ . تەنیشتەکانی بەفر دایپۆشیوە، ھەرچەندە لوتکەکانی و لێوارەکانی ،بەھۆی توندی ئەو بایەی کە لەسەری ھەڵدەکات بەفری لێ نامێنێتەوە . بارودۆخی کەشوھەوای دەوروبەری چیایەکە بە ھیچ شێوەیەک بەکەڵکی ژیانی رووەکی و ئاژەڵی نایەت. لەوکاتەوەی بەریتانیەکان لە پەنجاکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە بۆ یەکەمجار ئەم چیایەیان بینیوە ، زۆرلە چیانەوەردان(شاخەوانان) ھەوڵیانداوە بۆی سەرکەون . بەڵام ھەرەسھێنانەبەفریەکان و درزە قوڵەکان و گێژەڵوکە توندەکان ، سەرباری زۆر لێژی چیایەکە و کەمی ئۆکسجین لە ھەوادا . وایکردوە کەسەرکەوتن کارێکی زۆر سەخت بێت . یەکەمین ھەوڵەکانی سەرکەوتنی چیایەکە لەبیستەکانی سەدەی بیستەم ئەنجامدراوە . لەو ماوەیەدا (١٠)دە ھەوڵی سەرکەوتن دراوە . لەزۆربەیاندا چیانەوەردانی بەریتانی و سویسری بەیارمەتی کەسێک لە ھۆزی شیربا وەک رێنیشاندەرو کۆڵھەڵگر ، ئەنجامیانداوە ھەندێک لەو ھەوڵانەی کە لە ماوەی ١٩٢١ تاکو ١٩٥٢ ئەنجامدران ، توانیوویانە سەرکەوتن وە دەست بێنن ، بەڵام باردۆخی کەشوھەوا چیانەوەردانی لەھەڵگەڕان خستووە. لە کۆتاییدا بە شێویەکی کەم تا کورت توانراوە لووتکەکە ببەزێنن. بەھۆی زیاد بوونی زانیاری چیانەوەردان و چاکتر بوونی کەلو پەلەکانیان کە لەو ماوەیەدا پەرەی پێدراوە . کەلوپەلەکان بریتی بوون لە :- پێڵاو و جلوبەرگی چاک چنراوو گۆسکەی ئۆکسجین ھەڵگیراو و ئامێری بەتەل کێش سوک .سەرکەون ئیدموند ھیلاری نیوزلەندی ، بەھاورێیەتی رێنیشاندەرەکەی تەنزینگ نورگای ، کە یەکێک بووە لە ھۆزی شیربای نیپالی بۆیەکەمجار لە مێژوودا ، توانیان بۆ سەرچیای ئیڤرست سەرکەون ، ھەردووکیان لە نێردراوانی چیانەوەردانی بریتانی بوون کە جون ھنت سەرۆکایەتی دەکرد . ئەونێردراوە لە ١٠ی ئایاری ١٩٥٣ز کاتماندویان لە نیپاڵ جێھێشت لەڕووی خۆرئاواوە بە چیاکە گەیشتن ، کە تاکو ئەوکاتە بەکەڵکی پێھەڵـگەڕان دەھات . چیانەوەردان لەکاتی بەرەوپێشچونیان زنجیرەیەک سەربازگەیان لەرێگەکەیاندا دامەزراند لەگەڵ کەمبوونەوەی ژمارەی کەسەکان لەھەر سەربازگەیەکدا . دوا سەربازگەش خێوەتێکی بچوک بووە ھێلاری و تنزینگ لە بەرزی ٨٥٠٤مەتر دایانمەزراند. دواتر ھەردوکیان لە ٢٩ حوزەیرانی ١٩٥٣ز گەیشتنەلووتکە. لەساڵی ١٩٥٦ز نێردراوێکی سویسری دووجار لە چیای ئیڤرست سەرکەتن . ھەرئەم نێردراوەش یەکەم دەستەبوو گەیشتە لوتکەی لھوتس ، کە لە جیھاندا بەپلەی چوارەم دی لەبەرزیدا . لەساڵی ١٩٦٣ نێردراوێکی ئەمرێکی چیانەوەردان کە نورمان .ج . دیھرنفورس سەرکرایەتی دەکرد ، لە ١ی حوزەیران دووئەندامیان بەناوی توماس ھورنباین و ولیەم .ف. ئینسولد توانیان لە ڕووکارە سەختەکانی خۆرئاواوە سەرکەن ، یەکەم کەس بوون توانیان ئەم ئەرکە لەم ڕووەوە ئەنجام بدەن . لە ٢٢ی حوزەیرانی گەیشتنە لوتکەی چیایەکە . دوگال ھاستون و دوگ سکون توانیان لە چیاکە سەرکەون و لەڕووکاری خۆر ئاوای باشوور بگەنە لووتکە . یەکەم کەسبوون توانیان ئەم ئەرکە ئەنجام بدەن . کە لە نێردراوی بەریتانی بوون . لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٨٠ز دووکەس لە ئەندامی نێردراوی چیانەوەردانی ژاپۆنی سەرکەوتن ئەوانیش تاکاش ئۆزاکی و تسونیو شیگیھیرو بوون ، کە توانیان لە ڕووکاری باکورەوە سەرکەون . یەکەم کەسبوون توانیان ئەم ئەرکە ئەنجام بدەن ، بۆ یەکەمجار لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٨٨ز، دوو نێردراوی چیانەووەردان لە دوو ڕووکارەوە گەیشتن ئەندامەکان لە دوو ژاپۆنی و دووچینی و دوو نیپالی پێکاھاتبوون و تیپی ھەڵگەڕانی یەکەم لە سێ کەس پێکھاتبوون ، لە نیپاڵەوە لە ڕووکاری باشورەوە دەستیان بە ھەڵگەران کرد .پێ ھەڵـگەڕانی دووەم کە لە ھەشت کەس پێکھاتبوو، لە ڕووکاری باکوور لە تبتەوە دەستیان بە ھەڵگەران کرد ئەندامانی ھۆزی شیربا بانگەشەی ئەوە دەکەن کە بونەوەرێک ھەیە پێی دەگوترێ (یتی)یان پیاوی سەھۆڵی ترسناک لە ناوچەی دەوروبەری چیای ئیڤرست نیشتەجێە ، کەچی چیانەوەردان ئەم بونەوەرەیان نەبینیوە. لە ژێر وێنەی کۆتایی یەکێک لە نێردراوان: لەھەرقۆناغێکدا سەربازگەیەک دادەمەزرێنن ئەم وێنەیە سەربازگەی نێردراوی بەریتانیە لەساڵی ١٩٨٧ز . کەھەوڵیاندا لەرووکاری باکوری خۆرھھڵاتەوە سەرکەون . کەکەس پێشتر نەیتوانیوە لەوێوە سەرکەوێت . کەچی بەفرەکڕێوە شکستی بە نێردراوەکە ھێناو ھەوڵەکە سەری نەگرت .

[KURDBAND]

ڕاپۆرتى فيزيا

به‌رهه‌مه‌ ته‌كنۆلۆژییه‌كان زۆربه‌یان تیشكی لیزه‌ر به‌كاردێنن،وه‌ك ئامێری ڤیدیۆ (C.D) و ئامێره‌كانی پزیشكی ددان و ئامێری بڕین و له‌حیم زۆر بواری تر .
ئه‌م هه‌موو ئامێره‌ لیزه‌ر به‌كاردێنن ئه‌مه‌ش تایبه‌تمه‌ندی ده‌داته‌ لیزه‌ر كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری رووناكی جیای ده‌كاته‌وه‌،له‌ به‌شی داهاتوودا به‌شێوه‌یه‌كی ساناكراو باسی لیزه‌ر ده‌كه‌ین.
وشه‌ى لیزه‌ر (LASER) بریتییه‌ له‌ پیتی یه‌كه‌می وشه‌كانی ئه‌م ڕسته‌یه‌:
(Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ) كه‌ مانای به‌هێزكردنی(گه‌وره‌كردنی ) رووناكی (Light Amplification) به‌هۆى كاراكردنی ده‌ردانی (Stimulated Emission) تیشكی كارۆموگناتیسی (Radiation) كه‌ یه‌كه‌م ئامێرى لیزه‌ر له‌ ساڵی (1960 )ز له‌ لایه‌ن زانا میمان (T.H.Maiman) دروستكرا به‌ به‌كارهێنانی یاقوت وه‌ به‌ لیزه‌ری یاقوت ناونرا (Ruby Laser) .
پێكهاته‌كانی ئامێری لیزه‌ر :
1- سه‌رچاوه‌یه‌كی رووناكی : ئه‌م به‌شه‌ وزه‌ ده‌به‌خشێته‌ مادده‌ی چالاكی ناو ئامێری لیزه‌ر سه‌رچاوه‌ی وزه‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر جۆری لیزه‌ر،ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ كاره‌بایی بێت وه‌ك له‌ ئامێری لیزه‌ری ئارگۆن و ئامێری دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن یان رووناكی فلاش له‌ ئامێری (سباغی) .
2- به‌شه‌كانی ناوه‌وه‌ی ئامێری لیزه‌ر: ئه‌م به‌شه‌ پێكهاتووه‌ له‌ بۆرییه‌ك و ژماره‌یه‌ك ئاوێنه‌ له‌ كۆتایی بۆڕییه‌كه‌ كه‌ یارمه‌تی شكانه‌وه‌ی تیشك ده‌دات به‌مه‌ش هێزی تیشكه‌كه‌ زیاد ده‌كات ،فۆتۆنه‌كانی تێپه‌ڕیو به‌ناو بۆڕییه‌كه‌ ده‌شكێنه‌وه‌ بۆ دواوه‌ له‌ناو لیزه‌ر ،هه‌رجارێ كه‌ تیشكه‌كه‌ ده‌شكێته‌وه‌ بۆ دواوه‌ و پێشه‌وه‌ له‌ ڕێگای ئاوێنه‌ى تایبه‌ت له‌ كۆتایییه‌كانی بۆڕییه‌كه‌ ژماره‌ی گه‌ردیله‌كان زیاد ده‌كات و ژماره‌ی فۆتۆنه‌كان زیاد ده‌كات به‌مه‌ش هێزی تیشكی لیزه‌ر زیاد ده‌بێ له‌ كۆتایی ئاوێنه‌كان كونێك هه‌یه‌ كه‌ ڕێگا ده‌دات به‌ بڕێكی كه‌م له‌ تیشكی لیزه‌ر پێى تێپه‌ڕێ بۆ ده‌ره‌وه‌ له‌ ڕێگای قۆڵێكی تایبه‌ت كه‌ له‌ كۆتایییه‌كه‌ی تیشكی لیزه‌ر ده‌رده‌چێ بۆ ئه‌وه‌ى به‌ر ئه‌و شوێنانه‌ بكه‌وێت به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن.
3- ڕێنیشانده‌رى تیشكی لیزه‌ر : تیشكی لیزه‌ر نابیندرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن به‌كاردێ ،بۆئه‌وه‌ى شوێنی تیشكی لیزه‌ر بزانین له‌كاتى چاره‌سه‌ركردنى نه‌خۆشى چونكه‌ شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن هه‌مان شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى لیزه‌ره‌ .
چۆنیه‌تى كاركردنى ئامێرىلیزه‌ر :
ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌گه‌وره‌كردنى رووناكى وه‌ك زێیى میسیسپى ئاوى زیاده‌بێ به‌ئاوى لقه‌كانى چونكه‌ رووناكى پێكهاتووه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكى بینراو و نیمچه‌ بینراو ، ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌یه‌كخستنیان له‌ یه‌ك له‌ره‌له‌رى زۆر به‌هێز كه‌جیاوازه‌ له‌و تێكه‌ڵه‌ له‌ره‌له‌ره‌ى رووناكى ئاسایى،ئه‌م كاره‌ میكانیكییه‌ له‌رێگاى به‌لوورى نیمچه‌ ڕوون ده‌بێ كه‌گه‌ردیله‌ى تیشكدارى وه‌ك كرۆمى تێدایه‌،كاتێ ئه‌م به‌لوورانه‌ به‌رسه‌رچاوه‌یه‌كى به‌هێزى رووناكى ده‌كه‌ون ئه‌و ئه‌لیكترۆنانه‌ى كه‌له‌ده‌ورى ناووك ده‌سووڕێنه‌وه‌ هێزێكى زۆر وه‌رده‌گرن و ده‌چنه‌ خوولى به‌رزتر به‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بارێكى ناجێگیر كه‌ واىلێده‌كات بگه‌ڕێته‌وه‌ بارى جێگیرى خۆى به‌گه‌ڕانه‌وه‌ى ئه‌لیكترۆنه‌كان بۆ خوولی كۆنی خۆیان له‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌دا بڕێك وزه‌ ده‌رده‌چێ له‌شێوه‌ى تیشك .
به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی گشت توخمه‌ تیشكداره‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ى سه‌ره‌وه‌ كارده‌كه‌ن،به‌ڵام له‌ ئامێرى لیزه‌ر ئه‌م كرداره‌ كۆنتڕۆل كراوه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ گشت ئه‌لیكترۆنه‌كان تیشكێك دروست ده‌كه‌ن به‌هه‌مان وزه‌ و هه‌مان له‌ره‌له‌ر.ئه‌م هه‌موو تیشكانه‌ كۆده‌كرێنه‌وه‌ له‌ تیشكێكی یه‌كگرتووی زۆر به‌هێز كه‌له‌توانایدا هه‌یه‌ هه‌ر كانزایه‌ك بتوێنێته‌وه‌ .له‌به‌ر یه‌كگرتوویی ئه‌م تیشكه‌ لیزه‌ر ده‌توانێ بگاته‌ دووریه‌كی زۆر به‌هێلێكی ڕاست بێ په‌رش و بڵاوبوونه‌وه‌.
سیفه‌ته‌كانی تیشكی لیزه‌ر :
سێ سیفه‌تی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ تیشكی لیزه‌ر جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری تیشك :
1- (Collimated) واته‌ تیشك به‌ هێڵێكی ڕاست ده‌ڕوا بێ لاربوون، هه‌رچه‌ند دووریه‌كی زۆر ببڕی له‌م رێگایه‌ وزه‌یه‌كی زۆر كه‌م ون ده‌كات. تیشكی لیزه‌ر به‌ هه‌زار جار بریسكه‌دارتره‌ له‌ رووناكی ڕۆژ و تیشكه‌كه‌ى .
2- تاك ڕه‌نگه‌ (mono-chromatic) واته‌ یه‌ك له‌ره‌له‌ری هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكی لیزه‌ر تیشكێكی بێگه‌رده‌، به‌پێچه‌وانه‌ى تیشكی سپی كه‌ فۆتۆنی به‌ڕه‌نگی جیاواز و دریِژی شه‌پۆلی جیاواز به‌ هه‌موولایه‌ك بڵاوده‌كاته‌وه‌ .
3- (Cohorent) واته‌ هه‌موو شه‌پۆلی رووناكی به‌ هاورێكى ده‌گوازرێته‌وه‌ له‌ هه‌موو كاتێك و بۆشاییه‌ك.مه‌وداى رووناكی ئاسایی گلۆپ تێكه‌ڵه‌ له‌ دریِژى شه‌پۆلی جیاواز كه‌به‌ هه‌موو لایه‌ك بڵاوده‌بێته‌وه‌ وه‌ پێی ده‌ڵێن (Cohorent) .
جۆره‌كانی لیزه‌ر :
لیزه‌ر زۆر جۆری هه‌یه‌ كه‌ به‌پێی به‌كارهێنانه‌كانی ده‌گۆرێ ئه‌ویش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ جۆری ئه‌و مادده‌یه‌ی به‌كارهاتووه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ هه‌ندێكیان له‌ دۆخى ڕه‌قن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى شلن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى گازن .جۆری مادده‌ی جیاواز به‌كار دێ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی جۆری لیزه‌ر و ناونانی، بۆ نموونه‌ لیزه‌ری هیلیۆم-نیۆن (He-Ne) واته‌ مادده‌ی به‌كارهاتوو بریتییه‌ له‌تێكه‌ڵی هیلیۆم و نیۆن و لیزه‌ری یاقوت واته‌ ئه‌و مادده‌یه‌ى كه‌ لیزه‌ری لێ به‌رهه‌م هاتووه‌ بریتییه‌ له‌ یاقوت،نموونه‌ى جۆره‌كانی جیاوازی لیزه‌ر ئه‌مانه‌ن :
1- لیزه‌ری گازی (Gas Laser): كه‌پشت به‌توخمێكی گازی وه‌ك هیلیۆم و نیۆن و گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ده‌به‌ستێ كه‌ درێژی شه‌پۆلیان له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ و به‌كاردێ له‌ بڕینی ته‌نه‌ ڕه‌قه‌كان چونكه‌ وزه‌یه‌كی زۆری هه‌یه‌.
2- لیزه‌ری دۆخی ڕه‌ق (solid state laser) : به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ له‌مادده‌یه‌كی ڕه‌ق یان زیاتر دێته‌كایه‌وه‌ وه‌ك یاقوت (ruby) یان تێكه‌ڵی ئه‌له‌منیۆم و یتریم و نیودینیم (neodymium, yttrium, aluminum) كه‌ به‌ناوی كورتكراوه‌ی (TAG) ناوده‌برێ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سووره‌.
3- لیزه‌ری ئێكزیمه‌ر (Excimer Laser) به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ گازه‌ ته‌مبه‌ڵه‌كانى وه‌ك كلۆر و فلۆر وكریبتۆن و ئارگۆن به‌كار دێنی بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر ئه‌م جۆره‌ گازانه‌ تیشكی لیزه‌ر به‌ درێژی شه‌پۆل له‌ مه‌ودای تیشكی سه‌روی وه‌نه‌وشه‌یی به‌رهه‌م دێنی .
4- لیزه‌رى ڕه‌نگاو ڕه‌نگ (dye laser) كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ مادده‌ى ئۆرگانی وه‌ك رۆدامینى (rhodamine 6G) تواوه‌ له‌ ئاوێته‌ى ئه‌لكهولی كه‌ ده‌توانرێت درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ره‌كه‌ دیار بكرێت.
5- لیزه‌ری نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان (semi-conductor) : هه‌ندێ جار به‌ لیزه‌ری دایۆد ناوده‌برێ كه‌پشت به‌مادده‌ نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان ده‌به‌ستێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ قه‌باره‌یه‌كی بچووكی هه‌یه‌ و به‌ وزه‌یه‌كی كه‌م كارده‌كات له‌ ئامێری وه‌ك (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر.
جۆری مادده‌ی به‌كارهاتوو بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ربه‌پێی درێژی شه‌پۆلی پێویست ده‌ستنیشان ده‌كرێ،بۆ نموونه‌ درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ری یاقوت (694 nm)ه‌،هه‌روه‌ها لیزه‌ری گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ بڕینی كانزا ڕه‌قه‌كان به‌كار دێ چونكه‌ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ كه‌ تیشكێكی گه‌رمییه‌ ئه‌گه‌ر به‌چڕى له‌ كانزا بدرێ ده‌یتوێنێته‌وه‌.
ئه‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌ جۆری لیزه‌ر و درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر دیار ده‌كات
جۆری لیزه‌ر درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر (nm)
Argon Fluoride (uv) 193
Krypton Fluoride (uv) 248
Xenon Chloride (uv) 308
Nitrogen (uv) 337
Argon (blue) 488
Helium Neon (green) 514
Helium Neon (red) 633
Rhoda mine 6G dye (tunable) 570-650
Ruby (CrAlO3) (RED) 694
Nd:Yag (NIR) 1064
Carbon Dioxide (FIR) 1060

پۆلینكردنى لیزه‌ر :
لیزه‌ر بۆ چوار جۆر پۆلین ده‌كرێ به‌پێى ترسناكى له‌سه‌ر خانه‌ی زیندوو،كاتێك كار له‌گه‌ڵ لیزه‌ر ده‌كه‌ین پێویسته‌ پۆلینی لیزه‌ر ده‌ستنیشان بكرێ كه‌ ئه‌مانه‌ن :
پۆلینی یه‌كه‌م ( Class I ) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر كه‌مه‌ و مه‌ترسیدار نییه‌ .
پۆلینی یه‌كه‌م (Class IA) : ئه‌م پۆلینه‌ لیزه‌ره‌ زیان ده‌گه‌ێنیته‌ چاو كاتێ سه‌یرى تیشكه‌كه‌ ده‌كه‌ین، به‌كاردێت له‌ سوپه‌رماركێته‌كان ،وزه‌ى ئه‌م لیزه‌ره‌ ده‌گاته‌ (4 mW) .
پۆلینی دووه‌م (Class II) : رووناكى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌بینرێ، وزه‌ى له‌ ( 1 mW) تێپه‌ڕناكات
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIA) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا ناوه‌نجیه‌ و ده‌گاته‌ (1-5Mw) مه‌ترسیداره‌ ئه‌گه‌ر تیشكه‌كه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ر چاو بكه‌وێت .
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIB) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا له‌ مام ناوه‌نجی زیاتره‌
پۆلینی چواره‌م (Class IV) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر به‌ هێزه‌ و ده‌گاته‌ (500Mw) بۆ تیشكی به‌رده‌وام، بۆ تیشكى پچڕ پچڕ ده‌گاته‌ (10 j/cm2) مه‌ترسیداره‌ له‌سه‌ر چاو و پێست له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ كاتی به‌كارهێنانى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ رێنمایییه‌كانی خۆپاراستن به‌كار بهێنرێ.
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر :
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌پیشه‌سازیدا :
له‌ ساڵی (1960 )ز كه‌بۆ یه‌كه‌م جار تیشكى لیزه‌ر دۆزرایه‌وه‌و له‌پیشه‌سازیدا به‌كارهات به‌تایبه‌تى له‌ پێوان (measurements) و ڕێكخستنى(Alignment) ئامێره‌كانى بینین و خه‌تى كاره‌با و له‌ئامێره‌كانى پێوان هه‌روه‌ها له‌ بوارى بڕین و له‌حیم و تاواندنه‌وه‌و به‌هه‌ڵمكردن به‌كاردێ،هه‌روه‌ها له‌ دروستكردنى سوڕى ئه‌لیكترۆنى و پیشه‌سازى شووشه‌ و زۆر بوارى تر به‌كاردێ .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا :
لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا به‌فراوانى به‌كاردێت له‌چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و ددان سازى وچاره‌سه‌رى چاو وه‌ دابه‌ش ده‌كرێ به‌گوێره‌ى جۆرى لیزه‌ر وه‌ك لیزه‌رى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن و لیزه‌رى نایترۆجین و لیزه‌رى ئه‌كزیمه‌ڕ هه‌ندێ جاریش به‌گوێره‌ى به‌كارهێنانه‌كانى دابه‌ش ده‌كرێ وه‌ك چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و به‌یه‌ك به‌ستنى موولووله‌ى خوێن و ده‌ستنیشان كردنى نه‌خۆشى .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى سه‌ربازیدا :
زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كانی لیزه‌ر بۆ به‌كارهێنانی له‌ بواری سه‌ربازی بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م توێژینه‌وانه‌ زۆر به‌نهێنی مانه‌وه‌ و پاش چه‌ند ساڵێك ئاشكرا كران،له‌م به‌كارهێنانانه‌ش كۆنتڕۆڵی ته‌قه‌مه‌نی و ته‌قاندن له‌ دوره‌وه‌و ده‌ستنیشانكردنی ڕێڕه‌و ی مووشه‌ك (رۆكێت) و به‌دواكه‌وتنی ئامانجی سه‌ربازی و توانای گۆڕینی ڕێڕوه‌ی مووشه‌ك( رۆكێت) و له‌ چه‌كی شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان وه‌ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌و وكوێركردنی ئامێره‌كانی ئه‌لیكترۆنی دوژمن .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بواره‌كانی ئاساییدا:
له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ ئامێره‌كانی (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر و تیشكی ڕه‌نگاوڕه‌نكی لیزه‌ری تایبه‌ت به‌ ئاهه‌نگه‌كان و زۆر بواری تر .
به‌كارهێنانی لیزه‌ر له‌ بواری تایبه‌ت :
لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ توێژینه‌وه‌كانی زانستی و بواری ئاسمان وهه‌ندێ بواری تر .

[KURDBAND]

رابورتى بيركاري


ساڵى 1905 ساڵێكى ئاسایى نه‌بوو بۆ زانست وجیهان كه‌ یه‌كێك له‌ زانا بلیمه‌ته‌كانى جیهان (تیۆره‌ شێته‌كانى) به‌رهه‌م هێنان ، خه‌ڵك له‌وكاته‌دا به‌م ناوه‌ى بانگ كرد…ئه‌م تیۆرانه‌ ڕاستیه‌كى نوێى هێنایه‌ كایه‌وه‌ و ئه‌نجامێكى نوێ كه‌ كه‌س ناتوانێت ڕووبه‌ڕووى ببێته‌وه‌ ، چونكه‌ به‌ڵگه‌كه‌ى به‌هێزبوو ، كه‌س نه‌یتوانى ڕووبوڕووى ببێته‌وه‌، بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌و كاته‌دا به‌جۆرێكى جیاواز بوو كه‌ كه‌س نه‌یتوانى لێى تێبگات یان ته‌نانه‌ت هه‌ڵى بسه‌نگێنێت ،..
تیۆرى ڕێژه‌یى ئاینیشتاین لاى كه‌س ڕوون نه‌بوو ، وه‌ تێنه‌ده‌گه‌یشتن به‌ڵام هه‌موویان دانیان به‌ لۆژیكى داده‌نا ،.. ئه‌م تێۆره‌ زاناكانى تووشى سه‌رسوورمان كرد ، وه‌چه‌ندین زاراوه‌ى فیزیایى كلاسیكیى وه‌ چۆنیه‌تى تێك شكاندنى گۆڕى . باس ده‌كرێت كه‌ ئاینیشتاین له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ شه‌قامه‌كانى هۆلیود له‌گه‌ڵ چارلى چاپلن وه‌ستابوو ، خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ده‌وروو به‌ریاندا كۆبوونه‌وه‌ ، ئه‌وكاته‌ ئاینیشتاین ووتى :-((خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ‌ده‌ورى بلیمه‌تێكى ناسراو كۆبوونه‌وه‌ كه‌ لێی تێده‌گه‌ن ، وه‌ بلیمه‌تێك كه‌ لێی تێناگه‌ن ئه‌ویش منم.))
به‌وه‌ناسراوه‌ كه‌ تیۆرى رێژه‌یى داناوه‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌وڵبدات بیخوێنێته‌وه‌ خۆى له‌ ناو قوڵایى ده‌ریاى نهێنیه‌كاندا ده‌بینێت ، تاڕاده‌یه‌ك كه‌ ئه‌و باسه‌ بڵاوبۆوه‌ ته‌نها 10 كه‌س له‌هه‌موو جیهاندا له‌ تیوره‌كه‌ى تێده‌گه‌ن.
ژیانى :
ئه‌لبێرت ئاینیشتاین 14 ی مارسی ساڵى 1879ز له‌ ئه‌ڵمانیا له‌دایك بوو له‌شارێكى بچووك به‌ناوى (ئوڵم) ، خێزانه‌كه‌ى به‌ره‌و میونیخ به‌ڕێكه‌وتن ، باوكه‌كه‌ى (هرمان) خاوه‌نى كارگه‌یه‌كى (كارۆ كیمیاوى) بووه‌ ، دایكیشى به‌ناوه‌ى (بولین كۆخ) شه‌یداى مۆسیقابووه‌ ، خوشكێكى له‌خۆى بچووكترى هه‌بوو . له‌گه‌نجێتیدا ئاینیشتاین حه‌زى له‌سروشت و ماتماتیك بوو ، له‌ ماڵه‌وه‌ زیره‌ك بوو له‌م دوو وانه‌یه‌ به‌ڵام له‌ قوتابخانه‌ زیره‌ك نه‌بوو ، خۆشیى خۆیى له‌ ئه‌ندازه‌ و وانه‌كانى دیته‌وه‌ ، وه‌ له‌ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیدا فێرى مۆسیقابوو.
پاشان به‌ره‌و میلانۆ ڕۆیشت بۆ لاى دایك و باوكى ، له‌وێ چووه‌ په‌یمانگایى پولوتێكنیك ، به‌ڵام له‌تاقى كردنه‌وه‌كه‌ ده‌رنه‌چوو ته‌نها بیركارى نه‌بێت ، بۆیه‌ به‌ڕێوه‌به‌رى په‌یمانگا داواى لێكرد كه‌ دبلوم له‌یه‌كێك له‌ شاره‌كانى سویسرادا بخوێنێت ، تا پاشى ساڵێك بتوانێت له‌ پولۆتێكنیدا بخوێنێت . له‌ساڵى 1901ز ئاینیشتاین ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ 21 ساڵ . پاشى هه‌وڵدانێكى زۆر بۆ به‌ده‌ست هێنانى كار توانى كارێك له‌نوسینگه‌ى موڵه‌ت پێدانى داهێنان له‌ (برن) به‌ده‌ست بهێنێت ، كه‌ زۆرى خوێنده‌وه‌ ده‌رباره‌ى زانا و فه‌یله‌سووفه‌كان ، به‌ڵام نوسینه‌كانیانی به‌دڵى ئاینیشتاین نه‌بوون چونكه‌ پێ وابوو كه‌ زۆر قووڵ نین. له‌ساڵى 1905ز ئاینیشتاین له‌كاتى كاركردنى له‌نووسینگه‌ى تۆماركردنى داهێنانه‌كاندا . چه‌ندین تیۆرى دانا ، ئه‌و كاره‌ش واى كرد كه‌ساڵى 1905 ز ببێته‌ ساڵى شۆرش له‌ مێژووى جیهاندا.
بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌ساڵى 1905ز ئاشكرا نه‌بوو بوو ته‌نها لاى هه‌ندێ له‌ هاوڕێیه‌كانى نه‌بێت ، به‌ڵام به‌كۆتایى ئه‌وساڵه‌ ئه‌م زانایه‌ ئه‌ڵمانیه‌ بوو به‌ یه‌كێك له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى جیهانى و سه‌رنجى زاناكانى فیزیایى له‌هه‌موو زانكۆكانى سویسرا بۆ خۆى ڕاكێشا هه‌ر بۆیه‌ داوایان كرد كه‌پۆسته‌كه‌ى له‌ نووسه‌ر بگۆڕێت بۆ مامۆستای زانكۆ ، له‌ ساڵى 1909ز وه‌كو سه‌رۆكى فیزیای تیۆرى له‌زانكۆى زۆریخ ده‌ست نیشانكرا ، پاشان به‌ره‌و زانكوى براگ به‌ڕێكه‌وت له‌ ساڵى 1910 ز تا هه‌مان پۆست بگرێته‌ ده‌ست به‌ڵام له‌ ساڵى 1912ز ناچاربوو به‌جێىبهێڵێت به‌هۆى هاوسه‌ره‌كه‌ى كه‌ڕازى نه‌بوو زۆریخ به‌جێبهێلێت ،..
وه‌ له‌ كاتى ئاشكرابوونى ڕاستى یه‌كێك له‌ نامۆترین تیۆره‌كانى له‌ ساڵى 1910 ، ئاینیشتاین بوو به‌ دیار ترین زاناكانى جیهان ، وێنه‌كه‌ى له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌ى یه‌كه‌مى هه‌موو رۆژنامه‌كانى جیهان بڵاوبوه‌وه‌.
كاره‌كانى ئاینیشتاین:
له‌ساڵى 1905 ز ئاینیشتاین چوار لێكوڵینه‌وه‌ى زانستى بڵاوكرده‌وه‌ ، یه‌كه‌میان ده‌رباره‌ى شیكردنه‌وه‌ى دیارده‌ى كارۆتیشكى(الكهروضوئية‌) بوو ، دووه‌میشیان جوڵه‌ى ئوبروانى گه‌رده‌كان(الحركه‌ الأبروانیه‌ للجزیئات) و سێیه‌میش بۆ سروشتى شوێن و كات چواره‌میش ده‌رباره‌ى دینامیكاى جوڵه‌ى تاكى جه‌سته‌كان بوو. دوو لێكۆلینه‌وه‌ى دووایى بنه‌ڕه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌تى بوون كه‌ هاوكێشه‌ى ووزه‌ى به‌رهه‌م هێنا ) (E=mc2 . كه‌ به‌ هۆى ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ توانرا ووزه‌یه‌كى زۆر به‌ده‌ست بهێندرێت ئه‌ویش به‌گواستنه‌وه‌ى به‌شێكى زۆر بچووكى بارسته‌ بۆ ووزه‌ كه‌(ووزه‌ى ئه‌تۆمى) بوو . له‌ساڵى 1921 ، ئاینیشتاین یاساى دیارده‌ى كارۆتیشكى دۆزیه‌وه‌ (واتا گۆڕانى تیشك بۆ كاره‌با) كه‌ زاناكانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى تووشى سه‌رسوڕمان كردبوو....
ئاینیشتاین بنه‌ماى بۆ چه‌ندین بوارى نویێ فیزیا دانا وه‌كو :-
1-تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌ت.
2- تیۆرى ڕێژه‌یى گشتى .
3- میكانیكى بڕ(1لكم).
4- تیۆرى بوارى یه‌كبوو (نظریه‌ المجال الموحد) ئاینیشتاین هاوكێشه‌یه‌كى فیزیایى به‌ ناوبانگى دۆزیه‌وه‌ كه‌ووزه‌ى مادده‌ به‌ بارستاییه‌كه‌ى و خێرایه‌كه‌ى ده‌به‌ستێته‌وه‌ و خێرایى تیشك ئه‌وه‌ى كه‌ بووه‌ هۆى دۆزینه‌وه‌ى هێزى گه‌وره‌ى بۆمبه‌ ئه‌تۆمیه‌كان . به‌ڵام بۆچه‌ند لایه‌نى باشیش به‌كارهاتووه‌.
وه‌ تا ئه‌مڕۆ زاناكان ناتوانن بزانن كه‌چۆن گه‌یشتوه‌ته‌ ئه‌م تیۆرانه‌ . به‌تایبه‌تى ئه‌و تاقیكردنه‌وانه‌ى كه‌له‌سه‌ر تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌كرێن ، ئه‌وانه‌ى ڕاستى تیۆره‌كه‌ى ئاینیشتاین دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ ، ساڵانه‌(1000) لێكۆڵنه‌وه‌ ده‌رباره‌ى تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌رده‌چێت .
لیندا تبۆرگى هاوڕێى ده‌رباره‌ى ئاینیشتاین ده‌ڵێت :-" له‌به‌رلیین دوو جۆر له‌ فیزیا گه‌ران هه‌بوون : جۆرى یه‌كه‌م ئاینیشتاینه‌ و جۆرى تریش هه‌موو فیزیا گه‌رانى تربوون".
پارته‌ سیاسییه‌كان هه‌وڵیاندا به‌شدارى سیاسى پێى بكه‌ن ، به‌ڵام ئه‌و هه‌رده‌م ده‌یگوت ((كه‌ من بۆ سیاسه‌ت دروست نه‌كراوم ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵك و ته‌نیایی هه‌ڵبژارد و ووتى تاكى به‌ته‌نیا ده‌توانێت بیربكاته‌وه‌ و شتى به‌سوود و نوێ دابهێنێ كه‌ كۆمه‌ڵ پێی ته‌واو دامه‌زراو ده‌بێت )) ئاینیشتاین زۆر داوه‌تنامه‌ى بۆ هاتبوو به‌هۆى ناوبانگى تیۆرى ڕێژه‌یه‌كه‌ى ، وه‌ هه‌رجارێك كه‌ وانه‌ى پێشكه‌ش ده‌كرد ، به‌ ئاهه‌نگێكى گه‌وره‌ پێشوازى لێده‌كرا به‌ ئاماده‌ بوونى گشت خه‌ڵك و ئه‌وانه‌ش كه‌هاتبوون بۆ ناسینى ئه‌و پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ له‌ تیۆرى ڕێژه‌یى تێناگه‌ن ، به‌ڵام گرنگى خه‌ڵك بۆ ئه‌و بێ وێنه‌بوو .
له‌ڕاپۆرتى نێردراوى فه‌له‌كناسى ئینگلیزى له‌ ساڵى 1919ز دا هاتووه‌ كه‌ڕاستى تیۆرى ئاینیشتاین ده‌رباره‌ى لاربوونى تیشك له‌كاتى ڕۆیشنى به‌ ئاسماندا گرنگترین هۆكاره‌كانى ناوبانگى بوون به‌ڵام چونكه‌ به‌ڕه‌گه‌ز ئه‌ڵمانى بوو بۆیه‌ ناوبانگه‌كه‌ى له‌ئینگلته‌را كه‌م بوو، به‌ڵام مالدین داوه‌تى كرد بۆ ئینگلته‌را و له‌ كاتى پێشكه‌شكردنى بۆ ئاینیشتاین ووتى (ئه‌وه‌ى كه‌ نیوتن له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌مدا كردى ، ئاینیشتاین له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا ده‌یكات . ئاینیشتاین حه‌زى له‌ ئاشتى بوو و ڕقى له‌ جه‌نگبوو ، له‌ بانگه‌وازێكى ته‌له‌فیزیۆنیدا بۆ سه‌رۆكى ووڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان ترومان ، ئاینیشتاین گووتى :-(ده‌بوایه‌ سه‌ره‌تا پێشبڕكێی خۆ پڕچه‌كردن له‌ پێناو به‌رگرى له‌ خۆكردن بووایه‌ ، به‌ڵام ئه‌مڕۆ شێوازێكى شێتانه‌ى پێوه‌ دیاره‌ ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كار به‌م شێوه‌یه‌ بڕوا ، ئه‌وا له‌ داهاتوو هێچ ژیان له‌سه‌ر زه‌ویدا نامێنێت ). ساڵى 1923 ز خه‌ڵاتى (نۆبڵ)ى وه‌رگرت له‌لایه‌ن پاشای سوید ، پاشان له‌به‌رلین نیشته‌ جێبوو كه‌ میوانه‌كانى له‌ سه‌رانسه‌رى جیهان ده‌هاتن بۆلاى و گوێیان له‌ قسه‌كانى ده‌گرت ، تا ساڵى 1929 ز كاتێك ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ په‌نجاساڵ بڕیارى ونبوونى دا و كه‌س نه‌یزانى له‌ كوێ ده‌ژیت ، له‌ 18 ئه‌پریل ساڵى 1955 ز له‌ شارى برنستون ئاینیشتاین كۆچى دوایى كرد،..زۆر له‌ زانكۆكان پێشبڕكێیان بوو تا مێشكى ئه‌م پیاوه‌ به‌ده‌ست بهێنن تا نهێنیه‌كانى ئه‌م زانایه‌ بزانن،.
زاناى فیزا ئه‌لبیرت ئاینیشتاین پله‌ى گه‌وره‌ترین زاناى له‌ جیهاندا به‌ده‌ستى هێنا ، پاشان ئیسحاق نیوتین له‌ دواى ئه‌و دێت ، و ئه‌م پله‌یه‌ى له‌ گۆڤارى جیهانى پێبه‌خشرا كه‌ سه‌د زانا له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى ئه‌م بواره‌ به‌شداریان تێدا كرد .
زانا برایت جرین له‌ زانكۆى كۆلۆمبیاى ئه‌مریكى ده‌ڵێت تیۆره‌كانى ئاینیشتاین به‌ تایبه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى هه‌موو بیروڕایه‌كانى سه‌باره‌ت ، بۆشایى ئاسمان و كات گۆڕى ، كه‌له‌ جیاتى ئه‌م دووانه‌ جیهانێكى سه‌یر و جوڵاوى پێشكه‌ش كرد كه‌ بۆشایى و زه‌مان(كات) تێیدا ده‌جوڵێنه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ بیروڕاكانى زۆر قورسن به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاینیشتاین هه‌ر به‌ به‌ناوبانگترین زانا داده‌نرێت و هه‌ر ئه‌م قورسییه‌ بوو به‌ هۆكارى ناوبانگیه‌كه‌ى تا ئه‌مڕۆشى تێدابێت . چونكه‌ بۆ زانست ژیاو و خه‌باتى له‌ پێناو جێبه‌جێ كردنى تاقیكردنه‌وه‌كان و بیروڕاكانى ده‌كرد ، هه‌ر بۆیه‌ شوێنى خۆى له‌ مێژوودا دیارى كرد.

[KURDBAND]

رابورت له سه ر ميزوي كورد


كرنترين ميزووى كـــــــــــــــوردى زوور بةسود

ناوچە کوردنشینەکانکوردستان (بە واتای وڵاتی کوردان) ناوچەیەکە لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە زۆربەی دانیشتوانی کوردن. کوردستان دەکەوێتە خۆرھەڵاتی تورکیا (باکووری کوردستان)، باکووری عێراق (باشووری کوردستان)، باکووری خۆرئاوای ئێران (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و چەند پارچەیەک لە سوریا (ڕۆژئاوای کوردستان) و ئازەربایجان و ئەرمینیا. دیاریکردنی‌ سنووری‌ کوردستان یه‌کێکه‌ له‌ دۆزه‌ پڕ ته‌نگ‌ و چه‌ڵه‌مه‌کان، چونکه‌ ئەو وڵاتانەی‌ جڵه‌وی‌ ده‌سته‌ڵاتی‌ کوردستانانیان‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ وەک یەکەیەکی جوگرافی یان نەتەوەیی چاوی لێناکەن، بەڵکو پتر بە ناوچە کوردنشینەکان ناوی ده‌به‌ن.

لە ڕوانگەی ڕامیاریه‌وه‌، باشووری کوردستان تەنھا بەشی کوردستانە کە بە شێوەی نێونەتەوەیی وەک پێکھاتەیەکی فیدراڵی سەربەخۆ ناسراوە. کورد لە ئێراندا بە فەرمی وەک کەمایەتی ناسراون، بەڵام لە ڕووی خوێندن بە زمانی کوردی و مافه‌کانی‌ دیکەی نەتەوایەتیه‌وه‌ بێ
مێژوو
چەرخی کۆن
لە سەردەمی زۆر کۆندا لەم ناوچەیەدا ھۆزەکانی گۆتی، حووری، مانناکان و مادەکان ژیاون[١]. ژینگەی سەرەکیی ھۆزی مانناکان باشوور و ڕۆژھەڵاتی زرێچەی ورمێ بووە، و دەتوانین بڵەین دەوارندەوری شاری ئێستای مەھاباد[٢]. لە سەردەمی داریووش و ئەسکەندەر، مادەکان ھاتنە ژێر فەرمانی پارسەکانەوە.
پاشایەتی کاردۆخ (کاردۆکان) لە باشووری و باشووری ڕۆژھەڵاتی زرێچەی وان کە دەکەوتە نێوان پارسەکان و بەین-نەھرەین (مێزۆپوتامیا)، کاتی لاوازبوونەوەی ئیمپراتووری ساسانییەکان سەربەخۆ بوو و لە ١٨٩ی پێش زایین تا ٣٨٤ی پاش زایین حوکمڕانی دەکرد بەسەر باکووری بەین-نەھرەین و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلی. ڕۆمەکان لەکاتی زۆرداری لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بە سەر بەشێکی گەورەی ژینگەی کوردەکان، بەتایبەت بەشی ڕۆژئاوا و باکووری کوردستان حۆکمڕانیان ئەکرد. کاردۆخ بووە ناوچەیەکی باجدەری ڕۆم لە ساڵی ٦٦ی پێش زایین ھەتا ٣٨٤ی دوای زایین. کاردۆخ کەوتبووە ڕۆژھەڵاتی سیلوان کە شارێکە لە ڕۆژھەڵات و باشووری دیاربەکری ئەمڕۆکە.
ھێندێ لە مێژووناسەکان نێوان کاردۆخ و ناوە ئەمڕۆییەکانی کورد و کوردستان پێوەندی ئەزانن.ھەڵبەت ھێندێکیش دژی ئەوەن؛ بەلام لە زانستنامەی کۆلۆمبیادا ئەوە سەلمێندراوە.
یەکێک لە کۆنترین بەڵگە دۆزراوەکان لە بەکارھێنانی وڵاتی کوردەکان، بەڵگەیەکی ئایینی مەسێحی سریانییە کە دەگەڕێتەوە بۆ چەرخی عەتیق، کە گێڕانەوەی گەڕانی کەشەیەکی خەڵکی ئاشوور، بە ناوی ئابدیشۆ دەکات بۆ ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. کاتێ بەرەوە ساسانیان دێت، لە سەر سنوور لێی دەپرسن کە لە کوێوە ھاتووی، وەڵام دەداتەوە کە دایک و بابم لە ھەزا بوون؛ کە ھەزا گوندێک بووە لە ئاشووردا. لە درێژەدا دەڵێت کە لەلایەن بێ دینەکانەوە لەو شوێنە دەرکراون و لە تامانۆن جێگیر بوون؛ کە وەک ئابادیشۆ دەڵێت، لە وڵاتی کوردەکاندا بووە. تامانۆن دەکەوێتە ڕاست سەر سنووری تورکیا و عێراقی ئێستا و ھەزا لە ١٢کیلۆمەتریی باشووری ڕۆژاوای شاری ھەولێری ئێستایە. لە جێگەیەکی دیکە ھەر لەم بەڵگەدا، لە ناوچەی خابوور، بە وڵاتی کوردەکان ناوبراوە

چەرخی نێوانی
لە نیوەی سەدەی ١٠ی زایینیدا، ناوچەکە لە نێوان پەنج دەسەڵاتدارییدا بەش کرا: لە باکووردا شەدادییەکان (٩٧٥ تا ١١٧٤ی زایینی، دەکەوێتە ئەرمەنیای ئێستا)، ڕەوادیدەکان (٩٥٥ تا ١٢٢١ی زایینی لە تەبرێز و مەراغەدا)، لە ڕۆژھەڵاتدا حەسەنییەکان (٩٥٩ تا ١٠١٥ی زایینی) و ئانازییەکان یا عەیاران (٩٩٠تا ١١١٦ی زایینی لە کرماشان و خانقین) و لە ڕۆژاوادا مەروانییەکان (٩٩٠تا ١٠٩٦ی زایینی لە دیاربەکر).
لە سەدەی ١١دا ناوچەکە کەوتۆتە ژێر دەستی سەلجوقە تورکەکانەوە و لە سەدەی ١٣بۆ ١٥ بە دەستی مەنگۆلەکانەوە دوای ئەوە کەوتووەتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان تاکو شەڕی جیهانی یەکەم
لە چەرخی نێوانیدا، کوردستان کومەڵێک بوو لە ناوچە نیوەسەربەخۆکان کە بە ناوی "میرنشین" دەناسرێت، کە بە ڕوالەت لە ژێر دەسەڵاتی سیاسی و ئایینی پاشا یان خەڵیفەدا بوون. شی کراوەی مێژووی ئەم میرنشینانە و پێوەندیان لەگەڵ ھاوسێکانیان لە کتێبی "شەرەفنامە" لە نووسینی شەرەفەدینی بەدڵیسی (١٥٩٧) ھاتووە میرنشینەکانی بابان و سۆران و بادینان و گەرمیان لە عێراقی ئەمڕۆکە، بەکران و بۆتان و بەدڵیس لە تورکیا و موکریان و ئەردەڵان لە ئێراندا.
کۆنترین بەڵگەیەک کە بەکاراھێنانی ناوی کوردستان تێیدا دەسەلمێت، دەقێکی مێژوویی ئەرمەنیایە، کەسێک بە ناوی matteos urhayci نووسیوە. ئەو باسی شەڕێک دەکات و دەڵێ کە لە شوێنێک نزیکی ئامێد لە ١٠٦٢ لە کوردستان ڕوو ئەداتبەڵگەی دووھەم پەراوێزێکە لە ئنجیلێکی دەستنووسراوەی ئەرمەنی کە لە ١٢٠٠ی زایینییدا نووسراوە
«Let Christ-God bless Khoja Hovhanes Mughdusi, from Kurdistan, who made a pilgrimage to Jerusalem and took the holy Gospels from the aliens»سێھەم بەڵگەی بەکارھێنانی وشەی کوردستان، لە نوزھات ئەل قلوب حەمدوڵا موستەفەوی (١٣٤٠ی زایینی) بینراوە.
چەرخی نوێ
لە سەدەی ١٦ی زایینیدا، دوای شەڕە سەلیبییەکان، ناوچە کوردنشینەکان، لە نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان بەشکرا. زۆربەی پرۆسەی دابەشکردنی کوردستان، دوابەدوای شەڕی چاڵدوڕان لە ١٥١٤ی زایینیدا ڕوویدا کە دواتر تەنھا بە ڕواڵەت، لە گرێبەستی زوھاب (زەھاب، قەسرشیرین) لە ساڵی ١٦٣٩دا فەرمی کرا[١٦]. لەکاتی شەڕی جیھانی یەکەم، زۆربەی کوردەکان لە پارێزگای کوردستان و لەسەر سنووری عوسمانییەکان بوون. دوای لەیەکبوونەوەی ئیمپراتوری عوسمانییەکان، ھێزە یەکگرتووکان، بڕیاریاندا لە سەر سنووری پیشووی عوسمانی، چەن وڵاتی نوێ دامەزرێنن. بە پێی گرێبەستی قەت بەکارنەخراوی سێڤرێس، کوردستان و ئەرمەنیاش یەکێکبوون لەم وڵاتانە. بەھەر شێوە، دوای داگیرکردنەوەی ناوچەکە لە لایەن ھێزەکانی کەماڵ ئاتاتورک، ھێزە یەکگرتووکان لەگەڵ گرێبەستی لۆزان ڕێککەوتن و سنوورە نوێکانی کۆماری تورکیا دیاریکرا و کوردەکان بێ ناوچەیەکی سەربەخۆ مانەوە. بەشێکی لە ناوچە کوردنشینەکان کەوتە ناو سنووری نوێ تورکیاوە و بەشێکی دیکەی لکێندرا بە سوریا و عێراق کە ژێردەسەڵاتی فەڕانسا و بەڕیتانیا بوون.
لە کۆتایی شەڕی کەنداودا، ھێزە یەکگرتووەکان ناوچەیەکی قەدەغەیان بۆ فڕۆکەکان دامەزراند. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی بەشی باشووری کوردستان کە دەکەوێتەوە باکووری عێراق بتوانێ لە ساڵی ١٩٩٢دا ناوچەیەکی سەربەخۆ دامەزرێنێت کە دەسەڵاتی ناوخۆ و پاڕلەمان ھەیە.
دانیشتوان
←وتاری سەرەکی: کورد
كورد نەتەوەیەکی سەربەخۆی دانیشتووی ڕوژھەڵاتی ناوەڕاستە و ئەو شوێنەی تێیدا دەژین ناوچەیەکی ھەم تەختایی و ھەم بەرزاییە، کە ڕووبەرەکەی ١٩١،٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە دەبێت. کوردەکانی کوردستان لە وڵاتانی ئێران، تورکیا و سووریاو بەشێکی بچووک لە لوبنان و ئەرمەنیا دابەشکراون. ڕەگەزی کورد ھیند و ئەوروپاییە. وشەی "کورد" تەنھا لە چەن وڵات بە شێوەی فەرمی بەکاردێت؛ تورکیا پێیان دەڵێت تورکی شاخی و لەھەمان کاتدا ئێرانی پێیان دەڵێن ئێرانی چیانشین.
کوردەکان بە لقێک لە زمانەکانی ھیند و ئەوروپایی قسەدەکەن کە زمانی کوردی ناوە؛ ئەگەرچی ناوچەکە، عەرەب و ئەرمەنی، ئاشووری و ئازەری، فارس و تورک و تورکمانیشی تێدایە. زۆربەی کوردەکان موسڵمانن بەڵام ئێزیدی، مەسیحی و جوولەکەش لە کوردستاندا دەژین.
فەرھەنگ و ھونەر
چاندی‌ کوردی کۆمەڵێک جیاکەرەوەی کلتوریی تایبەت بە کوردانە. چاندی‌کوردی میراتی ئەو گه‌له‌ جیاوازانەیە کە کوردەکانی ئەمڕۆ‌و کۆمەڵگەکەیان پێکھێناوە، بەڵام بە گشتی دوو چینی ناوچەیی (حۆرانییەکان)‌و ئێرانییە کۆنەکان (میدییەکان). لەناو دراوسێکانیا، چاندی‌ کوردی زۆرتر نزیکە لە کلتوری ئێرانییەوە. بۆ نمونە جەژنی نەورۆز کە یەکەم رۆژی ساڵە، کە لە ٢١ی‌ ئازاردا ئاھەنگی بۆ دەگێڕن کە یەکەم رۆژی مانگی خاکەلێوەی کوردی و یەکەم رۆژی‌ بەھاریشە.
مۆسیقا
ھەر لە کۆنەوە گۆرانیبێژە کوردەکان بەسەر سێ‌جۆری کلاسیکی دا دابەشبوون: چیرۆکبێژ، سترانبێژ‌و دەنگبێژ.
مۆسیقای‌ تایبەت بە دەباری شازادە کوردەکان نەبووە، لەبری ئەوە، مۆسیقا لە دانیشتنی شەوانەدا پێشکەش کراوە. چەند شێوازێکی مۆسیقا لەسەر ئەم جۆرانه‌ دانراون. زۆربەی‌ گۆرانییەکان لە سروشتیاندا ئەفسانەن، بۆ نمونە لاوک کە ھۆنراوەی قارەمانێتی‌یە‌و چیرۆکی قارەمانە کوردەکانی رابردوو، وەک سەڵاحەدین، دەگێڕێتەوە. حەیرانیش ھۆنراوەی خۆشەویستی‌یە کە باس لە ئازارەکانی دابڕان‌و خۆشەویستی بێ‌ئەنجام دەکات. لاوژەش شێوازێکی میوزیکیی ئایینی‌یە‌و پایزۆکیش ئەو گۆرانییانەن کە بەتایبەتی لە پاییزاندا ئەوترێن. گۆرانیی خۆشەویستیی، ئاھەنگ‌و ھۆنراوەی وروژێنەر‌و گۆرانیی تایبەت بە کار‌وفرما.
جوگرافیا
وەک ئەوەی لە زانستنامەی بریتانیکادا نووسراوە، ڕووبەری کوردستان نزیکەی ١٩٠.٠٠٠کیلۆمەتری چوارگۆش دەبێت و شارە گرینگەکانی لە بەشی تورکیادا دیاربەکر (ئامێد)، بەدڵیس و وان و لە بەشی عێراقدا ھەوڵیر و سلێمانی و لە بەشی ئێراندا کرماشان و سنە و مەھاباد. وەک زانستنامەی ئیسلام دەڵێت، لە ڕووبەری ٣٩٢.٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆش، ١٩٢.٠٠٠کیلۆمەتری لە تورکیا، ١٢٥.٠٠٠کیلۆمەتری لە ئێران، ٦٥،٠٠٠ کیلۆمەتری لە عێراق و ١٢.٠٠٠ لی سوریادایە.
کوردستان لە ئێراندا پارێزگای کوردستان و زۆربەی پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژاوا و کرماشان و ئیلام لە خۆ دەگرێت. کوردستان لە عێراقدا بە شەش بەش دابەشکراوە، سێ لەوانە و بەشێک لەوانی دیکەش ئێستا لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندایە. کوردستانی سوریا لە ڕۆژھەڵاتی ئەم وڵاتەدایە و بەشێکی زۆری کەوتووەتە پارێزگای ئەل ھەساخ. شارە گەورەکانی ئەم بەشە قامیشلوو و ھەزاکا.
کەش و ھەوا
ھاوینی گەرم و زستانی زۆر سارد و بەفری زۆر، تایبەتمەندیی ئەم ناوچەیە، و لەگەڵ ئەمەش زۆربەی بەشەکانی ئەم ناوچە بەھرەدارن و لە درێژەی مێژوودا شوێنی ھەناردنی دانەوێڵە و ئاژەڵ بووە. ئاستی بارین لە نێوان ٢٠٠ تا ٤٠٠ میلیمەتر لە ساڵدا، لە تەختایی و دەشتەکان و ٧٠٠ تا ٣.٠٠٠ میلیمەتر لە بەرزاییەکاندایە.
دارستان
کوردستان ناوچەیەکی شاخاوییە بە کەش و ھەوای سارد؛ بەڵام بارینی ئەوەندەی ھەیە کە دارستان پەرە بسێنێت. بە سەرجەم مێرگ و دارستانەوە کوردستان، ١٦٠.٠٠٠کیلۆمەتری چوارگۆشی سەوزایی تێدایە؛ کاج، سنەوبەر، بەڕوو، چنار، شۆڕەبی و سپیدار زۆرینەی جۆرەکانی دارن لە کوردستاندا.
چیاکان
چیا ھێما و تایبەتمەندییەکی جۆگرافیی ژیانی کوردەکانە؛ ھەر بۆیە وتراوە: "کورد دۆستێکی نییە، غەیری چیا" ، "Kurds have no friends but the mountains". چیاکانی جوودی و ئارارات (کە لە فۆلکلۆری کوردیدا دیارن)، زاگرۆس، شینگەر، قەندیل، شاھۆ، پیرمەگروون و حەمرین ناسیاوترین کێوەکانی کوردستانن.
ڕووبارەکان
بەرزاییەکان و چیاکانی کوردستان کە بارینی باران و بەفری زۆری تێدا ڕوو ئەدات، وەک سەرچاوەی ڕووبارەکانی نێزیک خۆی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستن، یەکێکن لە سەرچاوەکانی دیجلە و فورات و ژمارەیەکی زۆر ڕووبارە بچووکەکان وەک خابوور، ئاراز، کەرخە و سفیدڕوود. ئەو ڕووبارانەی کە گرینگایەتیی مێژووییان ھەیە بۆ کوردان، ئاراز، خابوور، زابی گەورە، سیراون، جەغەتوو و زەھاب. ئەم ڕووبارانە کە لە بەرزایی سێ تا چوار ھەزار مەتر بەرزتر لە ئاستی دریادان، وەک سەرچاوەی ئاو و سەرچاوەی وەرگرتنی ئەنەرژی بەکاردێن بە دانانی ئاوبەن و تورباین؛ عیراق و سوریا لە زۆربەی ڕووبارە سەرەکییەکان ئەوەیان کردووە و تورکیا بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەوەی کردووە.
گۆم و زرێچەکان
کوردستان ھەتا زرێچەی ورمێ لە ئێراندا، لە ڕۆژھەڵاتەوە درێژەی ھەیە و لە لای ڕۆژاواە ناوچە نیوەکوردنشینەکان تا قەراغی مەدیتەرانە درێژەی ھەیە. گۆمی وان لە کوردستاندا گەورەترین زرێچەی ناو تورکیایە و لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا تەنھا زرێچەی ورمێ لە وان گەورەترە؛ ئەم گەورەتربوونە ھەڵبەت تەنھا لە بواری ڕووبەردایە و لە قووڵبوونی ئاو، وان لە ئاستی بەرزتردایە. زرێچەی ورمێ، وان، زرێچەی زرێبار (ڕۆژاوای مەریوان) و زرێچەی دووکان (نزیکی شاری سلێمانی)، لە لایەن گەڕیارانەوە سەردان دەکرێت.
سەرچاوەکان
سەرچاوە بن زەوییەکانی کوردستان خەڵووز، میس، زێڕ، ئاسن، بەردی کەڵس (کەبۆ درووستکردنی چیمەنتۆ بەکاردێت)، مەڕمەڕ و زینک. گەورەترین سەرچاوەی بەردی سوولفوور لە جیھاندا، کەوتووەتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ھەولێر.
حکومەتی ھەرێمی کوردستان، نەوتی کوردستانی ٤٥ بلیۆن بۆشکە مەزەندە کردووە کە بەمە کوردستان دەبێتە شەشەمین وڵاتی جیھان. حکومەتی ھەرێم، لە جوولای ٢٠٠٧دا داوای لە کۆمپانیا بیانییەکان کرد تاکوو یارمەتی بدەن لە بەڕێخستنی ٤٠دەموودەستگای ھەناردنی نەوت، بە ھیوای بردنە سەرەوەی دەسکەوتی نەوت تا ڕۆژی ١ ملیۆن بۆشکە.
سوپا
←وتاری سەرەکی: پێشمەرگە
ێشمەرگە وشەیەکی کوردییە بۆ شەڕکەرە کوردەکان کە ھەندێک بە شەڕکەرانی ئازادی ناویان دەبەن. وشەکە بە مانای "ئەوانەی کە رووبەڕووی مردن ئەبنەوە" دێت‌و ھێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە نزیکەیی لەو کاتەوە ھەیە کە جوڵانەوەی کوردەکان بۆ سەربەخۆیی لە سەرەتای ساڵانی ١٩٢٠ دا دەستی پێکردووە، ئەمەش دوا بەدوای رووخانی ھەردوو ئیمپراتۆریی عوسمانی‌و قاجاری کە ناوچەکانی کوردستان لەژێردەستیاندا بوو. ھێزەکانی پێشمەرگە رۆڵێکی بەرچاویان بینی لەگەڵ ھێزی ھاوپەیمانان لە جەنگی دژی‌ حکومەتی بەعس لە باکوری.
بەروەردە
زانکۆکانی کوردستان
زانکۆی سەڵاحەدین
زانکۆی سلێمانی
زانکۆی دھۆک
زانکۆی کۆیە
زانکۆی کوردستان، ھەولێر
زانکۆی ئەمریکی عێراق - سلێمانی
زانکۆی پزیشکیی ھەولێر
زانکۆی کار‌و کارگێڕی
زانکۆی کوردستان، سنە
زانکۆی ڕازی، کرماشان
زانکۆی ئیلام

شارەکانی کوردستان
باشوور ئاکرێ - ئامێدی - پردێ - پێنجوێن - تەقتەق - چەمچەماڵ - خانەقین - دەربەندیخان - دھۆک - دووزخورماتوو - دووبز - ڕانیە - زاخۆ - سلێمانی - کفری - کەلار - کەرکووک - کۆیە - موسڵ - ھەڵەبجە - ھەولێر - سيدەكان - سۆران - چۆمان - مێرگەسۆر- ڕەواندز
باکوور ئاگری]- ئامەد - ئێلح - ئەرزرۆم - ئەرزنگان - ئەفرین - ئەلەزیز - بازید - بەدلیس - جۆلەمێرگ - چەولک - دیلۆک - دێرسیم - رھا - سێرت - سێواس - سەمسوور - شرنەخ - قەرس - مدیاد - مووش - مێردین - مەرەش - مەلەتی - وان
ڕۆژئاوا قامشلۆ - جزیر - حەسیچ - سه‌رێکانیێ - عەفرین - کۆبانی
ڕۆژھەڵات بانە - بیجاڕ - دیواندەرە - سنە - سەقز - سەوڵاوا - کامیاران - قوروە - مەریوان - بۆکان - پیرانشار - سەردەشت - شنۆ - مەهاباد - نەخەدە - پاوە - جوانڕۆ - ڕەوانسەر - سونقوڕ - سەحنە - سەرپێڵ - قەسر - کرماشان - کەنگاوەر - گێڵان - هەرسین - ئابدانان - ئیلام - ئەیوان - دەڕەشەهر

[KURDBAND]

رابورت له سه ر ميزوو و جوكرافياي سليماني



شارى سلێمانى
تەوەرەى يەکەم/
لايەنى جوگرافيەکەى:
سلێمانى شارێکى گەورەو گرينگى کوردستانى باشوورە کەوتووەتە خۆرئاواى دەشتى شارەزوورەو لەنێوان شاخى گۆيژەو گڵەزەردە تا تاسلوجە بەرزيەکەى لە ڕووى دەرياوە 853م مەڵبەندى پارێزگاى سلێمانيە دانيشتوانەکەى لە600000 کەس پترە شارێکى جوان و دڵگيرەو شوێنى گەشت و گوزارە.1
ناوچەى سلێمانى دەکەوێتە بەشى ژووروى عيراق بەلاى ڕۆژهەڵاتدا وەبەشى ڕۆژهەڵاتى ڕۆژهەڵاتى خوارووى ناوچە شاخاويەکانەوە لاى ژووروى ناوچەى هەولێرەو لاى خوارووى ناوچەى ديالى يەو لاى ڕۆژهەڵاتى ئێرانەو بەلاى ڕۆژئاواشيدا ناوچەى کرکوک و تکريتە.2
شوێنى سلێمانى بەگوێرەى هێڵى درێژى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (46،20،44،32)پلەى خۆرهەڵاتى هيڵى پانى(44،32،36،31)پلەى باکور لەسەرچاوەيەکى تردا دەڵێت سلێمانى دەکەوێتە نێوان هێڵى درێژى (37،21،45)پلەو (33،8،45)پلەى ڕۆژهەڵات وبازنەى پانى (11،32،25)پلەو(4، 35،35)پلەى باکور.3
پانتايى نلوچەى سلێمانى (13368)کم2 کەواتە 3،6 لەگشت پانتايى عيراق پێک دەهێنێت کەهەمووى (438317)کم2. 4


1-ئينسايکلۆپيدياى گشتى:ياسين سابر سالح،سلێمانى2005،ل604.
2-سلێمانى شارەگەشاوەکەم:ل12.
3-کتێبى سلێمانى:توێژينەوەى خوێندکارانى بەشى جوگرافياى زانکۆى سلێمانى،ل15.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12.
30

سلێمانى بەشێوەيەکى گشتى لێژايى يەکى تاڕاددەيەک زۆرى هەيە لەنێوان باکوورو باشوور،ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاواى بەرزايى و گردو گردۆڵکەو شيوو دۆڵى زۆرى تيادايە شوێنى شار دەڕوانێت بەسەر دەشتێک کە لەبەر دەم شاخى ئەزمەڕەوە کە(1702)م بەرزە دەست پێ دەکات کە يارمەتيى داوە بۆ گەشت کردن وگرنگيى زياتر کردووە لەڕووى بازرگانيەوە.1واتە دەکەوێتە بنارى چياى (گۆيژەو ئەزمەڕ).2

بەرزى ونزمى لە سلێمانى دەکرێت بە دوو بەشەوە:
يەکەم/ناوچەى چياى نزم و گردو تەپۆڵکە، کە ئەمەش بريتيە لە دەشت و شيوو دۆڵ تا دەگاتە چياو بەرزايى لە نێوان (200-1000)م دايە.

دووەم/ناوچەى چيا سەرکەشەکان:دەکەوێتە نزيک ئێران و بەرزايى يەکەشى(1000-3600)م دايە چياکان بە زنجيرەيەک بەيەک کشاون لەژوورووى خۆرئاواوە بەرەو خوارووى خۆرهەڵات ونێوانيانيشيان دەشت و دۆڵە وە تاوەکو لەسنوورى ئێران نزيکتر ببينەوە زياتر لوتيان بەرز دەکەنەوە.3


1-کتێبى سلێمانى:ل15.
2-کردستان جنوبيە في قرن السابع عشر والپامن عشر:ل63.
3-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل12-13.

سلێمانى ناوچەيەکى زۆر دەوڵەمەندە بەبەرهەمهێنانى گەنم بە ئاراستەى باکورى خۆر ئاوا وەهەروەها شوێنێکى بە ئاوە ،سەرەڕاى ئەمەش شوێنێکى ستراتيجيش بووە بۆ لايەنى سەربازى و دەکەوێتە دەکەوێتە ڕۆژئاواى ئەو زنجيرە چياکانەوە.1
ئاوو هەواى ناوچەى سلێمانى بە زۆرى لەئاوو هەواى دەرياى سپي ناوەڕاست دەکات تەنها دەشتى کەلار نەبێت کە جياوازە.وە پلەى گەرماى لەهاوين دەگاتە (39)پلەى سەدى و بەرەو خوار دەبێتەوە تا(24)پلە. ڕێژەى بارانيش لە ساڵێکدا هەشت مانگ دەبارێت تەنها چوار مانگ نەبێ کە حوزەيران و تەمموزو ئاب و ئەيلولن.2

دەتوانين بڵێين ئەو گەشە کردنە خێرايەى سلێمانى دەگەڕيِتەوە بۆ شوێنى شارەکە کە ڕێڕەوى (بغداد-کرکوک)لە نێو ڕێڕەوى (بازيان)دا دەڕوات بۆ بانى ئێران لە ڕێگەى (کرماشان وهەمەدان و سنە وبانە ) بە ڕێڕەوێکدا کە پێيدا تێپەڕ دەبێت.3


1-کردستان جنوبيە في قرن التسع عشرو الپامن عشر:ل63.
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل13.
3-کتێبى سلێمانى :ل16.


ژمارەى دانيشتوانى سلێمانى لەسەردەمى بابانەکان
زانياريى تەواومان لەبەر دەستدا نيە لەسەر ژمارەى دلنيشتوانى سلێمانى لە سەروتاى درووست بوونيدا،بەلاًم دواى تەواو بوونى بە 36 ساڵ ژمارەيان گەيشتووەتە دە هەزار کەس.1 وە ژمارەى ماڵە کانيشى 2144 ماڵ بووە کە 130 ماڵى جولەکەو نۆ ماڵى کلدانى و پێنج ماڵى ئەرمەني، لێبووە.2
وە مەڵبەندى جولەکەکان لە ناو شارى سلێمانى بريتى بوو لە گەڕەکى (شێخ عباس) واتە لە خوارووى شارەوە نزيک بە ڕىِ ى قەرە قۆغان بووە،بەرامبەر بە ماڵەکانى (وڵوبە) ئەم شوێنەش لە سەردەمى عوسمانيەکاندا ئاوەدان کراوەتەوە،هەر سەبارەت بە جولەکەکان دەڵين لە قەڵاچوالانەوە هاتوونەتە سلێمانى.3

ئەم شارە هەر لە سەرەتاى دامەزراندنى يەوە پرۆژەى ئاوو زێرابى تايبەتيى بۆ کراوە ،وە چەند چەشنە پيشەسازيەکيشى تيادا دامەزرا ،وەک سابوون درووست کردن وچنين وڕستن وجۆڵايى و موتابخانەو دەباخانە ، جگە لەمانە هەندێ پيشەسازى تريش لەشارەکەدا هەبوو وەک چەخماخسازى وکارگەچى و...هتد.4


1-مێژووى سلێمانى:عزالدين مستەفا رسول،چ1،ل6.
2-تاريخى سلێمانى وە ووڵاتى:ل67.
3-جولەکەکانى شارى سلێمانى:بەرزان ئەحمەد کوردە،سلێمانى2007،ل43 ،49.
4-مێژووى سلێمانى:ل20.


بەشى سێ يەم
تەوەرەى دووەم
سلێمانى لە مێژوودا
مێژووى درووست کردنى سلێمانى دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى 1784ز کەوا لەو ساڵەدا بابانەکان پايتەختى ميرنشينەکەيان لە قەڵاچوالانەوە گواستەوە بۆ ئەم شارە تازەيە.1
پێش درووست کردنى سلێمانى پايتەختى بابانەکان لە قەڵاچولان بوو، کەئەمەش دەکەوێتە هەرێمى شارباژێڕ لەلاى ڕۆژهەڵاتى چياى ئەزمەڕدا لەسەر يەکێک لە لقەکانى (زابى بچووک)ە ئەم شوێنەش مێژوويەکى زۆر کۆنترى هەيە لە ميرنشينى بابان،بەڵام هيچ گرينگيەکى پى َ نەدراوە لەماوەى (1669-1784)بوو بوو بە ناوەندێکى دەسەڵات گێڕى بابانەکان.2

چۆنيەتى هەڵبژاردنى شوێنى شارەکەش هەر دەگەڕێتەوە بۆ خودى ئيبراهيم پاشا خۆى کەوا ڕۆژێک لەگەڵ دەست و پێوەندەکانى بۆ ڕاو کردن هاتبووە سەرى ئەزمەڕ،کاتێ کە پاشا سەرنجى ئەو هەموو دەشتە پان و بەر بڵاوە دەدا بەخۆشى و جوانى دێتە بەر چاوى و ڕوو دەکاتە هاوڕێيانى و دەڵێ:کوڕينە ئێمە بە ناڕەوا لەو تەنگەبەرايەتيەى قەڵاچوالان دانيشتووين بڕواننە ئەم دەشت و دەرە بەر بڵاوە، واديارە ئاويشى هەيە بە ڕاستى ئێوە بۆ پايتەخت باشە.3


1-کتێبى سلێمانى:ل11.
2-کردستان جنوبيە:ل61.
3-فەقێ ئەحمەدى دارەشمانە:محمد فيدا،چ1:ل77.


هەروەها پێشتريش محمود پاشاى مامى لە نزيک گوندى (مەڵکەندى)يەوە سەرايەکى درووست کردبوو کەبە تەمابوو بيکاتە مەڵبەندى حوکمڕانى ،بەڵام فرييا نەکەوت تەواوى بکات لايان برد لە دەسەڵات دواتر ئيبراهيم پاشا درێژەى بەم پڕۆژەيە داو توانيى بنکەى حوکمڕانى لە قەڵاچوالانەوە بگوازێتەوە بۆ ئەوێ ،بۆ ئەمەش خانووەکانى قەڵاچوالانيان ڕخاندو دارو پەردووەکانيان لەدرووست کردنى خانووەکانى سلێمانيدا بەکارهێنا .1
تەنانەت دارو پەردووى مزگەوتەکەشيان هێناوەو لە درووست کردنى مزگەوتى گەورەى سلێمانيدا سووديان لێ وەرگرتووە.2
ئيبراهيم پاشا لەلايەکەوە لەگەڵ ڕێکخستنى ئيش وکارى ميرنشين و بڵاو کردنەوەى دادپەروەرى خەريک بوو لەلايەکى تريشەوە هەر لە نزيک سەراکەى محمود پاشاى ماميدا کە لەساڵى 1196ک لە نزيک گوندى مەڵکەنديەوە درووست کرابوو ،دەستى کرد بەدرووست کردنى بيناى شارێک و هەر لەدەورى سەراکەدا هەندێ خانوو ومزگەوت و حەمام و بازاڕو خانى درووستکرد.3
واپێدەچێت بابانەکان هەندێ کات بيريان لەوە کردبێتەوە کەپايتەختەکەيان بگوازنەوە بۆ شوێنێکى لەبارتر،لەوانەشە هەر کەسايەتى ميرسلێمان بەبە خاوەنى ئەم بيرۆکەيە بووبێ چونکە ئەم پايتەختە لەگەڵ خەونەکانى نەدەگونجا.4


1-ميرايەتى بابان لەنێوان بەرداشى ڕۆم وعەجەم:ل102ز
2-سلێمانى شارە گەشاوەکەم :ل37.
3-ه.س.پ.ل11.
4-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل143.


هۆيەکانى درووست کردنى سلێمانى وگواستنەوەى قەڵاچوالان؟
1-قەڵاچوالان کە پايتەخت بوو ڕووبەرەکەى بچووک بوو بەهۆى ئەوەى کەوتبووە نێوان زنجيرە چيايەک.1
2-ئيبراهيم پاشا خۆى ئارەزووى زۆرى لە ڕاوشکار هەبووە،وە جێگەى قەڵاچوالانيش بەکەلکى ئەم جۆرە ڕاوکردنە نەدەهات،چونکە کەوتبووە دۆڵێکى تەنگەوە.2
3-هۆکارى ئابوورى:شوێنى شار دەشتى شاروزوور و دەشتى بازيان و سلێمانى بە يەک دەگەێنێ کە ئەمانەش زۆر لەبارو بە پيتن بۆ کشتوکاڵ کردن و بەرهەم هێنانى جۆرەها بەروبومى ئاژەڵى.3
4-هۆى کارگێڕى:بەيەکێک لە ديارترين فاکتەرەکانى درووست کردنى سلێمانى دادەنرێت،چونکە پايتەخت پێويستى بەڕووبەرێکى فراوان دەکرد تاوەکو دام ودەزگاى حوکومى لەڕووى ياساى جێ بەجێ کردن و دادوەريدا تيايدا جێ ى ببێتەوە کە بگونجێت لەگەڵ زۆرى ژمارەو کێشەى دانيشتوانى ميرنشينى بابان.4
5-قەڵاچوالان شوێنێکى نزيک بووە لە هێرشەکانى ئێران،5 بۆيە بەردەوام دەکەوتە بەر هێرشى فارسەکان برايم پاشايش ويستى لەم هێرشانە دوور بکەوێتەوە،چونکە خەڵکەکەى لەژێر ئاگرى هێرشەکان بێزار بووبوون.6


1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.
2-گەشتى ڕيچ بۆکوردستان 1820:کڵۆديۆس جيمس ڕيچ،ل124.
3-کتێبى سلێمانى:ل11.
4-گۆڤارى مێژوو :ل56.
5-کردستان جنوبيە...ل62.
6-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل139.


6-بابانەکان بەهۆى درووست کردنى سلێمانيەوە هەوڵيان دەدا ميرنشينەکەيان بکەن بە دەوڵەتێکى بەهێزو سەربەخۆ لەکوردستانى باشوور.1
7-هۆى کۆمەڵايەتى:واتە برايم پاشا ويستوويەتى لە خاتوو(مەلکە)وە نزيک بێت کە کوێخاو گەورە ژنى دێ ى مەڵکەندى بوو.2
8-لەوسەردەمەدا دەسەڵاتى مەماليکەکان لە عيراق لاواز بووبوو ئەمەش بووە هۆى درووست بوون دەوڵەتە شار کە هەر يەک لەو دەوڵتە شارانەش نيمچە سەربەخۆ بوون لەزۆربەى کاروبارەکانى ناوخۆدا.3
9-هەندێکى تريش واى بۆ دەچن هۆکارى خودى کايگەرى هەبووبێ ئەويش ئەوەيە کەوا ئيبراهيم پاشا ماوەيەکى زۆرى تەمەنى لە بغداد بەسەر بردووە ، بۆيە نەيدەتوانى لە شوێنێکى چەپەکى دواکەوتووى وەک قەڵاچوالاندا دانيشێت.4


1-سيستەمى ميرنشينە کورديەکان:ل147.
2-کتێبى سلێمانى :ل12.
3-تاريخ الامارە البابانيە:عبدربە ابراهيم الوائيلى،ل140.
4-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل28.


سەبارەت بەناوى سلێمانى چەندين بۆچوونى جياواز هەيە:
1-يەک لەبۆچوونەکان دەلێت:برايم پاشا شارەکەى بەناوى (بابا سلێمان)ەوە ناوناوە،1 يان بەناوى سلێمان پاشاى کوڕيەوە بووە.2
2-يەک لەبۆچوونەکانى ديکە دەڵێت:بەناوى سلێمان پاشاى گەورەى واليى بغداوە ناوى ناوە کە هاوسەردەمى برايم پاشا بووە.3
3-محمود پاشاى مامى لەسەردەمى خۆيدا کۆشکێکى فەرمانڕەوايى لە نزيک دێ ى مەڵکەنديەوە درووست کردووە لەساڵى 1782ز کە ئەمەش بە بڕيارى (سلێمان پاشاى جليلى) بووە کە فەرمانڕەواى موسڵ بووە لەنێوان ساڵانى (1771-1789)، بۆيە پێدەچێت برايم پاشا کە شارەکەى درووست کرد بەم ناوەوە ناوى نابێت.4

4-بۆچوونێکى تر دەلێ:کە لەکاتى بناغە دانانى شاردا کرێکارێک (ئەنگوستيلە)يەک دەدۆزێتەوە کە مۆرێکى لە سەربووە کە ناوى(سلێمان)ى لێ هەڵکەندرا بوو ، کە گوايە ئەوە ناوى سلێمان پێغەمبەر بووبێت (د.خ) هەر کە ئەم ئەنگوستيلەيە دەگاتە لاى برايم پاشا ئەويش لەبەر پيرۆزى پێغەمبەر ناوى شارەکەى نا (سلێمان)ى.5


1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل33.
2-گۆڤارى مێژوو..ل57.
3-مێژووى گەلى کورد لەکۆنەوە تائەمڕۆ:142.
4-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
5-کتێبى سلێمانى:ل12،13.


5-لەسەردەمى محمود پاشا کاتێ کە کۆشکەکەى درووست کرد لەوکاتەدا (شا فتح على شا) کەحاکمى ووڵاتى فارس بوو کوڕێکى دەبێ ناوى سلێمان دەبێ پێ دەچێت کەمحمود پاشا ئەم کۆشکەى بەناوى ئەم سلێمانەوە کردبێت.1

6-لەوانەيە سلێمان پاشاى کوڕى خاليد پاشاى کوڕى تەيمورى بابانى بناغەى ئەم شارەى دانابێ و هەر بەناوى خۆيشيەوە ناوى نابێ ،بەڵام توێژەرەوان بۆچوونى پێنجەم زياتر بەڕاست دەزانن ،چونکە لەو کاتەدا ميرەکانى بابان زياتر پشتيان بە ئێران بەستووە و ئەوانيش پشتگيريان لێ کردوون وە زۆربەى ئەو ميرانەى کەويستوويانە حوکمى سلێمانى وەربگرن پشتيان بە فارس دەبەست ،هەروەها محمود پاشاش لە فارسەکانەوە نزيک بووەو خۆشەويستيى بۆيان هەبووە.2

7-ئەم بۆچوونەيان دەڵێ ناوى سلێمانى لە (سيلۆنا)وە هاتووە کە ناوى شارێکى مێژوويى کۆنى کوردستانەو سلێمانيش بۆ بەرز ڕاگرتنى ئەم شارە ناو نراوە.3


1-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل142.
2-ه.س.پ.ل143.
3-کتێبى سلێمانى:ل13.



برايم پاشا پێش ئەوەى کە سلێمانيى درووست بکاو قەڵاچوالان بەجێ بهێڵێت ژمارەى ماڵەکانى قەڵاچوالان دوو هەزار ماڵ زياتر بوون ،خۆ ئەگەر نەڵێين گشتيان دەڵێين زۆربەيان قەڵاچوالانيان جێ هێشتووەو دواى پاشا کەوتوون و هاتوونەتە سلێمانى، گومان لەوەشدا نيە کە لەم لاو ئەو لاشەوە خەڵکى بۆ هاتووە ،واديارە کەسلێمانى لە ژوور گەرەکى مەڵکەنديەوە دەستى پێ کردووە .1

سەبارەت بەناوى يەکەم گەڕەکى سلێمانى کەمەڵکەنديە چەند بۆچوونێک هەيە:
هەندێ دەڵێن مەڵکەندى پێش درووست کردنى سلێمانى گوندێکى خنجيلانە بووە،کە گوايە دێ ى (مەليکى هيندى) بووە،بەڵام ئەمە ڕێ ى تێناچێت...!
هەندێکى تر بە (مەليک کەندى )ناوى دەبەن واتە هەڵکەندراوى مەليک.
وە دووريش نيە (مەل)(کەندى) بوو بێت واتە کەندى مەل و باڵندە بووە کە هيللانەيان تيادا کردووە.2
سلێمانى دواى درووست بوونى بە دە پانزە ساڵيک بووە شارێکى گەورەى رۆژهەڵات، لەساڵ 1820زپێنج ديوەخانى گەورەو دوو مزگەوتى گەورەى ئاوەدان و گەرماوێکى جوان و ڕێک و پێکى هەبووە.3


1-سلێمانى شارە گەشاوەکەم:ل38،39ز
2-مێژووى سلێمانى:ل66.
3-گۆڤارى مێژوو..ل57.


لەسەردەمى ئيبراهيم پاشا سلێمانى سەقامگيريەکى زۆرى بەخۆيەوە بينيوە ئەمەش لەبەر چەند هۆيەک بوو:
1-چونکە ئەم شارە بوو بە مەشخەڵ ومەرکەزێک بۆ خوێندەوارى وبير ڕووناکى و ئەدەبيات .
2-شار لەسەر بنەڕەتى گواستنەوە لەلادێوە بۆ شارستانێتى و بەبەکار هێنانى ئەزمونى زۆرلايەنى شارستانێنێتى ى گەلانى تر بنياد نرابوو.1
3-بەهێزى سلێمان پاشاى گەورە بووە هۆى ڕێکخستنى کارو بارى عيراق ،ئەمەش کارێکى گرنگ بوو بۆ باشکردنى پەيوندى لەنێوان هەردوو دەوڵەتى ئێران و عوسمانى،وە والى توانى هەموو ئەوانە سەرکوت بکات کەدەيان ويست بارودۆخى عيراق بشێوێنن.
4-بەهۆى لاوازى ئێران و خراپى بارو دۆخى فەرمانڕەوايى ئێران کە چەندين ساڵى خاياند،چونکە لەم ماوە درێژەدا ئێران نەيتوانى بير لە دەست درێژى بکاتە سەر دراوسێکانى .
5-پياوانى ئاينى و زانايان ڕۆڵێکى گرينگيان هەبوو لەبەر قەرار کردنى هێمنى و ئارامى لە نێوان (عيراق و ئێران)چونکە ڕێزى زۆريان لێ دەگيرا لەلايەن برايم پاشاوە.2


1-مێژووى سلێمانى:ل6.
2-تاريخ الامارە البابانيە:عبد ربە ابراهيم الوائيلى،ل169،170.


ئيبراهيم پاشا ئەم شارەى بە مەبەستى ئەوە درووست کرد تا وەکو يادگاريەک بۆ ميللەتى کورد بەگشتى و ميرنشينى بابان بە تايبەتى بمێنێتەوە.1
هەروەها درووست کردنى ئەم شارە بە دەسکەوتێکى گرينگ دادەنرێت بۆ ميرنشينى بابان،بەم شێوەيە برايم پاشا توانى وەک يەکەم کەسى بابان ناوى خۆى تۆمار بکات.2
وەبە درووست کردنى ئەم شارە واى کرد کەوا خەڵکى بابان بە ئاسوودەيى بژين و وەتوانيشى حوکمى بەبە بەبێ شەڕ بگەێنێتە (خانەقين وقەسر شيرين و زەهاو) وە ئيش و کارى ووڵاتيشى بە شێوازێکى باش و مەدەنى ڕێکخست وخەڵک حەسايەوە و ئاوەدانى کەوتە ووڵاتەوە و کشتوکاڵ پێشکەوت و شەڕو هەرا کەم بووەوە.3
هەر لە ئەنجامى درووستى کردنى ئەم شارەوە بزوتنەوەيەکى ئەدەبيى تازە هاتە کايەوە وە مەشخەڵى پەيڕەوێکى ئەدەبي تازە لە سلێمانيەوە سەرى هەڵدا و بوو بە ڕووناکيەک کەتاکو ئێستاش بەردەوامە بەشى زۆرى کوردستانيشى گرتەوە و لەڕووى زمانيشەوە بوو ئەدەبياتى ئەوانەى کەبە سێ شێوەزارى کوردى دەدوێن ،قوتابخانەى شيعرى بابان ،هەندێ لە مێژوو نووسانى ئەدەب بە قوتابخانەى ناليى دادەنێن و مەندێکى ديکەش لە باسەکانياندا ناوى( نالى وسالم وکوردى ) بەيەکەوە تۆماردەکەن.

[KURDBAND]

راپۆرت ده‌رباره‌ی:يةكة جيمؤرتؤلؤجيةكاني هه‌ريمي كوردستان


لةبةر ئةوةي زؤربةي هةريمي كوردستان شاخي بةرز يان نزمن,بؤية بيكهاتة جيولؤجيةكان و تايبةتمةندية بةرديةكان كاردةكةنة سةر ئةنجامةكاني دارووتان و دامالين,تا لة ئاكامدا رووة جيؤمؤرفؤلؤجي و تؤبؤكرافييةكانيش جؤراو جؤر دةكةن. واتة برؤسةي دارووتان و داماليني ناهاوتا دةبيتة هوكاريكي سةرةكي بؤ ئةم جؤراوجؤر بوونة. رووخسارة جيومؤرفؤلوجييةكان زمارةيةك يةكةي جيؤمؤرفولؤجي سةرةكي دةكرنة خؤ ئةمةش لةبةر رؤشنايي ريساي بؤلينكردني كة يةكة جيؤمؤرفؤلؤجييةكان (شيوةي رووةكان)ي لةسةر بنجينةي بنةرةت بؤ بيكهاتةيي و دامالينكردو رووبار كرد بولينكردووة.



يةكةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي.
جؤري بيكهاتةكاني ئةم يةكةية و ئةوانةي لةرووي تؤبؤكرافيةوة لةكةلين, بةوينةيةكي باش لةناوجةكاني كرؤكي قؤقزي جيا و ناوجةكاني نزيك و هاوسيي داوين زوربةي جياكاني كوردستان دةبينرين. روخساري جيؤمؤرفؤلؤجي شيوة خاوةن بنةرةتة بيكهاتةييةكاني رووي زةوي بة شيوةيةكي سةرةكي بشت دةبةستي بة كوشةلاريي ئةو جينانةي تووشي نووستانةوة و باشان دامالين هاتوون و شويني ئةو يةكانةش لة بيكهاتةي جيؤلؤجيدا. شيوةي رووي زةوي خاوةن بنةرةتي بيكهاتةيي بؤ سي يةكةي لاوةكي دابةش دةكري كة ئةمانةن:-

اأ-بليتي بيكهاتةيي لوتكةيي: رووخساري تؤبؤكرافي ئةم بليتة بريتيية لة روويةكي بيكهاتةيي راست وكةم شةبؤل و كةم ليز,ئةمةش بةرووني لة نوكي هةندي جياي قؤقز ديار دةكةوي كة لةبةردي كلس و بةردي كلس-دؤلؤمايتي بيكهاتوون وةك جياي بيرمام,بةني هةرير,بةعشيقة,ئةزمر,كؤرةك و سورداش , ئةو جيايانة بةوة دةناسرين كة سةريان بان و كةم ركييةك لة لايةكاني هةية و هيج ريجكةيةكي (ئاودةركردن)ي ليوة ديار ناكةوي ,ئةكةر هةشبي ,كةم و بجووكة.





ب-كروكي رووتاوةي شاخةكان : بة شيوةي رووي زةوي ئةو كرؤكة شاخانةي بة سةختي رووتاونةتةوة دةكوتري كروكة شاخي رووتاوة و بةربةستيكي نةبساوة دةوري دةدات بةدريزايي ئةو ناوجةيةي كة برؤسيسي داتاشران و رووتانةوة كاري تيكردووة ,كروكي رووتاوةي شاخةكان لة ئةنجامي كاريكةري نيوان هوكارة بيكهاتةييةكان لةكةل هؤكاري ديكة بةديار دةكةون. كاريكةري زاليش لةم كارليكةدا هي هؤكارة بيكهاتةييةكانة بؤ نموونة بووني ليكترازاني ناوجةيي يان سيستةمي ناوبرةي جرو هةرة سةخت. هةرجي هوكارةكاني ديكةية كة كار لةبةرةسةندني ئةم شيوانة دةكةن جوري كةفر و تيكرا و قوولي دارووتان دةكريتةوة,جوري كةفر لة بةدواي يةكدا هاتني جين لةسةر جين كةفري ناوجةكة و تيكراو قوولي دارووتانيش لة مياني ئةو بروسة ئيروجينيانةي كةلة جوارجيوةي بروسةي دروست كردني كيشوةرةكاندا بةرز كردنةوةي هةريمي نيشتةنييةكان لةخؤ دةكري بي ئةوةي كؤرانيكي كرنك بيننة ئاراوة. ئةم دياردةية لةجياكاني كوردستاندا هةية بؤنموونة وةك لة بةري باشووري جياي بيرةمةكروون و بةشي باشووري رؤزئاواي زنجيرة جياي بيرمام-سةري رةش و بةري باكوري روزهةلاتي جياي سةفين و زنجيرة جياي بيخير و بةري باكووري رؤزهةلاتي نوشتاوةي مةقلوب و بةشي باشووري جياي زةنكار دةبيندري.




ج-تةبولكة قؤقزةكان: تةبولكةكان لةزوربةي زةوييةكاني كوردستاني عيراق لة كةفري رةق بيكهاتوون بةتايبةتي كةفري كلسي و دؤلؤمايتي و جبسيؤمي كة دةكةرينةوة بؤ كؤنترين بيكهاتووي جيؤلؤجي دؤزراوة لة كرؤكي نوشتانةوة قؤقزةكاندا. كةفري دروست كةري تةبولكةكان بة هؤي وةركرتني شيوةي هؤك باكس يان دياردةي كويستا وة بةركريان زياتر بووة ,ئةم دوو دياردةيةش لة ئةنجامي بةدواي يةكدا هاتني جيني بةهيز و جيني لاوازي كةفرةوة بةيدابوون و بة شيوةيةكي ئاشكرا لة داوينة هةرة كؤنةكاني بال كرؤكي شاخةكان دةردةكةون ,باشترين نموونة لةسةر ئاستي هةريم بؤ ئةم دياردةية جياي هةيبةت سولتانة كة ئاوينةكاني كويستاية و لة كةفري بة هيز و بةركةكري دارووتانةوة بيكهاتووة,نموونةيةكي ديكة زنجيرة جياي دةربةندي بازيانة لة نزيك جةمجةمال.


دووةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية دارووتان كردةكان.

برؤسةي دارووتان لة ناوجةكاني داوين شاخةكان و بيدةشتةكانةوة بةتايبةتي لةو ناوجانةي كة كةفري بؤ خوسان و توانةوة –شياوي وةك بةردي جبسيؤم و كلسي تيداية دةبيتة هؤي دابةزيني بارستايي رووة تؤبؤكرافييةكانيان,دةبي لة ليكدانةوةي ئةو رووانة ئةوةشمان لةبير نةجي كةلةوانةية ناوجةيةكي بةرفراوانيان بة هؤي خوسان و توانةوةوة داكةون ,ئةمة سةرةراي جياوازي دامالين لةجينة كةفةرة ناجونيةكةكاندا دةبيتة هؤي وردو خاش بووني تاويري مةزن لةو كةفرانة. لة هةريمي كوردستان (3)سي شيوةي رووي زةوي جيا دةكريتةوة كة لة بنةرةتدا لة دارووتانةوة بةيدا بوون :



أ-كردةوة بووي ليزكةكان :
رووي ئةم نشيوانة كةدةكةونة بيشةوةي داويني شاخةكانةوة (لة نيوان و لة دةوري شاخةكان)رووي ئةم نشيوانة وردكة (فتات)ي كردةوة بووي لة خؤكرتوةو بة تؤبؤكرافيةكي كةم ليز جيادةكريتةوة كة لاري جينة كةفرينةكاني لة نيوان 1-7 بلةداية و نيشتةنيية نوييةكان ئةم جينة كةفرينانةيان دابؤشيوة. لة كردةوة بووي ليزكةكاندا دؤزينكةي ئةو كةفرانةي بيكهاتووي جيؤلؤجيان لييةوة نزيكة دةر ناكةوي ,ليزكة بةجؤريك لةرووة راستةكان دادةنري كة بةهؤي باشةكشةي نشيوي داوين شاخةكانةوة دروست بووة و بة ريزةيةكي زؤري رووبؤشي رووةكي جيا دةكريتةوة .



ب- دارووتاني ليز كةكان : لة خوولي جيومؤرفؤلؤجيدا دارووتان بةشدارييةكي كرنك لة باشة كشةي هةلدير و ليوارةكاندا دةكات بةبشت بةستن بةشيوةكانى هيلى نوك كةماوةى نيوان ريجكةكانى ئاوبيداهاتنةخوارةوةى لةكةل يةكةكانيدابى ى دةناسريتةوة . يةكةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة تيزةكان و دووةميان : شيوةي رووي زةوي نشيوي خاوةن نوكة خرةكان,شيوةي رووي زةوي نشيو دةبي لةو كةفرة فشةل و نابتةوانةي لة بةشيكي بةرفراواني هةريمدا بلاوبونةتةوة.سييةم : يةكةكاني شيوةي رووي زةويية رووباركردةكان ئةم يةكانة شيوةي جيؤمؤرفؤلؤجي وا لةخؤدةكرن كة لة ئةنجامي جالاكي رووبارةكان بيكهاتوون و ئةم شيوانة دةكريتةوة:-

أ-بليكانة رووبارييةكان :
بليكانة رووباريةكان رووي تؤبؤكرافين لة دارووتاني رووباريةوة بةيدا بوون و ئاستي جاراني بني رووبارةكان دةنوينن. دارووتان بة دريزايي دؤلي رووبارةكان ئةم بليكانانة بيك ديني و جةند تاويكي نويبوونةوة دةنوينن كةكاريان لة رووبارةكان كردووة,باشماوةي بليكانة رووبارييةكان لة قةراغي هةندي لة رووبارة سةرةكيةكاني هةريم بةر جاو دةكةوي وةك بةشي باكووري زيي كةورة و بةشي روزهلاتي دؤلي بةستورة و دول رةواندوز.نيشتةني بليكانة روبارييةكان لة نيشتووي جةو و قوم بيكهاتووة و هةندي جاران لة هةردوو بةر يان بةريكي رووبارةكةوة بة ئاستي جياواز هةن.



ب-دةشتة لافاو كردةكان : دةشتة لافاو كردةكاني هةريمي كوردستان بة بال دؤلي رووبارةكانةوة هةلكةوتوون و لة كاتي لافاودا ئةم دةشتانة بة ئاو دادةبؤشن. نيشتةني دةشتة لافاو كردةكان لة نيشتووي زبري وةك قوم و جةو بيكهاتوون سةرةراي شيوةي ديكةي نيشتةني كةلة بنةرةتدا رووبارين وةك كاشةبةردي دؤلةكان ,لة كاتيكدا زووربةي رووبارةكاني هةريمي كوردستان لة هةرةتي لاويتي و بيكةيشتندان,دؤلةكاني بةرةو بيري دةجن ,بؤية لةزوربةي دؤلةكاندا دةشتة لافاو كردةكان بة كويرةي قةبارةي رووبارةكان دةبينرين ئةمةش بؤ هؤكاري بةيوةست بة بيكهاتةي هةريمي كوردستان دةكةريتةوة.

ج-بانكة ئاو مالكةكان : بانكةي ئاومالك نيشتوويةكة هةر لةكاتي ئاوةرويةكي باركران لة كرد يان شاخيكةوة بةرةو ناوجةيةكي نوي شوربؤوة ,لة ئةنجامي نيشتني ئاومالك لة ناوجةي هيلي كوران لة ليزي بيكدي .بانكة ئاومالكةكان لة شيوةي دةرةكياندا دةناسرينةوة,كة شيوةييةكي نيمجة بازنةيية. بانكة ئاو مالكةكان لةداويني شاخ و نشيوةكاني كوردستاني عيراقدا زورن بة تايبةتي لة ناوجةي كيوة بةرزةكان.باشترين نموونةش بانكةي ئاومالكي جياي بيرةمةكروونة,كة بةهوي دارماني بةشيكي جيايةكةوة كرؤكة شاخي رووتاوة دروست بووة و نيشتووةكان بانكةيةكي ئاومالكي كةورة و فراوانيان بةسةرةوة هةلناوة. مادةي بيكهيني نيشتووي بانكة ئاومالكةلكان جياوازة,لةتيكسجةري(نةسيج)ة� �� �ةسةرةكةي لةبةردي كةورة و جةكل و بنةكةشي لةقوم بيكهاتووة.

[KURDBAND]

راپۆرت ده‌رباره‌ی میرنیشینه‌کان


میرنشینیی ئەردەڵان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی ئەردەڵان
میرنشینیی ئەردەڵان لە لایەن بابائەردەڵانەوە دامەزرێنراوە، ئەم میرنشینە نزیکەی ٦٥٠ ساڵ دەسەڵاتی ھەبوو. کاتێ مەغۆلەکان ھێرشیان کردە سەر کوردستان، بابائەردەڵان سیاسەتی بەرانبەر ئەوان بەکار ھێنا و لەگەڵیاندا نەکەوتە شەڕ، جا لەبەر ئەوە تا دەھات دەسەڵاتی میرنشینی ئەردەڵان لە ھەرێمی شارەزوور و ھەوراماندا مەزنتر و بەرفراوانتر دەبوو. بە ئامانجی ئەوەی کە دەوڵەتێکی نەتەوەیی دامەزرێنێ. ئەوە بوو لە دواییشدا تا ڕادەیەک گەیشتە ئامانجی خۆی و دەوڵەتێکی ھەرێمیی نەتەوەییی تەمەندرێژیشی دروست کرد لە سەدەی چواردەیەمدا، لە عێرقدا دەوڵەتی جەلائیری دروست بوو و توانییان بەشی ڕۆژاوا و باکووری ئەردەڵان بگرن. بەڵام لە سەدەی پانزەیەمدا سەرۆکی میرنشینی ئەردەڵان، میرحەسەن، باکوور و ڕۆژاوایشی لە ژێر دەستی جەلائیرییەکان ڕزگار کرد و زێی مەزنی کردە سنووری باکووری میرنشینی ئەردەڵان و لە ڕەواندزیشدا بنکەیەکی سەربازیی دروست کرد لەو سەردەمەدا وێژە و ھونەر و زمانی کوردی لە مزگەوتەکاندا زۆر پێش کەوتن و گەلێک بەرھەم بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٤٩دا ھێرشێکی گەلێک مەزنیان بردە سەر ڕەواندز و لە نێوان عوسمانییەکان و ھێزی میرنشینی ئەردەڵاندا شەڕێکی دژوار ڕووی دا، عوسمانییەکان سەر نەکەوتن و شکستیان ھێنا
میرنشینیی ئەردەڵان تاکوو ساڵی ١٨٦٤ لەسەر دەسەڵاتی خۆی مایەوە دوا میری ئەم میرنشینە ئەمانوڵڵا بوو کە ھەر لەو ساڵەدا بە دەستی عوسمانییەکان لە ناو برا و ئەم میرنشینە کۆتایی پێ ھات
میرنشینیی بادینان

میرنشینیی بادینان لە نێوان شاری مووسڵ و چەمی دیجلە و زێی مەزندا دامەزرێنرا بوو. سنووری میرنشینیی بادینان، لە ڕۆژئاواوە میرنشینیی بۆتان و لە باکوورەوە میرنشینیی ھەکاری و لە ڕۆژھەڵاتیشەوە میرنشینیی سۆران بوو. شاری ئامێدی پایتەختی میرنشینیی بادینان بوو. سنووری ئەم میرنشینییە ئەم شارانەی دەگرتەوە: زاخۆ، ئاکرێ و دھۆک
دەوڵەتە ھەرێمی و مەزن و ناوەندییەکانیش ھەردەم دووبەرەکییان دەخستە ناو میرە کوردەکانەوە و نەیاندەویست میرە کوردەکان یەک بگرن و میرنشینە کوردییەکان ببی بە یەک
دوای مردنی میرئیسماعیلی بادینان، میر محەمەدی سۆران میرنشینیی بادینانی خستە ژێر دەستی خۆیەوە و ھەردوو میرنشینەکە بوون بە یەک. میرنشینیی سۆرانیش لە ھەرێمی خۆیدا زۆر مەزن و بەھێز بوو
میرنشینی سۆران

← وتاری سەرەکی: میرنشینی سۆران
دامەزراندنی میرنشینی سۆران لە لایەن کوردێکەوە بوو ناوی کەڵۆس بوو. کەڵۆس کوردێکی گەلێک ناودار بووە. لە سەردەمی مەر مستەفادا بارودۆخی میرنشینی سۆران گەشە دەکات و خۆش دەبێت. میر مستەفا لە ساڵی ١٨١٣دا دەسەڵاتی میرێتی دەداتە دەستی کوڕەکەی خۆیەوە کە ناوی میر محەمەد بووە، میرمحەمەد پیاوێکی ھۆشیار و زیرەک بووە، زۆر بەناوبانگ بووە، ئەم میر محەمەدە زیاتر بە پاشا کوێرە بەناوبانگ بووە
میر محەمەد کاروباری میرێتی دەکاتە دوو بەشەوە:
چارەسەرکردنی شەڕ و گێرەوکێشەی ناوخۆی
خەبات لە پێناوی بەرفراوانکردنی میرنشینی سۆراندا.
میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ پاش تێپەڕ بوونی سێ ساڵ بەسەر میرێتییەکەیدا، واتە لە ساڵی ١٨١٦دا کارخانەیەکی چەکی لە کاولان کە نزیکی ڕەواندزە دروست کرد لەو کارخانەیەدا، شمشێر تفەنگ و گوللە و تۆپ و چەرخی تۆپ و ... ھتد درووست دەکران
پاش ئەوەی میر سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند و دەستی دایە خەباتی بەرفراوانکردنی سنووری میرنشینیی خۆی و ئۆردووگایەکی سەربازیی لە ٣٠٠٠٠ (سی ھەزار) سەرباز درووست کرد، لەوانە ١٠٠٠٠ (دە ھەزار)ی سوارە و ٢٠٠٠٠ (بیست ھەزار)یشی پیادە بوون
لە ساڵی ١٨٣٣دا سنووری میرنشینیی سۆران گەلێک بەرفراوان بوو. لە باکوورەوە دەگەیشتە جزیرە و لە باشووریشەوە تاکوو زێی بچووک و لە لایەکی تریشەوە دەگەیشتە سنووری میرنشینی بۆتان
میرمحەمەد بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینیی خۆی، سیستێمێکی دانا لە سیستێمەکەیدا خەزێنەیەکی سێ بەشیی پێک ھێنا:
بەشی ماڵ و مڵکی تایبەتیی میر.
بەشی داھات و باج.
بەشی دارایی و فەرمانڕەوایی و شارەکان و ... ھتد.
میرمحەمەد لە ساڵی ١٨٣٠دا لەشکرێکی مەزنی بە سەرۆکایەتیی ئیبراھیم پاشا، دژی سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی ناردە سەر سووریا و لە لایەکی تریشەوە لەشکرێکی تری بە سەرۆکایەتیی میرموراد ناردە ئێران و ئەو ناوچانەی کوردیان تیا دەژیا میر لە ساڵی ١٨٣٤دا پەیمانێکی ئاشتیی لەگەڵ ئێراندا مۆر کرد دەوڵەتی عوسمانیش ھەردەم خەریکی پلانی ھێرش بردنە سەر میرنشینی سۆران بوو، بەڵام ھەر سەر نەدەکەوت لە ساڵی ١٨٣٦دا عوسمانییەکان بە سەرۆکایەتیی ڕەشید پاشا، ھێزێکی گەورە و گرانیان ناردە سەر میرنشینی سۆران و شەڕێک قورس بەرپا بوو. لە دواییدا ھێزی عوسمانی توانیی دەوروبەری میرنشینیی سۆران بگرێ دوایی میرمحەمد خۆی چوو بۆ ئەستەمووڵ. سوڵتان مەحموودی دووەمی عوسمانی میری ئازاد کرد، بەڵام لە گەڕانەوەدا بۆسەیەکیان بۆ دا نا و بە نامەردی میرمحەمەد ـ پاشا کۆرە ـ یان کوشت و میرنشینیی سۆرانیان ھەڵوەشاندەوە
میرنشینی بابان

← وتاری سەرەکی: میرنشینی بابان
میرنشینی بابان لە بنەڕەتدا بە ناوی فەقێ ئەحمەدی بابانەوە دامەزراوە. لە ساڵەکانی ١٦٨٦ بەدواوە بەھێز بووە و دواییش دەسەڵاتی گرتۆتە دەست. لە نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدەیەمدا میرنشینی بابان لە ڕووی سیاسییەوە و دژی دەوڵەتی عوسمانی ڕۆڵێکی زۆر گرینگی بینیوە، ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەسەڵات و ھێزی سەربازیی میرنشینی بابان. دەسەڵاتی میرنشینی بابان دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ساڵێک لەمەوبەر. ئەم میرنشینە دەکەوێتە ناوچەی سلێمانییەوە، لە باشووری میرنشینی سۆرانەوە و تاکوو بەشێکیش لە ڕۆژەڵاتی کوردستان دەگرێتەوە. لە ڕۆژئاواشەوە تەواوی ناوچەی کەرکووکی دەگرتەوە. بەشێکی ناوچەی شارەزوور لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی باباندا بوو. پایتەختی میرنشینی بابان قەڵاچوالان بوو. دوای ئەوەی دادوەری گوندی مەڵکەندی، ئیبراھیم پاشا، بە ناوی سلێمان پاشاوە، لە ساڵی ١٧٨٤دا دەستی بە درووستکردنی شارێک کرد و ناوی سلێمانیی لێ نا و دواییش کرا بە پایتەختی میرنشینی بابان
لە سەردەمی میرنشینی باباندا گیروگرفتی ناوخۆیی زۆر بوو، ئەمە زۆر کاری کردە سەر بێھێزی و لاوازکردنی ئەم میرنشینە لە لایەکەوە، لە لایەکی تریشەوە عوسمانی و فارس بە پێی ڕێککەوتنی پەیمانی قەسری شیرین میرنشینی بابانیان لە ناو خۆیاندا بەش کرد. ئیتر لە دوای ئەوەیش میرنشینی بابان جارێ دەکەوتە ژێر دەستی عوسمانی و جارێکی تریش ژێر دەستی فارس
لە سەردەمی میرعەبدولڕەحمان پاشادا جارێکی تریش میرنشینی بابان بەھێز بووەوە و سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٢٢دا بە لەشکرێکی زۆر بەھێز و لەژێر سەرکردایەتیی مامەد پاشا خۆیدا، ھێرشی بردە سەر سلێمانی کە پایتەختی میرنشینی بابان بوو
نزیکەی ٥٠٠ کەس لە لەشکری عوسمانی کوژرا، بەڵام لە دواییدا عوسمانییەکان توانییان شاری سلێمانی بگرن. مەحموود پاشا لە دوای مردنی باوکی بوو بە سەرۆکی میرنشینی بابان و تاکوو ساڵی ١٨٣٤ دەسەڵات بە دەستی ئەو بوو و دوای ئەویش دەسەڵاتی میرنشینی بابان تاکوو ساڵی ١٨٥١ بە دەستی سلێمان پاشا بوو
ئەوەی شایانی باسە، لە ماوەی دەسەڵاتداریی ئەم میرنشینەدا زمان و ئەدەبی کوردی زۆر پەرەی سەند، بەتایبەتی لە کۆتایی سەدەی شانزەوە تاکوو نیوەی یەکەمی سەدەی ھەژدە
دروستبوونی قوتابخانەی شیعری کلاسیکی کوردی بە ڕێبەرایەتیی نالی ١٧٩٧ ـ ١٨٥٥ و ھاوڕێکانی، سالم و کوردی و مەحوی کە شەقـڵشکێنی شیعری کوردی بوون لە دیالێکتی کرمانجیی خواروودا و دواییش بوو بە زمانی ئەدەب و نووسین و زۆر لە شاعیرانی تریش ھەر لەسە ئەو ڕێچکەیە ڕۆیشتن و پەیڕەوییان کرد و پەرەیان بەو زمانە ئەدەبییە دا
میرنشینی ھەکاری

ھەکاری ناوچەیەکی شاخاوییە، میرنشینی ھەکاری دەکەوتە نێوان گۆلی وان، شاری وان و خۆشاوی. پایتەختی میرنشینی ھەکاری شاری چۆلەمێرگ بوو لەبەر ئەوەی ئەم میرنشینە لە ھەرێمێکی چیاییدا بوو، دەیتوانی خۆی لە دوژمن بپارێزێ و بژێ. بۆیەش ھەتا دەھات بەھێز دەبوو دەوڵەتی عوسمانی لەم میرنشینە دەترسا، بۆیە زۆر جار لەشکری دەناردە سەر گوندەکانی دەوروبەری میرنشینی ھەکاری و کاولی دەکردن و مووچەخۆر و ڕۆشنبیرانی کوردیان لەو ھەرێمە دەر دەکرد لەبەر ھێرش و زوڵم و زۆرداریی عوسمانییەکان، خەڵک پەنایان دەبردە بەر میرنشینی ھەکاری و ھێزی ئەم میرنشینەش ھەتا دەھات زیادی دەکرد. ھێزی چەکداری لە ٤٠٠٠٠ (چل ھەزار) زێدەتر بوو
لە لایەکی ترەوە دەوڵەتی فارسیش ترسی ئەم میرنشینەی لێ نیشتبوو، بۆیە جارەناجارێک بە لەشکری زۆر مەزنەوە ھێرش دەبردە سەری، بەڵام میرنشینی ھەکاری بەردەوام سەربەخۆییی خۆی دژی عوسمان و فارس بە سەرفەرازی پاراستووە. ئەمەش بەتایبەتی لە سەردەمی مستەفا پاشای ھەکاریدا کە میرنشینەکەی زۆر بەھێز بووبوو
ھەرچەندە میرنشینی ھەکاری لەم دواییەی سەردەمی عوسمانییەکاندا ناوی نەمابوو، بەڵام دەوڵەت تاکوو ئەمڕۆش نەیتوانیوە بە تەواوی دەس بەسەر ئەو ھەرێمەدا بگرێ
میرنشینی بۆتان

پایتەختی میرنشینی بۆتان شاری جزیرە بوو. ئەم شارە دەکەوێتە تەنیشت چەمی دیجلەوە کە ئەویش ھۆیەکی گرنگ بوو بۆ ناوچەکە. ڕێگای بازریی دیاربەکر ـ مووسڵ ـ بەغداد ـ ئەستەمووڵ بەوێدا تێدەپەڕی ئەم میرنشینە ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی ڕووناکبیریی کورددا بینیوە. لە میرنشینیی بۆتاندا خەباتێکی زۆر بۆ پێشخستنی زمان و وێژەی کوردی کراوە. لە نێوان ساڵانی ١٤٠٠ ـ ١٥٧٠دا شاری جزیرە بووبووە سەرچاوەی زانیاری و ڕووناکبیری. لە قوتابخانەکانی جزیرەدا گەلێ مرۆڤی مەزن و ناودار ھەڵکەوتن لە ھەرێمەکانی میرنشینی بۆتان و ھەکاریدا، فەیلەسووف و نووسەر و شاعیری وەکوو مەلای جزیری، فەقێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەرکەوتن. مەم و زینی خانی ئەمڕۆ لە ناو کلاسیکانی جیھاندا جێی خۆی گرتووە ھەروەھا بنەماڵەی بەدرخان لە ڕووی خزمەتکردنی زمان و وێژە و ھونەرەوە ڕۆڵێکی مەزن و گرنگیان بینیوە.لە ساڵی ١٨٨٠دا ڕۆژنامەی کوردستان و ساڵانی ١٩٣٠ ـ ١٩٥٤، گۆڤاری ھاوار، ڕۆژا نوو، ڕووناھی یان دەرکردووە لە ساڵی ١٨٢١دا بنەماڵەی عەزیزان دەسەڵاتی ئەم میرنشینەیان گرتە دەست لە سەدەی نۆزدەیەمدا کوردستان لە نێوان میرنشینەکاندا بەش کرا بوو. میرنشینی بۆتان دژی دوژمن تێکەڵاوییەکەی باشی لەگەڵ خەڵکی کورددا درووست کردبوو. ھەوڵێکی زۆریش بۆ یەکبوون و سەربەخۆیی میرنشینانی سۆران، بۆتان، بادینان،بابان درا، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی زوو ھەستی بەمە کرد و بە لەشکرێکی گەورە و گرانەوە ھێرشی بردە سەر ھەموو میرنشینەکان و بەو پەلامارە ئۆتۆنۆمیی میرنشینەکانی نەھێشت و دەزگای درووستکراوی داگیرکەری لە جێی میرنشینەکاندا دامەزراند کورد کە ئەوڕۆ گەورەترین نەتەوەی بێ نیشتمانی سەر گۆی زەوییە یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ڕۆژھەڵاتی نێزیک و ناوەڕاستە. سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی مێژوو. بەڵگە زانستییەکان پیشان دەدەن کە کوردستانیش مێژینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کانگەی کەونارایەکی ھەرە کۆن و دێرین. لە چاخی بەستەڵەکدا کە نێزیکەی نیو میلیۆن ساڵ پێش لە ئێستە ڕووی دا و نزیکەی ٢٠.٠٠٠ ساڵ پێش لە زایین کۆتایی ھات زۆربەی ناوچەکانی ئەورووپا و ئەمریکای باکووری داپۆشرابوون لە سەھۆڵ. ئەو دەمە ناوچە بیابانی و چۆڵەوانییەکانی ئەفریقا و مەڵبەندە وشکە عەرەبییەکان کەشێکی مامناوەندییان ھەبوو. کوردستانیش کەش و ئاووھەوایەکی بارانی و مامناوەندیی ھەبوو.

[KURDBAND]

راپۆرت ده‌رباره‌ی:نه‌خۆشی ئایدز



نه‌خۆشی ئایدز بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ساڵی 1981 له‌نێو نێربازانی‌ كالیفۆرنیادا به‌دی كرا، ئه‌و كاته‌ كه‌س پێی وانه‌بوو ئه‌م نه‌خۆشییه‌ له‌ماوه‌ی‌ كورتی‌ 30ساڵدا ده‌بێ به‌یه‌كێ‌ له‌كاره‌ساته‌ گه‌وره‌ جیهانییه‌كان، نه‌خۆشی ئایدز له‌م ماوه‌یه‌دا هۆكاری‌ له‌ناوچوونی‌ زیاتر له‌ 25ملیۆن كه‌س‌و چواره‌مین هۆكاری‌ مردن له‌دنیادا بووه‌.
به‌پێی راپۆرتی‌ unaids/who له‌ساڵی 2005دا زیاتر له‌ پێنج ملیۆن كه‌سی‌ دیكه‌ تووشی‌ ڤایرۆسیhiv بوون، 30ملیۆن‌و دوو سه‌د هه‌زار كه‌س له‌م نه‌خۆشانه‌ خه‌ڵكی‌ خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقان، 700هه‌زار كه‌س له‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ منداڵانی‌ ژێر 15ساڵن، ئێستا ژماره‌ی‌ نه‌خۆشه‌كانی‌ گیرۆده‌ی‌ ئایدز، گه‌یشتوه‌ته‌ چوار ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س كه‌ له‌م ژماره‌یه‌ 2ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵن.
ژماره‌ی‌ گیرۆده‌بوانی‌ نه‌خۆشی ئایدز له‌ساڵی 1955دا زیاتر له‌ 19.9ملیۆن كه‌س بوو، له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌متر له‌ 10ساڵدا ئه‌م ژماره‌یه‌ بووبه‌ دووبه‌رامبه‌ر، زۆرترین گیرۆده‌بووانی‌ ئه‌م نه‌خۆشییه‌ دوو له‌سێ ئه‌وانه‌ن له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقیا ده‌ژین، باشوورو باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا به‌ 7.4ملیۆن نه‌خۆشه‌وه‌ به‌دووه‌م ناوچه‌ له‌باری‌ ژماره‌ی‌ زۆری گیرۆده‌بوانه‌وه‌ داده‌نرێت، له‌ساڵی 2005دا نزیكه‌ی‌ 2.4 ملیۆن كه‌س له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقا، 400هه‌زار كه‌س له‌باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا، 18هه‌زار كه‌س له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكاو 12هه‌زار كه‌سیش له‌ ئه‌وروپا به‌هۆی‌ ئایدزه‌وه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، له‌سه‌ریه‌ك زیاتر له‌ 3ملیۆن‌و 100هه‌زار كه‌س بوون به‌ قوربانی‌ ئایدز كه‌ 570هه‌زار كه‌سی‌ ئه‌وان منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵ بوون
سه‌رچاوه‌: ئاژانسی ده‌نگو باس


هەروەک لە پێشەکى ئەو راپۆرتەدا هاتووە کە لە 17/11/2007 دەرچووە، بە پێى یاسا پێویستە لەسەر وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا ساڵانە راپۆرتێک بۆ کۆنگرێس بەرزبکاتەوە لە بارەى ئەو هەوڵانەى کە لە لایەن حکومەتە بیانییەکانەوە ئەنجام دەدرێن بۆ لەناوبردنى هەموو شێوەکانى بازریکردن بە مرۆڤ، ئەم راپۆرتەى ئێستاش شەشەمین راپۆرتى ساڵانەیە کە لەبارەى بازریکردن بەمرۆڤەوە بەرزبکرێتەوە.


مەبەست لەم راپۆرتە هەروەک لە پێشەکییەکەیدا ئاماژەى بۆکردووە بەرزکردنەوەى ئاستى هوشیارى جیهانی و تیشک خستنە سەر ئەو هەوڵانەیە کە بەمەبەستى قەڵاچۆکردنى بازریکردن بەمرۆڤ دەگیرێنەبەر، هەروەها بۆ ئەوەشە کە حکومەتە بیانییەکان هانبدرێن تا رێوشوێنى کارا بگرنە بەر بۆ رووبەڕوو بونەوەى هەموو شێوەکانى بازریکردن بەمرۆڤ. بەپێى یاساى پاراستنى قوربانیانى بازریپێکردن کە لە ساڵى 2000 لە ئەمریکا هەموارکراوە ئامانج لە قەڵاچۆکردنى بازریکردن بە مرۆڤ سزادانى بازرەکان و پاراستنى قوربانیان و قەدەغەکردنى بازریپێکردنە.هەروەک لە پێشەکى راپۆرتەکەدا هاتووە مەبەستى سەرەکى حکومەتى ئەمریکا لە ئامادەکردنى ئەو راپۆرتە رزگارکردنى ئەو کەسانەیە کە لە هەلومەرجێکى نزیک لە کۆیلایەتییدا ژیان بەسەردەبەن. هەروەک ئاشکرایە بازریکردن بە مرۆڤ مەترسییەکى هەمەلایەنە و خەڵک بێبەش دەکات لە ماف و ئازادییەکانیان و مەترسى تەندروستیش لە سەراپاى جیهاندا زێتر دەکا وهەروەها زەمینەى گەشەکردنى تاوانى رێکخراویش خۆشتردەکات. بازریکردن بە مرۆڤ کاریگەریەکى وێرانکارانەى هەیە بەسەر قوربانییەکان و زۆرجاران دووچارى ئازارى جەستەیى و دەروونى و لاقە و هەڕەشەکردن لە خۆیان و کەسوکاریان و دزینى کەلوپەل و بەڵگەنامەکانیان و تەنانەت مردنیش دەبنەوە.

کورتەیەک لەو زانیارى و داتایانەى لە نێو راپۆرتەکەدا هاتوون :


1- بەپێى مەزەندەى رێکخراوى کارى نێودەوڵەتى (ilo) نزیکەى 12.3 ملیۆن کەس لە هەلومەرجى زۆرەملێیانە یان سوخرەکاریدا کاردەکەن یا بەکویلەکراوى سێکسین یاخود منداڵن و بەزۆرکاریان پێدەکەن، بەڵام بە گوێرەى هەندێ سەرچاوەى دیکە مەزەندەدەکرێ ئەم ژمارەیە لە 4 تا 27 ملیۆن مرۆڤ بگرێتەوە.


2- بەپێى لێکوڵینەوەیەک کە لەژێرچاودێرى حکومەتى ئەمریکادا ئەنجامدراوە و لە ساڵى 2006 کۆتایى هاتووە، ئاماژە بەوەدەکات کە هەر ساڵێک نزیکەى 800.000 کەس لە رێگەى سنوورەکانەوە بازریان پێدەکرێت، جگە لەوانەى لە نێو سنوورى وڵاتەکانیان بازریان پێدەکرێت و 80% ئەو قوربانیانەى لە دەرەوەى وڵاتن ژن و کچن و نزیکەى 50% یشیان ناکامن.زۆرینەى قوربانییەکان ئەو ئافرەتانەن کە بازرى سێکسیان پێدەکرێت.


3- بەسەربازکردنى منداڵ یەکێ لەو دیاردە هەرە دەگمەن و دڵڕەقانەیە لە بوارى بازریکردن بە مرۆڤ دا کە راپۆرتەکە ئاماژەى بۆ کردووە و دەڵێ:بەشێوەیەکى ناڕەوا و بەزۆر یا تەزویر یان زۆرەملێیانە منداڵان ناچاردەکرێن بە سەربازى و وەکو کوێلەى سێکس رەفتاریان لەگەڵدا دەکرێت بە تایبەتیش لەو ناوچانەى ململانێى چەکداریان تێدا هەیە. ئەو جۆرە رەفتارە ناڕەوایانە لە لایەن هێزەکانى حکومەت یا رێکخراوى نیمچەحکومى یان لە لایەن گرووپە چەکدارەکانەوە پێِڕەودەکرێن. بە پێى مەزەندەى یونیسیف ئێستاکە پتر لە 300.000 منداڵ لە ژێرەوەى 18 ساڵیدا، لە 30 ململانێى چەکدارى لە جیهاندا بەکاردەهێنرێن، لە کاتێکدا زۆربەیان تەمەنیان لە نێوان 15تا 18 ساڵیدایە و هەندێکیشیان تەمەنیان لە نێوان 7تا8 ساڵیدایە.هەندێ لەو منداڵانە دەڕفێنرێن تاوەکو وەک جەنگاوەر بەکاریان بهێنن، هەندێکى دیکەشیان بەشێوەیەکى ناشەرعى ناچاردەکرێن تا وەکو بارهەڵگر یا چێشت لێنەر یا خزمەتکار یا پەیامنێر یا سیخوڕ کاربکەن.


4- ساڵانە پتر لە 2 ملیۆن منداڵ لە سەرتاسەرى جیهاندا لە بازرى سێکسى بازریدا بەکاردەهێنرێن سەربارى ئەوەى کە سەرجەم بەڵگەنامە و پرتۆکۆلە نێودەوڵەتییەکان بەکارهێنانى منداڵ بۆ بازریکردنى سێکسى بە تاوان دادەنێن.


5- لێکۆڵینەوەکان بەدیارى دەخەن کە توندوتیژى و بەدرەفتارى دوو کۆڵەگەى بازریکردنى لەشفرۆشین. بە پێى یەکێک لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2006دا بۆ ژنان ئەنجامدراوە بەدیاردەکەوێت کە ئەو ژنانەى بەمەبەستى لەشفرۆشى بازریان پێکراوەو رەوانەى یەکێتى ئەوروپادا کراون رێژەى 95% یان قوربانیانى توندوتیژى و ناچارى سێکسى زۆرەملێیانەکراون و پتر لە 60% یشیان باسیان لە هیلاکى و ئاسەوارى نارەحەتى دەروونى و کێشەکانى دەزگاى هەرسکردن و پشت ئێشەو نەخۆشى ژنانەیان کردووە.یەکێ لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2001دا ئەنجامدراوە بەدیاریخستووە کە رێژەى 86% ى ئەو ژنانەى لە نێو وڵاتەکانى خۆیان بازرى سێکسیان پێکراوە و رێژەى 85% لەوانەى لە رێگەى سنوورە نێودەوڵەتییەکانەوە بازریان پێکراوە دووچارى بارگرژى هاتوون.


6- نزیکەى 42 ملیۆن کەس لە سەرتاسەرى جیهاندا هەڵگرى ڤایرۆسى ئایدزن و بازریکردن بە مرۆڤ رۆڵێکى کاریگەرى هەیە لە بڵاوکردنەوەى ئەو ڤایرۆسەدا. راپۆرتى ساڵى 2005 ى نەتەوەیەکگرتووەکان لە بارەى ئایدز دەڵێ:" پەتاى ئایدز لە ئاسیادا لەوێوە سەرچاوە دەگرێ و تەشەنەدەکات کە ماددەى سڕکەر لە رێگەى سرنج بەکاردەهێنرێت و سێکسى بازریش لەوێدا بەربڵاوە". کەواتە لەشفرۆشى و بازریکردن بە سێکس دوو هۆکارى بەشدارن لە بڵاوبوونەوەى پەتاى ئایدز.لە سەر ئاستى جیهانیشدا ئەو ژنانەى لەشفرۆشى دەکەن یان ئەوانەى لە پێناوى سێکسدا بازریان پێکراوە رێژەیەکى زۆریان دووچارى تووشبوون بە ڤایروسى ئایدز دەبنەوە. بۆنموونە رێژەى تووشبوون بە ئایدز لە نێو ئەو ژنانەى لە شفرۆشى دەکەن لە (نیپال) دەگاتە 20%، لە باشوورى ئەفریقیا رێژەیان دەگاتە 70.4%، سەربارى ئەمەش بەپێى کۆنگرەى جیهانى بەرهەڵستکار بە سێکسى بازرى لە نێو منداڵاندا ئاشکرابووە کە لە باشوورى خۆرهەڵاتى ئاسیادا رێژەى نێوان 50 تاکو 90% ئەو منداڵانەى لە ماڵەکانى لەشفرۆشى دەربازکراون تووشى ڤایرۆسى ئایدز هاتوون.
هۆکارەکانى بازریکردن بە مرۆڤ


بەپێى ئەو راپۆرتە هۆکارەکانى ئەم دیاردەیە زۆرن لەوانەش: هەژارى، گەڕان بەدواى ئاستێکى بەرزترى بژێوى لە وڵاتانى دیکە ، کەمى دەرفەتى کار و دامەزراندن، گەندەڵى گشتى و تایبەت، تاوانى رێکخراو، توندوتیژى لە دژى ژنان و منداڵاندا، نائارامى سیاسى و ململانێى چەکدارى، دابڕانى منداڵ لە قوتابخانە.یەکێ لەو هۆکارە رەمەکیانەى بازریکردن بەمرۆڤ لە نێوان سنوورە نێودەوڵەتییەکان بە جیهانى بوونى بازاڕەکان و هێزەکانى کارە.



بۆ نموونە پارساڵ :


- کۆمەلێک کچى تازەپێگەیشتوو بەمەبەستى بەکارهێنانى سێکسى لە زمبابۆى گوێزراونەتە ئایسلاندا.
- چەندین منداڵى ڤیتنامى بە شێوەیەکى زۆرەملێیانە گوێزراونەتەوە بەریتانیا بەمەبەستى بازریکردن بە ماددە سڕکەرەکان .
- چەندین ئافرەتى چینى بە مەبەستى بەکارهێنانى سێکسى گوێزرراونەتەوە ئەفغانستان .
- چەندین قوتابى روسى بە مەبەستى کارى زۆرەملێ و فرۆشتنى مۆتا گوێزراونەتەوە ئەمریکا.

[KURDBAND]

كيميا
كلۆر



خاسیه‌ته‌ گشتییه‌كان

هێما Cl
ژماره‌ى پرۆتۆن 17
ژماره‌ى ئه‌لكترون 18
شوینی له‌ خشته‌ى خولى كۆمه‌له‌ى هالوجین
رِه‌نگ سه‌وزیكی زه‌رد باو
كیشی گه‌ردیله‌یى 35(2).453 g/m
شێوگی ئه‌لكترۆنى 5P3 2S3
ژماره‌ى ئه‌لكترون له‌ هه‌ربه‌رگیك 7,8,2
سیفاته‌ سروشتیه‌كان
دۆخ گاز
چرِی 3,2 g/l له‌oC,101.325Kpa
پله‌ى تواونه‌وه 171.6oK -101.5OC -150.7OF
پله‌ى كوڵان 239.11 OK -34.04 OC -29.27OF
گه‌رمى توانه‌وه 6.4062c1/mol
گه‌رمى به‌ هه‌ڵم بوون 20.41 Kj/mol
فراوانی گه‌رمی 33.949 J/(mol.K) له‌ OC25
په‌ستانى هه‌ڵم
په‌ستان
Pa
1 10 100 K01 k*10^4 k*10^0
له‌پله‌ى OK 2830 3048 3289 3572 3908
سیفه‌تی ئه‌تۆمی
شێوگی به‌لوری پوازه‌یی
بارى ئۆكسان 7,5,3,1± ئۆكسیدی ترشی به‌هێز
سالبی كاره‌بایی 3.16 (پێوه‌ری باولینگ)
هێزی ئا یۆنین به‌زیاده 1- 1251 2Kj/mols+
2- 2298 Kj/mol2
3- 3822 Kj/mol3
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله 100 Pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ (حسابی) 79 Pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ هاوبه‌شی Pm 99
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ ڤان دیر ڤا لز Pm 175
سیفه‌تی تر
باري موگناتيسي دایا موگناتیسی
به‌رگرى كاره‌بایی 10 ملی ئۆم (له‌(20oC
گه‌یاندنی گه‌رمی 300Kcal 8.9m
خێرایی ده‌نگ 206m/s گاز له‌ 0oC
ژماره‌ى تۆماركردن 7782-50-5


هاوتاكانى كلور
هاوتا بوونی له‌ سروشت نیوه‌ ته‌مه‌ن جۆرى تیشك هیزی تیشكMeV هاوتاكانی تر
Cl35 %75.77 Cl جێگیره‌ و 18نیوترونی هه‌یه
3.01 ×10^5 -β 0.709 Ar36
Є -ـــ S36
Cl37 %24.23 Cl جێگیره‌و 20 نیوترونی هه‌یه‌
سه‌رچاوه‌كان

كلۆر:توخمێكی كیمیاییه‌ ، هێماكه‌ی (Cl) ، ژماره‌ی گه‌ردیله‌یی(17) ، ناوى كلۆر له‌ وشه‌ى كلاروس ی گریكی وه‌رگیراوه‌ كه‌ ماناى سه‌وزێكى زه‌ردباو ده‌گه‌ێنێ.شوێنه‌كه‌ى ده‌كه‌وێته‌ كۆمه‌له‌ى(17) له‌ خشته‌ى خولی یه‌كێكه‌ له‌ هالۆجینه‌كان ، له‌ پێكهاته‌ى خوێی چێشت به‌شداره‌(NaCl) ، كه‌واته‌ بوونێكی سروشتی هه‌یه‌وگرنگه‌ بۆ ژیان به‌تایبه‌تی ژیانی مرۆڤ.
گازى كلۆر كه‌ ره‌نگی سه‌وزێكی زه‌رد باوه‌ ، چڕیه‌كه‌ى كه‌متره‌ له‌ چڕى هه‌وا ، بۆنێكی ناخۆشی هه‌یه‌ ، هه‌روه‌ها ژه‌هراوییه‌ ، كارایه‌كی ئۆكسیدێنی به‌هێزه‌ ، وه‌ك سپی كه‌ره‌وه‌یه‌ك(به‌تایبه� �تی بۆ كوتاڵ)به‌كاردێت ، هه‌روه‌ها وه‌ك پاككه‌ره‌وه‌یه‌ك به‌كاردێت بۆ له‌ناو بردنی میكرۆب.
سیفه‌ته‌كانی كلۆر:
توخمى كلۆر ، گازێكى سه‌وزى زه‌ردباوه‌ ، هێماكه‌ى(Cl2) ، یه‌كێكه‌ له‌ هالۆجینه‌كان ، له‌ پێكهاته‌ى خوێی چێشت به‌شداره‌ ، به‌رهه‌م هێنانی كلۆر به‌ ڕێگای ئۆكسیدێن یان شیكردنه‌وه‌ى كاره‌بایی ده‌بێت ، كلۆر له‌گه‌ڵ گشت توخمه‌كانی تر به‌ خێرایی كار لێك ده‌كات . له‌ پله‌ى(10oC)ده‌توانرێت(3.1Lt)كل� �ر له‌ یه‌ك لیتر ئاو بتاوێته‌وه‌ . له‌ پله‌ى(30oC)ده‌توانرێت(1.77Lt)كل ۆر له‌ یه‌ك لیتر ئاو بتاوێته‌وه‌.
به‌كار هێنانه‌كانی كلۆر:
یه‌كێكه‌ له‌و ماده‌ كیمیاوییه‌ گرنگانه‌ كه‌له‌ پاككردنه‌وه‌ی ئاو به‌كاردێت بۆ له‌ناوبردنی میكرۆب ، سپی كردنه‌وه‌ی كوتاڵ ، به‌رهه‌م هێنانی گازی خه‌رده‌ل ، هه‌روه‌ها كلۆر به‌كار دێت له‌ پیشه‌سازى و به‌رهه‌م هێنانی زۆربه‌ی ئه‌و به‌روبومانه‌ی كه‌ ڕۆژانه‌ به‌كاردێن :-
-)به‌كار دێت (وه‌ك ترش)بۆ له‌ناوبردنی میكرۆب و به‌كتریا له‌ ئاوى خواردنه‌وه‌و حه‌وزی مه‌له‌كردن سه‌رچاوه‌كانی تری بچوكی ئاو.
-)به‌كاردێت له‌ به‌رهه‌مهێنانی هه‌ریه‌ك له‌ په‌ڕو په‌رتووك ، پاكژكه‌ره‌وه‌ ، كوتاڵ ، ڕه‌نگ ، پیشه‌سازی خواردن ، له‌ناو به‌رى مێروه‌ زیان به‌خشه‌كان ، به‌رهه‌مه‌كانی نه‌وت ، پلاستیك ، كوتاڵ ، پزیشكى ، توێنه‌ره‌كان و زۆرشتی تر.
-)زۆر به‌كاردێ له‌ كیمیای ئۆرگانی وه‌ك ئۆكسێنه‌ر ، هه‌روه‌ها كلۆر به‌ئاسانی شوێنی هایدرۆجین ده‌گرێته‌وه‌ له‌ مادده‌ ئۆرگانییه‌كان(وه‌ك به‌رهه‌مهێنانی پلاستیك).
-)له‌ به‌رهه‌م هێنانی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ چواره‌م كلۆراتی كلۆرۆفۆرم ، چواره‌م كلۆریدی كاربۆن و به‌رهه‌مهێنانی بڕۆم به‌كار دێت.
مێژووی كلۆر:
كلۆر وشه‌یه‌كی گریكییه‌ به‌ مانای سه‌وزی زه‌ردباو ، له‌ ساڵی(1774)له‌ لایه‌ن زانا كارل ویلیه‌م شیلی دۆزرایه‌وه‌ ، به‌ڵام به‌هه‌ڵه‌ وازانرا كه‌ ئۆكسجینی تێدایه‌ ، به‌ڵام له‌ ساڵی (1810)ز زانا همفری دایڤی سه‌لماندى كه‌ توخمێكی سه‌ربه‌خۆیه‌و ناوی نا كلۆر.
بوونی كلۆر له‌ سروشتدا:
كلۆر له‌ سروشتدا ته‌نها له‌ شێوه‌ى ئایۆنی كلۆردا هه‌یه‌ ، بڕێكی زۆر له‌ كلۆریدات له‌ خوێى تواوه‌ له‌ ده‌ریاو زه‌ریاكاندا هه‌یه‌ ، نزیكه‌ی(1.9%)بارستایی ئاوی ده‌ریا بریتیه‌ له‌ ئاێۆنی كلۆرید ، ئه‌م بڕه‌ش زیاد ده‌بێ له‌ ده‌ریاى مردوو وه‌ له‌ گۆمى ئاوه‌ سوێره‌كان.
زۆربه‌ی كلۆریداته‌كان له‌ ئاودا ده‌توێنه‌وه‌ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ كلۆریداتی ره‌ق ته‌نها له‌ شوێنه‌ وشكه‌كاندا هه‌یه‌ یان له‌قووڵایى زه‌وى . كلۆریدى سۆدیۆم(هالایت) ، كلۆریدى پۆتاسیۆم (سیلڤایت) ، كلۆریدى پۆتاسیۆم مه‌نگه‌نیزى شه‌شه‌م هایدرایت .
ئاماده‌ كردنی كلۆر له‌پشه‌سازیدا به‌كردارى شیكردنه‌وه‌ى كاره‌بایی كلۆریدی سۆدیۆمى تواوه‌ و له‌ئاودا ده‌بێت ، كردارى ئه‌لكه‌له‌ له‌ گازی كلۆرو گازى هایدرۆجین هایدرۆكسیدى سۆدیۆم وه‌به‌رهه‌م دێ به‌پێ ى ئه‌م هاوكێشه‌یه‌:
2NaOH + H2 + Cl2 2NaCl + 2H2O
ئاوێته‌كانی كلۆر:
ئاوێته‌كانی كلۆر بریتیه‌ له‌ كلۆرید ، هیبۆكلۆریتات ، كلۆریتات ، بیر كلۆریدات ، كلۆر ئه‌مینات.
هاوتاكانی كلۆر:
كلۆر دوو هاوتای سه‌ره‌كى و جێگیری هه‌یه‌ ، یه‌كه‌میان بارستایی(35) ، ئه‌وی تر بارستایی(37)به‌ ڕێژه‌ی( 1:3 ) به‌م شێوه‌یه‌ بارستایی كلۆر ده‌بێته‌(35.5) كلۆر (9)هاوتاى هه‌یه‌ كه‌ بارستایییه‌كانی له‌ نێوان (32 تا 40) ده‌بێ ، ته‌نها سێ دانه‌ له‌مانه‌ به‌ سروشتى هه‌ن به‌ڕێژه‌ى (%75.77) بۆ (Cl-35) وه‌ (%24.23) بۆ (Cl-37) وه‌ به‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر بچووك بۆ(Cl-36) كه‌ چاڵاكی تیشكی تێدا به‌دى ده‌كرێ ، كه‌ له‌ ئه‌نجامى تێكشكانی ئه‌رگۆن-36 به‌هۆى پرۆتۆنه‌كانی تیشكى گه‌ردونى دروست ده‌بێ له‌ چینه‌كانی سه‌ره‌وه‌ى به‌رگی هه‌وایی كه‌چى له‌ به‌رگی هه‌وایی خواره‌وه‌ (Cl-36) دروست ده‌بێ به‌ زیاد بوونی یه‌ك نیوترۆن بۆ (Cl-35) یان زیاد بوونی یه‌ك میۆن بۆ (Ca-40).
له‌ ئه‌نجامى تیشك دانه‌وه‌ (Cl-36) ده‌گۆرێ بۆ هه‌ریه‌ك له‌ (S-36) و(Ar-36) كه‌ نیوه‌ ته‌مه‌نیان ده‌گاته‌(308000)ساڵ ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌ دیاركردنی ته‌مه‌نی جێۆلۆجی به‌كار دێت له‌(60000) تا یه‌ك ملیۆن ساڵ .
بڕێكی زۆر له‌ (Cl-36) دروست بوو له‌ ئه‌نجامى به‌ركه‌وتنی تیشكی ئه‌تۆمى (كه‌ له‌ ئه‌نجامی چه‌كێكی ئه‌تۆمى به‌كار هاتوو له‌ ساڵانی (1952 -- 1958 )) به‌ر ئاوی ده‌ریاكان .
خۆپا راستن :
گازى كلۆركارده‌كاته‌ سه‌ر كۆئه‌ندامى هه‌ناسه‌دان به‌تایبه‌تى له‌ منداڵ و به‌ ته‌مه‌نه‌كان وه‌ له‌ دۆخى شلى دا ده‌بێته‌ هۆى سوتانى پێست. هه‌ستى پێ ده‌كرێ ئه‌گه‌ر به‌رێژه‌ى 3.5له‌ یه‌ك ملیۆن بێ ، ئه‌گه‌ر رێژه‌كه‌ى 1000 له‌ یه‌ك ملیۆن بێ مه‌ترسیدار ده‌بێ ، وه‌ك چه‌كێكى كیمیایى له‌ شه‌رى دووه‌مى جیهانى به‌كارهات ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ ڕێژه‌ى له‌ 0.5 له‌ یه‌ك ملیۆن تێپه‌ر نه‌كات (بۆ كرێكار كه‌ رۆژانه‌ هه‌شت كاتژمێر كار بكات ، نزیكه‌ى چل كاتژمێر له‌ هه‌فته‌یه‌كدا)گازى كلۆر ژه‌هراویتر ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئامۆنیا یان پاككه‌ره‌وه‌كان تێكه‌ڵ بكرێ،كه‌ تێكه‌ڵه‌ گازێك له‌ كلۆر، كلۆرامین ، سێیه‌م كلۆریدی نایترۆجین . له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێت دووركه‌وین له‌م تێكه‌ڵه‌ .
ئاماده‌كردن و جیاكردنه‌وه‌ ى گازى كلۆر:
گازى كلۆر جیا ده‌كرێته‌وه‌ به‌ شیكردنه‌وه‌ى كاره‌بایى گیراوه‌ كلۆیدى سۆدیۆم ، گیراوه‌ى ئاوى سوێر به‌ سێ ڕێگاى پیشه‌سازى :-
1-شیكردنه‌وه‌ى كاره‌با یى به‌ رێگه‌ى خانه‌ى جیوه‌یى:
یه‌كه‌مین ڕێگه‌یه‌ كه‌ به‌كار هاتوه‌ بۆ به‌رهه‌م هێنانى كلۆر له‌ پیشه‌سازى كه‌ ئه‌نۆد له‌ تیتانیۆم دروست كراوه‌ له‌ سه‌ر كاسۆدى جیوه‌ و گیراوه‌ى كاۆریدى سۆدیۆم له‌ نێوانیان ، كاتى تێپه‌ر بوونى كاره‌با ، گازى كلۆر په‌یدا ده‌بێ له‌ ئانۆد له‌ هه‌مان كاتدا سۆدێۆم ده‌توێته‌وه‌ له‌ جیوه‌ و ده‌نیشێ ، ئه‌م نیشته‌نییه‌ دووباره‌ له‌گه‌ڵ ئاو كارلێك ده‌كات بۆ جیاكردنه‌وه‌ی جیوه‌ ، گازى هایدرۆجین دروست ده‌بێ له‌گه‌ڵ هایدرۆكسیدى سۆدیۆم كه‌ هه‌ردوكیان به‌كار دێن له‌ پیشه‌سازیدا . ئه‌م ڕێگه‌یه‌ پێوویستى به‌ بڕێكی زۆر وزه‌ هه‌یه‌ ، هه‌روه‌ها مه‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ی جیوه‌ش هه‌یه‌ .
2- شى كردنه‌وه‌ى كاره‌با یى جیاكه‌ره‌وه‌:
به‌ به‌كارهێنانى جیاكه‌ره‌وه‌یه‌كى به‌ردى ئاوریشمى وه‌ك نیشتوو له‌سه‌ر كاسۆد كه‌ له‌ ئاسن دروست كراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نه‌هێلێ كلۆرى دروست بوو له‌ ئه‌نۆد دووباره‌ یه‌ك بگرێ له‌گه‌ڵ هایدرۆكسیدى سۆدیۆم له‌سه‌ر كاسۆد . ئه‌م ڕێگه‌یه‌ پێویستى به‌ بڕێكی كه‌متر وزه‌ هه‌یه‌ ، به‌ڵام ڕێژه‌ى هایدرۆكسیدى سۆدیۆم كه‌مه‌و سوودى لێ وه‌رناگیرێ.
3- شیكردنه‌وه‌ى كاره‌بایى په‌رده‌یی:
خانه‌ی شیكردنه‌وه‌ى كاره‌بایى ده‌كرێت به‌ دوو به‌شه‌وه‌ به‌هۆى په‌رده‌یه‌ك كه‌ وه‌ك ئاڵوگۆڕی ئایۆنی كارده‌كات ، گیراوه‌ى كلۆریدی سۆدیۆم له‌ به‌شى ئانۆد داده‌نرێ ، كه‌چى له‌ به‌شى كاسۆد ئاوى دڵۆپێنراو داده‌نرێ.

[KURDBAND]

راپۆرت ده‌رباره‌ی:هه‌ساره‌ی بلۆتۆ


بلۆتۆ یان ئه‌فلۆته‌ن ، هه‌ساره‌یێكى بچووكه‌، وه‌ دووره‌ له‌خۆر، به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ ته‌نها وه‌ك ئه‌ستێره‌یه‌كى رِووناك ئه‌بینرێ، هه‌رچه‌نده‌ بچووكترین هه‌ساره‌یه‌ له‌ نۆ هه‌ساره‌كه‌ى كۆمه‌ڵه‌ى خۆر، به‌لاَم یه‌كێتى گه‌ردوون ناسى نێو ده‌وڵه‌تى هه‌ڵسا به‌ دووباره‌ پێناسه‌ كردنى زاراوه‌ى - هه‌ساره‌ - له‌ (24) ى ئۆغستۆسى ساڵى (2006)ز ، به‌م شێوه‌یه‌ بلۆتۆ به‌هه‌ساره‌یه‌كى بچووك دانرا، و ژماره‌ى هه‌ساره‌كانى كۆمه‌ڵه‌ى خۆریش بوون به‌هه‌شت هه‌ساره‌. دوو مانگى بچووك و مانگێكى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ ، كه‌ناوى (شارۆن)ــه‌ ، وه‌ قه‌باره‌كه‌ى ئه‌گاته‌ دوو له‌ سێى قه‌باره‌ى بلۆتۆ . كاتێ خۆى رِۆمانیه‌كان برِوایان وابوو، كه‌ بلۆتۆ خوداوه‌ندى جیهانى ژێره‌وه‌ بێت ، كه‌به‌زاراوه‌ى رِۆمانى ئه‌كاته‌ (Heades) واته‌: نازانرێ كێ یان له‌ كوێ دروستكراوه‌ ، پیته‌ سه‌ره‌تاییه‌كانى ناوى گه‌ردوون ناسى ناسراوى (Prevical Loell)ـى هه‌ڵگرتووه‌ ، له‌ زمانى چینى، و ژاپۆنى، و كۆرى به‌ ماناى (ئه‌ستێره‌ى فریشته‌ى مردن)دێت، و له‌ زمانى ڤێتنامیه‌كانیشی ناوێكى تر (Yama) یان داناوه‌ ، واتا ده‌رگه‌وانى دۆزه‌خ ، كه‌له‌ بیرۆباوه‌رِى هیندۆسیه‌كانیش داهه‌یه‌ . ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌وى كێشت (70) كیلۆگرام بێت ئه‌وا له‌سه‌ر بلۆتۆ ئه‌بێت به‌ (4) كیلۆگرام، زۆربه‌ى زانایانى گه‌ردوون ناسى به‌ هه‌ساره‌ ناوى نابه‌ن ، به‌ڵكو به‌ پاشكۆیه‌كى هه‌ساره‌ى نیبتۆن ئه‌یژمێرن ، تاكه‌ هه‌ساره‌شه‌ كه‌ تاوه‌كو ئێستا هیچ گالیسكه‌یه‌كى بۆشایی ئاسمان گه‌شتى بۆ نه‌كردوه‌ ، به‌هۆى دووریه‌كه‌ى ، بۆیه‌ش زانیارى له‌باریه‌وه‌ لێڵ و كه‌مه‌ ، و وێنه‌ى رِوون ئاشكارشى نیه‌ وه‌ك هه‌ساره‌كانى تر، و زانایان هیچ رِێگایه‌كى ترى بۆ نادۆزنه‌وه‌ ته‌نها به‌كارهێنانى مه‌زنده‌كردن نه‌بێت ، یان وێنه‌ گرتنى له‌ دووره‌وه‌ ، به‌رگه‌ هه‌واكه‌شى له‌ میپان و نایترۆجین پێك هاتووه‌. ¨ ماوه‌ى ناوه‌ندى له‌ خۆره‌وه‌ ئه‌گاته‌ نزیكه‌ى (5.914.18) ملیۆن كلم. ¨ نزیكترین ماوه‌ى بۆ زه‌وى (28.8) یه‌كه‌ى گه‌ردوونیه‌. ¨ خیرایی مام ناوه‌ندى خولگه‌یه‌كى(5.4) كم له‌ چركه‌. ¨ ماوه‌ى خولانه‌وه‌ى هه‌ساره‌كه‌ به‌ده‌وورى خۆى( 18) كاتژمێر (26) خوله‌ك. ¨ خولانه‌وه‌ى ئه‌ستێره‌یی( 8 و 164) ساڵ. ¨ جه‌مسه‌ره‌كه‌ى له‌لاى هێلى كه‌مه‌ره‌یی (2300) كلم. ¨ پله‌ى گه‌رمى سه‌رهه‌ساره‌كه‌ (230). ¨ ژماره‌ى مانگه‌ پاشكۆكانى( 3 ) كێشه‌ى ئه‌م دواییه‌ى بلۆتۆ: ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ كۆنگره‌ى نێوده‌وڵه‌تى گه‌ردوونناسان (IAU) ده‌ستى پێكرد، كه‌ برِیاربوو تیایدا زانایان دوا ئه‌نجامى نازناوى بلۆتۆى هه‌ساره‌ دیارى بكه‌ن ، كه‌ ئایا هه‌ر به‌هه‌ساره‌ بمێنێته‌وه‌ ، یان به‌جۆره‌ ته‌نێكى ترى ئاسمان دابنرێ ، جا كۆنگره‌كه‌ كۆتایی هات به‌رِێككه‌وتنى ئاماده‌بووان ، له‌سه‌ر نه‌مانى ئه‌م ناسنامه‌ى بلۆتۆ ، وه‌ دانانى پێناسه‌یه‌كى نوێ بۆ چه‌مكى وشه‌ى هه‌ساره‌ ، وه‌ خۆى بنوێنێ به‌شێوه‌یه‌كى سه‌ره‌كى له‌ دوو جۆردا : ( هه‌ساره‌كان Planets ) ، (هه‌ساره‌ بچووكه‌كان Dwarf Planets) ئه‌میش مشتومرِێكى زۆرى نایه‌وه‌ له‌نێوى رِاى گشتى جیهان ، كه‌ ئه‌مه‌ شتێكى ئاساییه‌، له‌سه‌ر كاریگه‌رى ئه‌م جۆره‌ بۆچوونه‌ ، له‌سه‌ر پرِۆگرامه‌كانى خوێندن ، وه‌ ئه‌و شتانه‌ى كه‌ فێربوون ، به‌ درێژایی ژیانیان ، وه‌ له‌سه‌رى په‌روه‌رده‌ بوون ، بۆیه‌ هێندێك لایه‌نگر ، وه‌ هێنێدێك به‌ره‌نگار، وه‌ هێندێكى تر بێ لایه‌ن بوون. به‌لاَم كۆمه‌ڵه‌یه‌كى ترى زاناكان هه‌ڵسان به‌ كۆكردنه‌وه‌ى ده‌نگ له‌ دژى ئه‌و برِیاره‌، ئه‌یان وت: كه‌ كردارى ده‌نگ دانه‌كه‌ یارى پێكراوه‌ و ، له‌ كۆى (10.000) ئه‌ندامى یه‌كێتى نێوده‌وڵه‌تى گه‌ردونناسان ، ته‌نها (428) زانا ده‌نگیان بۆ داوه‌ ، ئه‌مه‌ش ده‌رگاى ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ بوترێ : گه‌نده‌ڵى زانستى هه‌یه‌ . جا به‌كه‌متر له‌ پێنج رۆژ ژماره‌ى نارِه‌زایی ده‌ربرِینى ئه‌م برِیاره‌ گه‌یشت به‌ (300) زانا، و لێكۆڵه‌ر. بۆیه‌ش ئه‌م دۆسییه‌ داخرا. چاوپێخشانێك به‌ مێژووى بلۆتۆ: ئه‌م كێشه‌یه‌ ناواز نیه‌ له‌سه‌ر بلۆتۆ، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ قه‌باره‌كه‌ى بچووكه‌ ، چونكه‌ مێژووه‌كه‌شى زۆر ناواز تره‌، سه‌رتا له‌هه‌ڵبژاردنى ناوه‌كه‌ى ، كه‌ كچێكى ته‌مه‌ن یانزه‌ ساڵى هه‌ڵى بژارد ، هه‌رچه‌نده‌ زۆر ناوى تریان بۆ هه‌ڵبژارد، وه‌ك ( زیۆس Zeus، ولۆیل Lowell، و كرِۆناس Cronus ، ومینریڤا Minerva ) به‌لاَم دواتر كه‌ كچێك ناوى ڤینیتا پایر (Venetia Phair) بوو ، له‌ ئۆكسفۆرد له‌ به‌ریتانیا ئه‌م ناوه‌ى هه‌ڵبژارد ، و دواى مشتومرِێكى زۆر له‌ ساڵى 1930ز ئه‌م ناوه‌ى بۆ دیارى كرا. بلۆتۆ ئه‌م هه‌ساره‌ نه‌ناسراوه‌یه‌ ، كه‌ سروشته‌كه‌ى له‌گه‌ڵ هه‌موو هه‌ساره‌كانى جیایه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ى خۆر، له‌ دواى دۆزینه‌وه‌ى زانایان وایان ئه‌زانى ، كه‌ دواى ده‌ ساڵ له‌ناو ئه‌چێ ، به‌لاَم دواتر سه‌ریان سورِما له‌مانه‌وه‌ى ، به‌ڵكو بوو سات له‌دواى سات به‌هێز تر. هه‌رچه‌نده‌ بلۆتۆ له‌سه‌رتادا ، هه‌ساره‌ى هه‌شته‌مین بوو، بۆ دوورى له‌ خۆر به‌لاَم به‌هۆى یه‌كتر برِینى له‌ خولگه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ خولگه‌ى هه‌ساره‌ى بنتۆن ، لایدا و بووبه‌ هه‌ساره‌ى نۆهه‌م ، جا زانایان وا ئه‌بینن كه‌ به‌لاى كه‌م بۆ ماوه‌ى (228)ز ساڵ ، هه‌روا ئه‌مێنێته‌وه‌. هه‌ر چۆنێك بێت ئیتر ، ئێمه‌ى مرۆڤـ ته‌نها ئه‌توانین چاوه‌روانى بنوێنین بۆ هه‌ر شتێكى ترى كت و پرِى گه‌ردوونى ، جا چ به‌هۆى بلۆتۆ بێت ، یان شه‌رِى نێوان هه‌ساره‌كان ، وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌زانایان ئێستا باسى لێوه‌ ئه‌كه‌ن.

[KURDBAND]

را بورت دەربارەى پیس بونى ژینگەو هۆکارو چارەسەرەکەى


زانستى ژینگە (ئیکۆلۆژى) یەکێکە لەو زانستە بەربڵاوو گرنگانەى کە لە پێناو مرۆڤ و تەندروستى مرۆڤدایە. وشەى ئیکۆلۆژى (Ecology) لە وشەى یۆنانى (Oikos) ەوە هاتوە کە بەماناى “خێزان” هاتوە ، واتە وشەى ئیکۆلۆژى دەلالەت لەو زانستە دەکات کە دەکۆلێتەوە لە مرۆڤ و ژینگەکەى کە وەک خێزانێک پێکەوە دەژین . ئیکۆلۆژى لە دوو رێگەوە ئەم کارە دەکات ، یەکەم لە رێگەى پاراستنى ژینگەى ئاوو هەواو ژینگەى چواردەورى مرۆڤەوە ، دوەم لە رێگەى پاراستنى ئەو گیاندار و دارودرەخت و دارستانانەى کە لە دەورى مرۆڤن و هۆکارى مانەوەى ئەون. ئەم زانستە بە مرۆڤ دەلێت کە دەبێت رێژەى گازەکانى ناو ئەو هەوایە چەند بێت کە شیاوە بۆ هەڵمژین ، هەروەها دەبێت ئەو ئاوەى کە دەخورێتەوە چۆن بێت . ئیکۆلۆژى پێمان دەڵێت کە دەبێ کەى ژینگەیەکى لەبار یان نالەبارمان هەیەبۆ ژیان و دەبێت لە کوێدا بژین و لە کوێدا نەژین. واتە ئاگادارمان دەکاتەوە لە پیس بونى ژینگە Environmental Pollution و پیس بونى هەوا Air Pollution و هەمو جۆرە ئالودەبونەکانى دیکەى ژینگەى ژیان . هاوشێوەى زانستى ئیکۆلۆژى لە هیندستانى کۆندا و یۆگیەکان زانستى (ستاپاتیا ڤیدا) و زانستى (ئایور ڤیدا) یان هەبوە کە بەهۆیەوە باشترین ژینگەو ئاوو هەواو شوێنى نیشتەجێبون و لەبارترین ئاوى خواردنەوەیان بۆ خۆیان دەست نیشان کردوە . مێژوى ئایور ڤیدا و ستاپاتیا ڤیدا دەگەرێتەوە بۆ کۆنتر لە 5000 ساڵ لەمەبوبەر . واتە لەو مێژوە دورودرێژەوە مرۆڤەکان ویستویانە شوێن ژیانى خۆیان پاک رابگرن چونکە بەردەوام مرۆڤ لە کۆنتاکدایە لەگەڵ ژینگەکەى و ئەو بەشێکەو لەو ژینگەیەى کە تیایدا دەژى و شینگەکەش بەشێکە لەو . تەنانەت بەشێوەیەک کە لەش و فسیۆلۆژیاى لەشى مرۆڤ دەگۆرێت بەپێى گۆرانى ژینگەکەى ، بۆ نمونە دانیشتوانى شوێنە گەرمەسێرەکان و ئەو شوێنانەى کە شێیان کەمە لوتیان گەورەو پێستیان ئەستورە وەکو ئەفریقیەکان، بە پێچەوانەشەوە ئەوانەى لە شوێنى سارد و شێداردا دەژین لوتیان باریک و تەسکە و پێستیان تەنک و سپیە وەک دانیشتوانى ئەوروپا.
مرۆڤ خواردنى سروشتەکەى دەخوات و لەشى مادى خۆى بەو خواردنە گەشە پێدەدات و دروست دەکات ، نەک هەر لەشى مادى بەڵکو وەک ئوپانیشادەکان دەڵێن تەنانەت بەشێکى بیرکردنەوەش لە خۆراک دروست دەبێت. مرۆڤ بۆ مانەوەى ژیان و میتابۆلیزم و کاتابۆلیزمى خانەکانى لەشى پێویستى بە هەواى پاک هەیە کە لە دەرەوە وەریدەگرێت . پێویستى بە ڕەنگى ڕون و دەنگى سروشتى و ئارامى هەیە تا بتوانێ لە روى دەرونیەوە دامەزراوو تەندروست بێت ، هەڵبەت ئەگەر خۆراکى پاک و ژینگەى پاک رێخۆشکەربن .
بەڵام ئایا ئەمرۆ ئێمە لە کوردستان و بەتایبەت لە سلێمانى (ئەو شارەى کە خۆمى تیادەژیم ) ئەو ژینگەیەمان هەیە ؟ ئایا هەواکەمان شایەنى هەڵمژینە ؟ ئایە دەتوانین بێ خەم هەناسە بدەین ؟ من دەمەوێت بەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیرانى کوردستان و لێپرسراوانى وڵات بەتایبەت وەزیرى ژینگە بە وردى لێکۆلینەوەیەکى چڕوپر لەو بارەیەوە بکەن کە دەبو زوتر بکرێت . وەگەرنا گوێمان لێبگرن تا سەرەکیترین و پێویستترین هۆکارى ژیانمان بەئاسانى و بێ دودڵى دەست بکەوێت .
سەرەتا دەمەوێت لەبابەتى هەواوە دەست پێبکەم . دەبێت ڕێژەى گازەکانى ناو هەوایەکى پاک کە شایەنى هەڵمژین بێت و نەبێتە سەرچاوەى نەخۆشى ، واتە هەواى ترۆفۆسفیر Troposphere بەم شێوەیە بێت:
78% نایترۆجین
21% ئۆکسجین
1% گازەکانى دیکە
3، 0 %دوانۆکسیدى کاربۆن لە هەوادا
هەروەها دەبێت گازەکانى وەکو نیۆن و هیلیۆم و کریبتۆن و ئەمۆنیا و ئۆزۆن و میسان بە رێژەیەکى دیاریکراو لە هەوادا هەبن و زیادبونى رێژەى هەریەکیان زیانێکى گەورە لە تەندروستى مرۆڤ دەدات .
بەڵام من دەپرسم ئایا ئەو هەوایەى ئێمە هەڵیدەمژین لەناو شارێکى وەک سلێمانى یاخود هەولێردا بەو رێژانەیە کە باسکران . بێگومان نەخێر لەبەرئەوەى کاتێک دەچیتە سەر شاخى گۆیژەو دەڕوانیتە سلێمانى شارێک لە دوکەڵ و پارچە کۆنکرێتێکى ڕوت دەبینى کە لەوە دەچێت پێش چەند سەد سالێک لەمەوبەر لەترسى ویبایەکى و پەتایەکى کوژەر چۆڵ کرابێت، شارێک کە لەوە ناچێت ژیانى تیادابێت . دوکەڵ لە باکورەوە تا باشور و لە رۆژهەڵاتەوە تا رۆژئاوا وەک هەڵۆیەکى برسى باڵى بەسۆزى بەسەر ئەم شارە هەناسە ساردەدا کێشاوە و دەیەوێت پێمان بڵێت : منم دیارى کارگە و سەیارەو تەکنەلۆجیاى تازە ، منم دیارى دەستى نەبونى سەوزایى و پلان لەشارەوانی دا، منم دیارى دەستى ئەوانەى گوێ بە هەوانادەن چونکە هێشتا نەخنکاون.
بەهەرحاڵ هەرچى لەبارەى پیس بونى هەواى سلێمانى و من دڵنیام هەولێریشەوە بوترێت هێشتا کەمەو دڵ ئارام ناگرێت ، چونکە بەتەنگەوە نەهاتنى ئالودەبونى ئەم شارانە زیانێکى بێ شومار دەدەن و چارەسەرەکەشى کارى خاوەخاو لێکردن نیە . من لە خوارەوە بەکورتى باسى هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و بەتایبەتیش هەوا دەکەم تا بزانین گرفتەکانمان لە کوێدان ، هەڵبەت ئەمە لەڕوى زانستى ژینگەناسیەوە و بە سەرفەنەزەرکردن لە هەندێ هۆکارى وەک ئەو گازانەى کەلە شاخە بورکانیەکان بەرزدەبنەوە یاخود هەورەبروسکە کە دەبێە هۆى زیادکردنى ئۆکسیدەکانى نایترۆجین و ، چونکە تا ئیستا ئێمە لەم مەسەلەیەدا پاک و پارێزراوین. وە ناشمەوێت خۆم لەباسى زیانەکانى مۆبایل و شەپۆلەکانى مۆبایل بدەم لەم نامەیەدا کە ئەمیش یەکێک لە هۆکارە گەورەکانى پیس بونى ژینگەیە ، لەبەرئەوەى چارەسەرى مەحاڵە :
هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە و هەوا :
1. سوتانى سەوزایى و دارستانەکان. یەکێک لە دیاردە تازەکان سوتانى شاخ و گرد و دارستانەکانى سلێمانى و دەوروبەریەتى کە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ پیس بونى ژینگەو هەواى ئەم شارە ئەزیزە چونکە رێژەیەکى زۆر دوانۆکسید دەکاتە هەواوە . ئێمە لە کوردستاندا بە هەزاران پۆلیسى باخات و دارستانمان هەیەو کەچى کەمترین دارستان و دواکەوتوترین سەوزایى و دارستانمان هەیە لەسەر روى زەوى ، بیابانەکانى عەربستانى لێ بترازێت کە هەموى کراون بە دارستانى سەوز .
2. گێژولوکەو ڕەشەبا خۆڵاویەکان کە لە باشورى عێراق و بیابانەکانەوە دێت بەسەرمانداو بەتەواوى هەواى شار ئەوەندەى دیکە نەشیاو دەکات بۆ هەڵمژین و ئەم جۆرە خۆڵبارانە زیانێکى زۆرى هەیە بۆ رێرەوەکانى هەناسەو خودى دەزگاى هەناسەدانى مرۆڤیش.
3. دوکەڵى سەریارە و تەیارە بەتایبەت ئەو بەنزینەى کە قورقوشمى تیادایە یەکێکە لە هەرە گەورەترین هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەو هەوا ، چونکە بەنزین و بەتایبەت ئەو جۆرە لە بەنزین یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین و ئۆزۆنى زەمینى دروست دەکات و ئەم گازانەش وردە وردە دەبنە هۆى دروستکردنى هەندێ نەخۆشى وەک شێرپەنجەو تەنگەنەفەسى و رەبوو و حەساسیەت و گەلێ نەخۆشى دیکە و یەکێکن لە هەرە خەتەرترین هۆکارەکانى پیس بونى ئەم شارانە کە لە پردا ژمارەیەکى زۆر ئۆتۆمبێلى تێ رژا بێ ئەوەى حسابێک بۆ هەواى شارەکە بکرێت . دەبو حکومەتى هەرێم پلانى هەبێت ، دەبو بەرێوبەرایەتى هاتوچۆى هەولێرو سلێمانى هەروا فەرمو لەو هەمو سەیارەیە نەکەن بێ ئەوەى بزانن شار بەرەو روى چ خەتەرێک دەکەنەوە .
4. ئەو تەپوتۆزەى لە سەرجادەکان بەرزدەبێتەوە . یەکێکى دیکە لە هۆکارەکانى پیس بونى هەواى سلێمانى و ئالودەبونى ژینگەى ئەم شارە. بەرزبونەوەى تەپوتۆزى لێوارى سەر شەقامەکانى وەکو شەقامى درێژى شەست مەترى و شەقامەکانى ناوشار و ئەو شەقامانەى وەکو مەولەوى و قەنات کە ماوەیەکى زۆرە کارى تیادەکرێت و پەلە لە تەواو کردنى ناکرێت وەک ئەوەى گوڵ بارانى شار بکات، ئەم تەپوتۆزە شێوەیەکى دیکەى خۆڵبارانى شارە و هۆکارێکى دیکە ئالودەبونى هەواکەمانە .
5. ئەو کارگەکانەى لەناوشار و دەوروبەرى شاردان . کارگەى ڕۆنى تانجەرۆ و کارگەى چیمەنتۆى تاسلوجە و کارگەى قیر و هتد.. لەو کارگە تایبەتیانەن کە هەواى سلێمانیان پیس کردوە و خەلکێکى زۆر دەناڵێنن بەدەستیانەوە . دەبێت ئەم کارگانە ئامێرى تایبەتیان بۆ دابین بکرێت کە بۆ پاک کردنەوەى ئەو دوکەڵ و هەوایە پێویستن . خۆتان دەتوانن لە داتاى ئەو نەخۆشانەى تاسلوجە بڕوانن کە تا چ رادەیەک ترسناکەو نەخۆشى سیەکان و شێر پەنجەو ئالێرژى لەو ناوچانەدا بەرزە لەکاتێکدا چەند جارێک و دەیان جار داواى چارسەریان کردوە و پاراونەتەوە تا نەوەکانیسان نەبنە قوربانى بێ ئاگاییەکانى حکومەتى هەرێمى کوردستان و لایەنە پەیوەندیدارەکان .
6. مۆلیدە ئەهلى و حکومیەکان… بونى کارەباى حکومى تەنها بۆ ئەوە بەسود نیە کە دانیشتوانى سودى لێدەبینن بۆ راپەراندنى ئیش و کارەکانیان ، بەڵکو نەبونى کارەبا دەبێتە هۆى ئەوەى خەڵکى مۆلیدەى کارەبایى بەکاربهێنن و هەر ماڵێک مۆلیدەیەکى تایبەت بەخۆى هەبێت . ئەم مۆلیدە ئەهلیانە لە دوو لاوە زیان بە ژینگە دەگەیەنن ، لەلایەکەوە گازێکى زۆرى دوانۆکسید و یەکەم ئۆکسیدى کاربۆن و دوەم ئۆکسیدى کبریت و ئۆکسیدى نایترۆجین دەکەنە هەواوەو بەمەش زیانێکى زۆر لە هەوا دەدرێت. دوەم دەنگى ئەو مۆلیدە حکومى و ئەهلیانە خۆیان لە خۆیاندا هۆکارێکن بۆ پیس بونى ژینگە ، چونکە دەنگى بەرز و ناسروشتى یەکێک لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگەیە.
7. سوتاندنى خۆڵ و خاشاک… ئەگەر سەردانێکى تانجەرۆ بکەیت دەبینى کە دۆکەلێکى زۆر باشورى سلێمانى گرتوە ، سەرچاوەى ئەم دوکەڵە یەکەم کارگەى رۆنەو دوەم سوتاندنى ئەو خۆڵەیە کە لە تانجەرۆ کۆدەکرێتەوە . ئایا حکەمەتى هەرێم نازانێت کە رێگەى دیکە هەیە بۆ لەناوبردنى خۆڵ و خاشاک ؟ ئایا نازانێت کە ئەم دوکەڵە زیانێکى زۆرى هەیە ، چونکە ئەو شتانەى دەسوتێن نایلۆن و کاغەز و جلو بەرگ و عەلاکەو چەندەها مادەى کیمیاوى دیکە و خەشوخۆڵى خەستەخانەکان کە پرن لە سەدان جۆر ڤایرۆس و بەکتریا ،زیانى گەورە بە تەندروستى دەگەیەنن .
8. دەنگەدەنگ و بونى فەوزا لەناو شاردا Pollution Noise. مۆلیدە حکومى و ئەهلیەکان، دەنگى سەیارەو کارگەکان ، چڕبونەوەى بیناى بازرگانى و ئەهلى و زۆربونى دەنگدانەوە ، نەبونى باخ و پارکى حەوانەوە ، ئەمانە لەو هۆکارانەن کە ژینگەى شار تێکدەدەن و دەتوانرێت بە بونى باخ و سەوزایى زۆر چارەسەر بکرێن . دەبو هەرمالێک باخ تایبەتى هەبوایە و رێ نەدرایە ماڵى بێ باخ دروست بکرێت. دەبو پێش برینى قردێلەى کردنەوەى هەر بینایەکى بەرز ، قردێلەى باخەکەى لەلایەن بەرپرسانەوە ببردرایە.
9. هەموان سەردانى سەیرانگاکانمان کردوە . لەراستیدا یەکێک لەو رەفتارە ناشارستانیەى کە دەیبینى ئەوەیە کە عەلاگەو شوشەى مەیى و خۆڵ و خاشاک فرێ دراوەتە سەر زەوى و ئەمەش کاریگەریەکى زۆر خراپى بۆ سەر ژینگە هەیە .


ده‌رباره‌ی پیس بوونی ژینگه‌ و هۆکار و چاره‌سه‌ره‌که‌ی / به‌شی دووه‌م و کۆتایی
[size=16]
10:کەمى سەوزایى و دارودرەخت . نەبونى دارستان و سەوزایى لەدەوروبەرى سلێمانى و ناو سلێمانى واى کردوە لە دورەوە ئەم شارە زیاتر لە پارچەیەک کۆنکرێت بچێت تا لە شوێنى ژیانى مرۆڤ . مرۆڤ پێویستى بە سەوزاییە ، بەبێ سەوزایى مرۆڤ ناتوانێ بژى و ژیان بێ دارو سەوزى ژیانێکە بێ هەناسە ، چونکە ئەوان پرۆسەى پاککردنەوەى هەوا ئەنجام دەدەن ، بەڵام : ئەم ساڵ بەتایبەت رێژەیەکى زۆرى درەختى ناو ئەم شارە بررایەوە لە شەقامى مەولەوى و قەنات و شەستمەتریەکە وهتد..، چەند نەمامێکى بچوک لە دەوروبەرى شەستیەکە نێژراون و بۆ چەند سالێکى زۆرى تر سودێکى ئەوتۆ نابینن . من دڵنیام ڕێژەى سەوزى لە ناو سلێمانیدا هێندە کەمە کە باسکردنى عەیبە . ئێمە ئەگەر بێ سەوزى ترین شار نەبین لە جیهاندا ئەوا بەلایەنى کەمەوە لەریزى ئەو شارانەدین کە دوژمنى سەوزین . ئەو ماڵانەى تازە دروست دەکرێن باخیان تیادانیەو ئەمەش بە پێچەوانەى یاساى شارەوانیەوەیە . ئەو ماڵانەشى لە کۆندا دروست کراون حەوشەکانیان دەکەنە گەراج و کاشى . زۆر لەو زەویانەى بۆ باخى گشتى دانرابون ئەمرۆ دەبینى فڵان کەس کریویەتى و کردویەتى بە بیناى گەورە . گردەکانى ناوشار خەریکە دەگەرێنەوە بۆ لاى خواکەى خۆیان و دەگەنەوە بە رۆحى پاکى گردەکەى بەختیارى و ڕیعایە کە زیاد لە چەند هەزار درەختیان تیادا بردرایەوە وەک سیماى شاریان ناشرین کردبێت . سماى شارێک کە عەمودى زۆرترە لە درەخت .
11-.دانەنانى کەسى شیاو لەشوێنى شیاوى خۆى . یەکێکى تر لە هۆکارەکانى پیس بونى ژینگە دانانى کەسى نەشیاوە لە بەرێوبەرایەتى و دامو دەزگاکان . هەروەها کارکردنى ئەم کەسانەیە بەپێى عاتیفەو هەواو هەوەسى خۆیان . دەبێت کەسانى دلسۆز و دانا و خوێندەوار و دەوڵەمەند بخرێنە سەر کار، کەسانى هەژار و ئەوانەى جاران پێڵاو لە پێیاندا نەبوە ناکرێت ئەمرۆ بخرێنە سەر خەزنەى ئەم وڵاتە پڕ نەوتە . دەبێت کەسانێک هەوڵبدەن بۆ سەوزکردن و پاککردنەوەى شار کە خۆیان پاک و نائالودەبن بە ژەهرى خۆپەرستى و بەرژەوەندى پەرستى .
12-.بێ ئاگایى خەڵک لەو بارەیەوەو ڕەچاونەکردنى تەندروستى ژینگە . زۆرینەى هاوڵاتیانى ئێمە هەر لەمنداڵیەوە وافێرکراون کاتێک بەلاى گوڵێکدا دەرۆن لێى دەکەنەوەو بۆنى دەکەن و فرێى دەدەن،وەک ئەوەى دوژمنى باوک کوشتەیان بێت، کاتێک بەلاى نەمامێکدا دەڕۆن بە لەقەیەک سەلامى لێ دەکەن، وەک ئەوەى تاوانێکى کردبێت، کاتێک درەختێک لەبەر دوکان یان ماڵەکەیدایە تامى تامى پێدەکات بۆ قومێ ئاوو و خوا نەکات بنى نەمامەکە رۆێ لە رۆژان بە تەڕى ببینى ، وەک گوناه بێت . خوا هەڵناگرێ شارەوانى و حکومەتى هەرێمیش لەبەر شتى تر فریاى رێنمایى خەڵکى ناکەون. هیچ بەرنامەیەکى تەندرستى فێرکارى ژینگەیى نیە کە منداڵان و خەڵکى فێربکات رێزى ژینگەکەیان بگرن چونکە رێزى تەندروستى خۆیان دەگرن. لە راستیدا وەزارەتى تەندروستیش لەوبارەیەوە تاوانبارە بەوەى کە دەبوو تەندروستى کۆمەڵ و ئەو پزیشکانەى لە زانستى “کۆمیۆنیتى” دا کار دەکەن بیریان لەمانە بکردایەتەوە . دەبێت بەنامەى تایبەت لەوبارەیەوە ئەنجام بدرێت و خەڵکى هوشیار بکرێتەوە . خودى خۆم پار لەگەڵ “کۆمەڵەى هونەرى یۆگا” لە سلێمانى نزیکەى “1000″ نەماممان کرى و لە هەندێ باخدا چاندمان ، هەرچەند بەشى باخچەکانى شارەوانى یارمەتى داین ، بەڵام بەداخەوە بەشى زۆرى نەمامەکان کە دەبو ئاویان بدەىن ئاو نەدران و وشک بون .
ئەمانە هەندێک لەو هۆکارانە بون کە هەوا و ژینگەى ئەم شارانەیان پیس کردوە و دەشتوانین هەمویان چارەسەر بکەین بەڵام ئەم کارە پێویستى بە کەسانى دڵسۆز هەیە، کەسانێک کە بەخەم ئەو هەوایەوەبن کە هەڵى دەمژن ، کەسانێک کە ئەم وڵاتە بەهى خۆیان بزانن ، کەسانێک کە بیانەوێت خزمەتى وڵات و خەڵک بکەن نەک خزمەتى بەرژەوەندى هەرگیز تێرنەبوى خۆیان .
دەمەوێت کەمێک باس لە زیانەکانى ئەم ئالودەبونە بکەم، ئەو نەخۆشیانەى لێرەدا باسیان دەکەم لەونەخۆشیانەن کە وردە وردە لە سلێمانیدا سەریان هەڵداوە و بەتەواوى خەریکە بڵاو دەبنەوە :
1. هەوکردنى سیەکان .
2. توش بونى مرۆڤ بە شێرپەنجەى پەردەى دەورى سیەکان Mesothelioma.
3. دەرکەوتنى ڕەبو تەنانەت لە منداڵان دا.
4. حەساسیەتAllergy.
5. کزبونى ئاستى بیستن Impaired hearing
6. کەمبونەوەى ئۆکسجین لە هیمۆگلۆبینى خوێن دا.
7. سەرئێشە .
8. کارکردنە سەر دەزگاى دەماریى جەستەى مرۆڤ .
9. تێکدانى بارى دەرونى مرۆڤ و زیادکردنى خەمۆکى .
10. هیلاکبونى خێراى مۆرڤ .
11. حەساسیەتى چاو .
12. ئەمە سەرەڕاى کەمبونەوە و تیاچونى سەوزایى و دارو درەخت .
نزیکەى یەک ملیۆن مادەى کیمیاوى هەیە کە تا ئێستا دۆزراونەتەوو دروست کراون. 6000 لەم ماددانە لەوانەیە هۆکارى دروست بونى شێرپەنجەبن و1000 دانەیان سەلمێنراون کە نەخۆشى لە گیانداراندا دروست دەکەن و200 دانەیان سەلمێنردراون کە شێرپەنجە لە مرۆڤدا بەرهەم دێنن . یەکەمین هۆکارى گواستنەوەى ئەم گازانە بۆ ناو مرۆڤ و کاریگەریان لەسەر مرۆڤ رێگەى هەناسەیە کە پیس بونى ژینگە راستەوخۆ کاردەکاتە سەرى . هەربۆیە ژینگە وەک فرۆکەیەک وایەو ئێمەش فرۆکەوانەکەى و تێکدانى ئەو فرۆکەیەى کەئێمە تیایداین کارێکى سەرسورهێنەرو روخێنەرە. پیس بونى ژینگە هەڵەیەکە بە نەخۆشى و ناخۆشى و نەهامەتى خەڵکى کۆتایى پێ دێت و پێویستى بەچارەسەرى خێرایەو ڕواندنى سەوزایى و کەمکردنەوەى ئۆتۆمبێل و موەلیدەى کارەبا و پاککردنەوەى شەقامەکان و چارەسەرى سوتانى خۆڵ و خاشاک و دوکەڵى کارگەکان لەو ڕێگایانەن کە ئێمە دەتوانین بەهۆیانەوە چارەسەرى ئالودەبونى هەواو ژینگەکەمانى بکەین .
وەک هاوڵاتیەک و وەک یۆگیەک و وەک دڵسۆزێکى ئەم شارە و هەمو کوردستان بەناوى خۆم و (کۆمەڵەى هونەرى یۆگا)وە داوا لەبەرێزان سەرۆکى هەرێم و سەرۆک وەزیران و شارەوانى سلێمانى و شارەوانیەکانى دەوروبەرى سلێمانى و وەزارەتى ژینگەو لایەنە پەیوەندیدارەکان و هەمو دانیشتوان دەکەم کە بەتەنگ ژینگەکەیانەوە بێن و هەوایەکى پاک بۆ خۆیان و نەوەکانیان فەراهەم بێنن ، چونکە ئەم ئەرکە تەنها ئەرکى حکومەت نیە بەڵکو ئەرکى هاوڵاتیانیشە . داواکارم ئەم بابەتە بەوردى کارى لەسەر بکرێت و بازرگانى و ئیهمالى و نەزانى کۆمپانیاکان و تاکەکەس نەبنە هۆکارێک بۆ پیس بونى ژینگەى ئەم شارانەى کە بە خوێنى شەهیدان و کەسانى دڵسۆز و زانست خواز ئازادو ئاوەدان کراوەتەوە . وڵاتێک کە خوێنى زەردەشتى ژینگە پەرستى پیادا دەگەرێ دەبێ ئێمە بە دڵ و رۆح بیپارێزی

[KURDBAND]

راپۆرت ده‌رباره‌ی:تەلیسکۆبەکان

پێشـــەکی:له‌ سه‌ره‌تاکاندا سه‌یرکردن و بینینی ئه‌ستێره‌کان و دیمه‌نه‌ گه‌ردوونییه‌کان ته‌نها به‌ چاوی ئاسایی بوو. پاشان مرۆڤ توانیی ته‌لیسكۆبی ساده‌ به‌کار بهێنێت. دواتر ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ په‌ره‌یان سه‌ند و دوای پێشکه‌وتن، ته‌لیسكۆبی زۆر زه‌به‌لاح دروست کرا. ده‌توانین به‌شیان بکه‌ین بۆ چوار به‌شی سه‌ر‌ه‌کی:




١- ته‌لیسكۆبی چاوی:

پشت ده‌به‌ستێت به‌ ته‌ماشاکردن به‌ چاو. وه‌ له‌ ناودارترینی ...

أ‌) ته‌لیسكۆبی چیای پالۆمار له ‌کالیفۆرنیا، له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا. درێژیی تیره‌ی هاوێنه‌که‌ی (5) مه‌تره‌. ده‌توانێت سه‌یری هه‌ر دیمه‌نێک بکات له‌ گه‌ردوون به‌ توانایه‌ک که‌ 750000 جار له‌ چاوی مرۆڤ گه‌وره‌تره‌.



ب‌) ته‌لیسكۆبی چیای سیمرۆد له‌ چیاکانی قه‌فقاس، له‌ یه‌کگرتووی سۆڤیه‌تی پێشوو. درێژیی تیره‌ی هاوێنه‌که‌ی (6) مه‌تره‌. کێشی 70 تۆنه‌. وه‌ ده‌توانێت سه‌یری هه‌ر دیمه‌نێک له‌ گه‌ردوون بکات به‌ توانایه‌ک که‌ 1000000 جار له‌ چاوی ئاساییی مرۆڤ گه‌وره‌تره‌.

مرۆڤ به‌هۆی ئه‌م دوو ته‌لیسكۆبه‌ زه‌به‌لاحه‌ ده‌توانێ بازنه‌یه‌ک سه‌یر بکات له‌ گه‌ردوون که‌ نیوه‌تیره‌که‌ی یه‌ک میلیارد و نیو ساڵی ڕووناکییه‌

٢- ته‌لیسكۆبی فۆتۆگرافی:
ته‌ماشاکردن به‌هۆی ته‌لیسكۆبی چاوی، زۆر ئه‌سته‌مه‌ بۆ ته‌ماشاكردنی ئه‌و ته‌نه‌ ئاسمانییانه‌ی كه‌ زۆر دوورن و ڕووناكییه‌كانیان تا ده‌گاته‌ زه‌وی‌، زۆر بێهێز ده‌بێ، چوونكه‌ له‌ڕاده‌به‌ده‌ر دوورن. بۆیه‌ ته‌لیسكۆبی چاوی ناتوانێت به‌وردی چاودێرییان بکات. له‌به‌ر ئه‌م هۆیه چاودێرێک داهێنرا که‌ به‌هۆیه‌وه‌ ده‌توانێت وێنه‌ی فۆتۆگرافیی دوور و درێژ بگرێت، ده‌توانێت ڕووناکی تۆمار بکات هه‌رچه‌نده‌ بێهێز بێت. وه‌ به‌هۆی ئه‌م جۆره‌ ته‌لیسكۆبه‌ (ته‌له‌سكۆبی فۆتۆگرافی) مرۆڤ توانیی سه‌یری بازنه‌یه‌ک بکات له‌ گه‌ردوون که‌ نیوه‌تیره‌که‌ی 7 میلیارد ساڵی ڕووناکییه‌.


٣-ته‌لیسكۆبه‌ مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان:

له‌ هه‌ندێک له‌ مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان که‌شتیوانی ئاسمانی هه‌یه‌ و له‌ هه‌ندێکیشیاندا نییه‌. وه‌ ته‌لیسكۆبه‌ بارکراوه‌کانی سه‌ر مانگه‌ ده‌ستکرده‌کان و که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌کان زانیارییه‌کی ئێجگار زۆر و گرنگیان پێشکه‌ش کردووه‌ له‌م گه‌ردوونه‌ سه‌رسوڕ‌هێنه‌ره‌.‌ ئاشکرایه‌ ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی به‌رگه‌هه‌وای زه‌ویدا كار ده‌كه‌ن. له‌ ناودارترینی ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ ...

١- ته‌لیسكۆبی (هابڵ)ی ئه‌مریکیی بارکراو له‌سه‌ر که‌شتیی ئاسمانی. به‌ناوی زانای ئه‌سترۆنۆمی هابڵ کراوه‌. زانیارییه‌کی ئێجگار زۆر و گرنگی پێشکه‌ش کردووه‌. چه‌ند کۆمه‌ڵه‌ خۆری (Solar System)ی دیکه‌ی دۆزییه‌وه‌ له‌ ده‌وری ئه‌ستێره‌ی تر له‌و‌ کاکێشانه‌‌ی كه‌ کۆمه‌ڵه‌ی خۆریی خۆمانی تێدایه‌ (Milky Way Galaxy).


ته‌لیسکۆبی بۆشاییی هابڵ

٢- دوو که‌شتییه‌ سۆڤیه‌تییه‌که‌‌ (پێش ڕووخانی یه‌کگرتووی سۆڤیه‌تی)، ڤیرا 9 و ڤیرا 10. ئه‌م دوو که‌شتییه‌ ئاسمانییه‌ زانیاریی زۆر گرنگیان تۆمار کرد له‌سه‌ر هه‌ساره‌ی (ڤینۆس - زهرة).
٣- وێستگه‌ی بۆشاییی گه‌ردوونیی ئه‌مریکی، مارنیر، مارس، ڤیکونگ. ئه‌م وێستگانه‌ زانیاریی زۆر گرنگیان له‌سه‌ر هه‌ساره‌ی مارس نارد بۆ سه‌ر زه‌وی.

- که‌شتیی (ڤۆیاگیر 2) :
له‌ ڕێکه‌وتی ٢٠ی ئابی ١٩٧٧ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌رچوو و ناردرا و له‌ کۆتایییه‌کانی ئابی ١٩٨٩ گه‌یشته‌ هه‌ساره‌ی نیپتۆن. زانیارییه‌کی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر گرنگ و زۆری بۆ سه‌ر زه‌وی نارد ده‌رباره‌ی هه‌ساره‌ی موشته‌ری، زوحه‌ل، ئۆرانۆس، نیپتۆن. که‌ چه‌ند ساڵێکی زۆری پێویسته‌ ته‌نها بۆ پشکنینی وێنه‌ ناردراوه‌کان له‌لایه‌ن ئه‌م که‌شتییه‌وه‌ بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ و دۆزینه‌وه‌ی شتی نوێ لێیان


که‌شتیی ڤۆیاگیر٢


پوخته‌
ئه‌م ته‌لیسكۆبه‌ له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر زه‌به‌لاح و وردبینانه‌ چه‌ند دیمه‌نێکی زۆریان پێشکه‌ش کرد، که‌ له‌ کاکێشان، ئه‌ستێره‌، هه‌ساره‌، گازه‌ گه‌ردوونییه‌کان، تۆز و خۆڵه‌ گه‌ردوونییه‌کان (غبار کونی) ... هتدیان تێدایه‌. زانیارییه‌کی زۆریان پێشکه‌ش به‌ ئاده‌میزاد کرد ده‌رباره‌ی هه‌ساره‌کان و نهێنییه‌کانیان و نهێنییه‌ گه‌ردوونییه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌کان که‌ به‌چاوی ئاساییی مرۆڤ ئه‌سته‌م بوو خایاڵیشی بۆ بچێت، له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ و فراوانبوونی گه‌ردوون به‌و شێوه‌ گه‌وره‌ و بێسنووره‌، دوای ئه‌م و دوای ئه‌و و ئه‌وی تریش چی ده‌بێت؟ کۆتایییه‌که‌ی چییه‌، هه‌یه‌تی؟ به‌ڵام ئه‌م ته‌لیسكۆبانه‌ نه‌یانتوانی له‌ پێکهاته‌ی ناوه‌کی و هێزی کێشکردن (Gravity) و خێراییی جووڵه‌ و چڕیی ئه‌ستێره‌کان و هه‌ساره‌کان و هه‌موو ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌م شێوه‌یه‌ که‌ په‌یوه‌ندیدارن‌ به‌ کاکێشانه‌کان و ئه‌ستێره‌کان و هه‌ساره‌کان و نه‌یازکه‌کان پێشکه‌ش به‌ زانا گه‌ردوونییه‌کان بکات که‌ زۆر پێویستن بزانرێن.

زیره‌کیی مرۆڤ نه‌وه‌ستا له‌ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگایه‌ک‌ به‌هۆیه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و زانیارییانه‌ی‌ پێشتر به‌ده‌ستی نه‌ده‌گه‌یشتن به‌هۆیه‌وه‌ به‌ده‌ستی بهێنێت هه‌رچه‌نده‌ دووریش بن. بۆیه‌ مرۆڤ "ڕوانگه‌ی ئه‌ستێره‌وانی" (مطیاف فلکی – Astronomical Observatory)ی داهێنا. ئه‌م ئامێره‌ له‌گه‌ڵ ته‌لیسکۆبه‌کان به‌گشتی و ته‌لیسکۆبه‌ چاوییه‌کان به‌تایبه‌تی داده‌نرێت. ئه‌وه‌ش جۆری چواره‌می ته‌لیسکۆبه‌کانه‌.

[KURDBAND]

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

بریتیه‌ له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی یاخود شله‌ی ده‌ماغی "ئه‌و شله‌یه‌ی ده‌وه‌ری ده‌ماغ و مۆخی مێشکی داوه‌" زۆربه‌ی جار له‌ ئه‌نجامی بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌ لێگیراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت. ئه‌و هه‌ڵئاوسانه‌ی که‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغییه‌وه‌ دروست ده‌بێت چه‌ند نیشانه‌یه‌کی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ به‌گشتی بریتین له‌ ژانه‌سه‌ر و تا و ڕه‌ق بوونی مل.

زۆربه‌ی باره‌کانی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌وه‌ ده‌بێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار له‌ ئه‌نجامی به‌کتریا و که‌ڕووشه‌وه‌ ده‌بێت.

ئه‌گه‌ر تۆ گومانت کرد که‌ خۆت یاخود یه‌کێک تووشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی بووه‌، پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، چاره‌سه‌ری زوویی ده‌بێته‌ هۆی ڕێگرتن له‌ ئاڵۆزیه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌.



نیشانه‌کانی؛

زۆر جار نیشانه‌ زووه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تێکه‌ڵ ده‌کرێت له‌گه‌ڵ نیشانه‌کانی هه‌ڵامه‌ت. نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی ڕووده‌دات له‌ ماوه‌ی ڕۆژێک یاخود دوو ڕۆژ، به‌شێوه‌یه‌کی نموونه‌یی نیشانه‌کان بریتین له‌؛

تایه‌کی به‌رز

ژانه‌سه‌رێکی تووند

هێڵنج و ڕشانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژانه‌سه‌ره‌که‌

گێژ بوون

گه‌شکه‌

خه‌واڵوویی

ڕه‌ق بوونی مل

هه‌ستیاری بۆ ڕووناکی

له‌ده‌ستانی حه‌ز بۆخواردن و خواردنه‌وه‌

سوورهه‌ڵگه‌ڕانی پێست له‌ هه‌ندێک باردا



له‌ منداڵی ساوا نیشانه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت؛

گریانی به‌رده‌وام

زۆر خه‌واڵوویی و بێ وه‌زعی

که‌م خواردنی شیر

پۆقڵه‌ کردنی خاڵێکی نه‌رم له‌ سه‌ر سه‌ری ساوایه‌که‌ "به‌شی پێشه‌وه‌"

ڕه‌ق بوونی لاشه‌ و ملی ساوایه‌که‌



که‌ی سه‌ردانی پزیشک بکرێت؟

ئه‌گه‌ر خۆت یاخود که‌سێکی تر له‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ت نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی هه‌بوو، وه‌ک تا و ژانه‌سه‌رێکی تووند و گێژ بوون و هێلنج و ڕشانه‌وه‌ و مل ڕه‌قی – ئه‌وا پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی پزیشک یاخود نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، ناتواندرێت بزاندرێت که‌ کام جۆر له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغیت هه‌یه‌ ته‌نها به‌ به‌سه‌ردانی پزیشک نه‌بێت.

هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی

تووشبوون به‌ به‌کتریا

تووشبوون به‌ ڤایرۆس

تووشبوون به‌ که‌ڕوو



هۆکاره‌ مه‌ترسیداره‌کان

ته‌مه‌ن؛ منداڵان ته‌مه‌نیان له‌ خوار 5 ساڵی زیاتر تووشی هه‌وکردنی ڤایرۆسی په‌رده‌ی ده‌ماغ ده‌بن.

ژیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی قه‌رباڵغ "به‌شه‌ ناوه‌خۆیه‌کان،زیندانه‌ک� �ن، پێگه‌ سه‌ربازیه‌کان..هتد"؛ ئه‌مه‌ش هۆکارێکی تره‌ که‌ ئاسانکاری ده‌کات له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی.

ماوه‌ی دووگیانی؛

ئیشکرن له‌گه‌ڵ یاخود له‌ ناو ئاژه‌ڵان؛

ئه‌و که‌سانه‌ی سیسته‌می به‌رگریان بێ هێزه‌ بۆ هه‌ر هۆکارێک بێت؛ بۆ نموونه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی نه‌خۆشی شه‌کره‌یان هه‌یه‌، یاخود نه‌خۆشی ئایدز..هتد.



ئاڵۆزیه‌کانی؛

ئالۆزیه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی سه‌خته‌، هه‌رچه‌ند ماوه‌ی درێژ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌بێ چاره‌سه‌ری بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ند مه‌ترسی سه‌ڕع یاخود تێکچوونی نه‌گه‌ڕاوه‌ی ده‌ماری زیاتره‌ وه‌ک "له‌ده‌ستانی بیستن و بینین و قسه‌کردن و فێربوون و هه‌ڵسوکه‌وت".



خۆپاراستن؛

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوونی به‌ربڵاوه‌وه‌ ده‌بێت. به‌زۆری به‌کتریا و ڤایرۆس که‌ ده‌بنه‌ هۆی تووشبوونی‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ به‌ هۆی پژمین یاخود کۆخیین یاخود گۆڕینه‌وه‌ی که‌ل و په‌لی خۆراک یاخود هه‌ر که‌ل و په‌لێکی تایبه‌ت "وه‌ک فلچه‌ی ددان" ده‌بێت. هه‌روه‌ها ژیان له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ی هه‌بێت یاخود له‌ شوێنێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌ربڵاوه‌ ئه‌وا مه‌ترسی تووشبوون زیاد ده‌بێت.

ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ یارمه‌تیت ده‌دات پاراستنی له‌ تووشبوون؛

شووشتنی ده‌سته‌کان به‌ جوانی پێش خواردن یاخود دوای ده‌ست به‌ ئاو گه‌یاندن، پێویسته‌ منداڵان فێر بکرێن بۆ ئه‌م خاڵه‌.

له‌ کاتی پژمین یاخود کۆخین ده‌م و که‌پووت داپۆشه‌.

له‌ کاتی دووگیانی پێویسته‌ گرنگی ته‌واو به‌ خۆراک بدرێت، گۆشت جوان بکوڵێت، په‌نیر نه‌خورێت، هه‌روه‌ها شیر

[KURDBAND]

ميزووي بيركارى زانا ئةنشتاين




ساڵى 1905 ساڵێكى ئاسایى نه‌بوو بۆ زانست وجیهان كه‌ یه‌كێك له‌ زانا بلیمه‌ته‌كانى جیهان (تیۆره‌ شێته‌كانى) به‌رهه‌م هێنان ، خه‌ڵك له‌وكاته‌دا به‌م ناوه‌ى بانگ كرد…ئه‌م تیۆرانه‌ ڕاستیه‌كى نوێى هێنایه‌ كایه‌وه‌ و ئه‌نجامێكى نوێ كه‌ كه‌س ناتوانێت ڕووبه‌ڕووى ببێته‌وه‌ ، چونكه‌ به‌ڵگه‌كه‌ى به‌هێزبوو ، كه‌س نه‌یتوانى ڕووبوڕووى ببێته‌وه‌، بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌و كاته‌دا به‌جۆرێكى جیاواز بوو كه‌ كه‌س نه‌یتوانى لێى تێبگات یان ته‌نانه‌ت هه‌ڵى بسه‌نگێنێت ،..
تیۆرى ڕێژه‌یى ئاینیشتاین لاى كه‌س ڕوون نه‌بوو ، وه‌ تێنه‌ده‌گه‌یشتن به‌ڵام هه‌موویان دانیان به‌ لۆژیكى داده‌نا ،.. ئه‌م تێۆره‌ زاناكانى تووشى سه‌رسوورمان كرد ، وه‌چه‌ندین زاراوه‌ى فیزیایى كلاسیكیى وه‌ چۆنیه‌تى تێك شكاندنى گۆڕى . باس ده‌كرێت كه‌ ئاینیشتاین له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ شه‌قامه‌كانى هۆلیود له‌گه‌ڵ چارلى چاپلن وه‌ستابوو ، خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ده‌وروو به‌ریاندا كۆبوونه‌وه‌ ، ئه‌وكاته‌ ئاینیشتاین ووتى :-((خه‌ڵكه‌كه‌ له‌ ‌ده‌ورى بلیمه‌تێكى ناسراو كۆبوونه‌وه‌ كه‌ لێی تێده‌گه‌ن ، وه‌ بلیمه‌تێك كه‌ لێی تێناگه‌ن ئه‌ویش منم.))
به‌وه‌ناسراوه‌ كه‌ تیۆرى رێژه‌یى داناوه‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر مرۆڤ هه‌وڵبدات بیخوێنێته‌وه‌ خۆى له‌ ناو قوڵایى ده‌ریاى نهێنیه‌كاندا ده‌بینێت ، تاڕاده‌یه‌ك كه‌ ئه‌و باسه‌ بڵاوبۆوه‌ ته‌نها 10 كه‌س له‌هه‌موو جیهاندا له‌ تیوره‌كه‌ى تێده‌گه‌ن.
ژیانى :
ئه‌لبێرت ئاینیشتاین 14 ی مارسی ساڵى 1879ز له‌ ئه‌ڵمانیا له‌دایك بوو له‌شارێكى بچووك به‌ناوى (ئوڵم) ، خێزانه‌كه‌ى به‌ره‌و میونیخ به‌ڕێكه‌وتن ، باوكه‌كه‌ى (هرمان) خاوه‌نى كارگه‌یه‌كى (كارۆ كیمیاوى) بووه‌ ، دایكیشى به‌ناوه‌ى (بولین كۆخ) شه‌یداى مۆسیقابووه‌ ، خوشكێكى له‌خۆى بچووكترى هه‌بوو . له‌گه‌نجێتیدا ئاینیشتاین حه‌زى له‌سروشت و ماتماتیك بوو ، له‌ ماڵه‌وه‌ زیره‌ك بوو له‌م دوو وانه‌یه‌ به‌ڵام له‌ قوتابخانه‌ زیره‌ك نه‌بوو ، خۆشیى خۆیى له‌ ئه‌ندازه‌ و وانه‌كانى دیته‌وه‌ ، وه‌ له‌ته‌مه‌نى شه‌ش ساڵیدا فێرى مۆسیقابوو.
پاشان به‌ره‌و میلانۆ ڕۆیشت بۆ لاى دایك و باوكى ، له‌وێ چووه‌ په‌یمانگایى پولوتێكنیك ، به‌ڵام له‌تاقى كردنه‌وه‌كه‌ ده‌رنه‌چوو ته‌نها بیركارى نه‌بێت ، بۆیه‌ به‌ڕێوه‌به‌رى په‌یمانگا داواى لێكرد كه‌ دبلوم له‌یه‌كێك له‌ شاره‌كانى سویسرادا بخوێنێت ، تا پاشى ساڵێك بتوانێت له‌ پولۆتێكنیدا بخوێنێت . له‌ساڵى 1901ز ئاینیشتاین ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ 21 ساڵ . پاشى هه‌وڵدانێكى زۆر بۆ به‌ده‌ست هێنانى كار توانى كارێك له‌نوسینگه‌ى موڵه‌ت پێدانى داهێنان له‌ (برن) به‌ده‌ست بهێنێت ، كه‌ زۆرى خوێنده‌وه‌ ده‌رباره‌ى زانا و فه‌یله‌سووفه‌كان ، به‌ڵام نوسینه‌كانیانی به‌دڵى ئاینیشتاین نه‌بوون چونكه‌ پێ وابوو كه‌ زۆر قووڵ نین. له‌ساڵى 1905ز ئاینیشتاین له‌كاتى كاركردنى له‌نووسینگه‌ى تۆماركردنى داهێنانه‌كاندا . چه‌ندین تیۆرى دانا ، ئه‌و كاره‌ش واى كرد كه‌ساڵى 1905 ز ببێته‌ ساڵى شۆرش له‌ مێژووى جیهاندا.
بلیمه‌تى ئاینیشتاین له‌ساڵى 1905ز ئاشكرا نه‌بوو بوو ته‌نها لاى هه‌ندێ له‌ هاوڕێیه‌كانى نه‌بێت ، به‌ڵام به‌كۆتایى ئه‌وساڵه‌ ئه‌م زانایه‌ ئه‌ڵمانیه‌ بوو به‌ یه‌كێك له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى جیهانى و سه‌رنجى زاناكانى فیزیایى له‌هه‌موو زانكۆكانى سویسرا بۆ خۆى ڕاكێشا هه‌ر بۆیه‌ داوایان كرد كه‌پۆسته‌كه‌ى له‌ نووسه‌ر بگۆڕێت بۆ مامۆستای زانكۆ ، له‌ ساڵى 1909ز وه‌كو سه‌رۆكى فیزیای تیۆرى له‌زانكۆى زۆریخ ده‌ست نیشانكرا ، پاشان به‌ره‌و زانكوى براگ به‌ڕێكه‌وت له‌ ساڵى 1910 ز تا هه‌مان پۆست بگرێته‌ ده‌ست به‌ڵام له‌ ساڵى 1912ز ناچاربوو به‌جێىبهێڵێت به‌هۆى هاوسه‌ره‌كه‌ى كه‌ڕازى نه‌بوو زۆریخ به‌جێبهێلێت ،..
وه‌ له‌ كاتى ئاشكرابوونى ڕاستى یه‌كێك له‌ نامۆترین تیۆره‌كانى له‌ ساڵى 1910 ، ئاینیشتاین بوو به‌ دیار ترین زاناكانى جیهان ، وێنه‌كه‌ى له‌سه‌ر لاپه‌ڕه‌ى یه‌كه‌مى هه‌موو رۆژنامه‌كانى جیهان بڵاوبوه‌وه‌.
كاره‌كانى ئاینیشتاین:
له‌ساڵى 1905 ز ئاینیشتاین چوار لێكوڵینه‌وه‌ى زانستى بڵاوكرده‌وه‌ ، یه‌كه‌میان ده‌رباره‌ى شیكردنه‌وه‌ى دیارده‌ى كارۆتیشكى(الكهروضوئية‌) بوو ، دووه‌میشیان جوڵه‌ى ئوبروانى گه‌رده‌كان(الحركه‌ الأبروانیه‌ للجزیئات) و سێیه‌میش بۆ سروشتى شوێن و كات چواره‌میش ده‌رباره‌ى دینامیكاى جوڵه‌ى تاكى جه‌سته‌كان بوو. دوو لێكۆلینه‌وه‌ى دووایى بنه‌ڕه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌تى بوون كه‌ هاوكێشه‌ى ووزه‌ى به‌رهه‌م هێنا ) (E=mc2 . كه‌ به‌ هۆى ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ توانرا ووزه‌یه‌كى زۆر به‌ده‌ست بهێندرێت ئه‌ویش به‌گواستنه‌وه‌ى به‌شێكى زۆر بچووكى بارسته‌ بۆ ووزه‌ كه‌(ووزه‌ى ئه‌تۆمى) بوو . له‌ساڵى 1921 ، ئاینیشتاین یاساى دیارده‌ى كارۆتیشكى دۆزیه‌وه‌ (واتا گۆڕانى تیشك بۆ كاره‌با) كه‌ زاناكانى سه‌رده‌مه‌كه‌ى تووشى سه‌رسوڕمان كردبوو....
ئاینیشتاین بنه‌ماى بۆ چه‌ندین بوارى نویێ فیزیا دانا وه‌كو :-
1-تیۆرى ڕێژه‌یى تایبه‌ت.
2- تیۆرى ڕێژه‌یى گشتى .
3- میكانیكى بڕ(1لكم).
4- تیۆرى بوارى یه‌كبوو (نظریه‌ المجال الموحد) ئاینیشتاین هاوكێشه‌یه‌كى فیزیایى به‌ ناوبانگى دۆزیه‌وه‌ كه‌ووزه‌ى مادده‌ به‌ بارستاییه‌كه‌ى و خێرایه‌كه‌ى ده‌به‌ستێته‌وه‌ و خێرایى تیشك ئه‌وه‌ى كه‌ بووه‌ هۆى دۆزینه‌وه‌ى هێزى گه‌وره‌ى بۆمبه‌ ئه‌تۆمیه‌كان . به‌ڵام بۆچه‌ند لایه‌نى باشیش به‌كارهاتووه‌.
وه‌ تا ئه‌مڕۆ زاناكان ناتوانن بزانن كه‌چۆن گه‌یشتوه‌ته‌ ئه‌م تیۆرانه‌ . به‌تایبه‌تى ئه‌و تاقیكردنه‌وانه‌ى كه‌له‌سه‌ر تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌كرێن ، ئه‌وانه‌ى ڕاستى تیۆره‌كه‌ى ئاینیشتاین دووپات ده‌كه‌نه‌وه‌ ، ساڵانه‌(1000) لێكۆڵنه‌وه‌ ده‌رباره‌ى تیۆرى ڕێژه‌یى ده‌رده‌چێت .
لیندا تبۆرگى هاوڕێى ده‌رباره‌ى ئاینیشتاین ده‌ڵێت :-" له‌به‌رلیین دوو جۆر له‌ فیزیا گه‌ران هه‌بوون : جۆرى یه‌كه‌م ئاینیشتاینه‌ و جۆرى تریش هه‌موو فیزیا گه‌رانى تربوون".
پارته‌ سیاسییه‌كان هه‌وڵیاندا به‌شدارى سیاسى پێى بكه‌ن ، به‌ڵام ئه‌و هه‌رده‌م ده‌یگوت ((كه‌ من بۆ سیاسه‌ت دروست نه‌كراوم ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵك و ته‌نیایی هه‌ڵبژارد و ووتى تاكى به‌ته‌نیا ده‌توانێت بیربكاته‌وه‌ و شتى به‌سوود و نوێ دابهێنێ كه‌ كۆمه‌ڵ پێی ته‌واو دامه‌زراو ده‌بێت )) ئاینیشتاین زۆر داوه‌تنامه‌ى بۆ هاتبوو به‌هۆى ناوبانگى تیۆرى ڕێژه‌یه‌كه‌ى ، وه‌ هه‌رجارێك كه‌ وانه‌ى پێشكه‌ش ده‌كرد ، به‌ ئاهه‌نگێكى گه‌وره‌ پێشوازى لێده‌كرا به‌ ئاماده‌ بوونى گشت خه‌ڵك و ئه‌وانه‌ش كه‌هاتبوون بۆ ناسینى ئه‌و پیاوه‌ گه‌وره‌یه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ له‌ تیۆرى ڕێژه‌یى تێناگه‌ن ، به‌ڵام گرنگى خه‌ڵك بۆ ئه‌و بێ وێنه‌بوو .
له‌ڕاپۆرتى نێردراوى فه‌له‌كناسى ئینگلیزى له‌ ساڵى 1919ز دا هاتووه‌ كه‌ڕاستى تیۆرى ئاینیشتاین ده‌رباره‌ى لاربوونى تیشك له‌كاتى ڕۆیشنى به‌ ئاسماندا گرنگترین هۆكاره‌كانى ناوبانگى بوون به‌ڵام چونكه‌ به‌ڕه‌گه‌ز ئه‌ڵمانى بوو بۆیه‌ ناوبانگه‌كه‌ى له‌ئینگلته‌را كه‌م بوو، به‌ڵام مالدین داوه‌تى كرد بۆ ئینگلته‌را و له‌ كاتى پێشكه‌شكردنى بۆ ئاینیشتاین ووتى (ئه‌وه‌ى كه‌ نیوتن له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌مدا كردى ، ئاینیشتاین له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا ده‌یكات . ئاینیشتاین حه‌زى له‌ ئاشتى بوو و ڕقى له‌ جه‌نگبوو ، له‌ بانگه‌وازێكى ته‌له‌فیزیۆنیدا بۆ سه‌رۆكى ووڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كان ترومان ، ئاینیشتاین گووتى :-(ده‌بوایه‌ سه‌ره‌تا پێشبڕكێی خۆ پڕچه‌كردن له‌ پێناو به‌رگرى له‌ خۆكردن بووایه‌ ، به‌ڵام ئه‌مڕۆ شێوازێكى شێتانه‌ى پێوه‌ دیاره‌ ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كار به‌م شێوه‌یه‌ بڕوا ، ئه‌وا له‌ داهاتوو هێچ ژیان له‌سه‌ر زه‌ویدا نامێنێت ). ساڵى 1923 ز خه‌ڵاتى (نۆبڵ)ى وه‌رگرت له‌لایه‌ن پاشای سوید ، پاشان له‌به‌رلین نیشته‌ جێبوو كه‌ میوانه‌كانى له‌ سه‌رانسه‌رى جیهان ده‌هاتن بۆلاى و گوێیان له‌ قسه‌كانى ده‌گرت ، تا ساڵى 1929 ز كاتێك ته‌مه‌نى گه‌یشته‌ په‌نجاساڵ بڕیارى ونبوونى دا و كه‌س نه‌یزانى له‌ كوێ ده‌ژیت ، له‌ 18 ئه‌پریل ساڵى 1955 ز له‌ شارى برنستون ئاینیشتاین كۆچى دوایى كرد،..زۆر له‌ زانكۆكان پێشبڕكێیان بوو تا مێشكى ئه‌م پیاوه‌ به‌ده‌ست بهێنن تا نهێنیه‌كانى ئه‌م زانایه‌ بزانن،.
زاناى فیزا ئه‌لبیرت ئاینیشتاین پله‌ى گه‌وره‌ترین زاناى له‌ جیهاندا به‌ده‌ستى هێنا ، پاشان ئیسحاق نیوتین له‌ دواى ئه‌و دێت ، و ئه‌م پله‌یه‌ى له‌ گۆڤارى جیهانى پێبه‌خشرا كه‌ سه‌د زانا له‌ به‌ناوبانگترین زاناكانى ئه‌م بواره‌ به‌شداریان تێدا كرد .
زانا برایت جرین له‌ زانكۆى كۆلۆمبیاى ئه‌مریكى ده‌ڵێت تیۆره‌كانى ئاینیشتاین به‌ تایبه‌تى تیۆرى ڕێژه‌یى هه‌موو بیروڕایه‌كانى سه‌باره‌ت ، بۆشایى ئاسمان و كات گۆڕى ، كه‌له‌ جیاتى ئه‌م دووانه‌ جیهانێكى سه‌یر و جوڵاوى پێشكه‌ش كرد كه‌ بۆشایى و زه‌مان(كات) تێیدا ده‌جوڵێنه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ بیروڕاكانى زۆر قورسن به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاینیشتاین هه‌ر به‌ به‌ناوبانگترین زانا داده‌نرێت و هه‌ر ئه‌م قورسییه‌ بوو به‌ هۆكارى ناوبانگیه‌كه‌ى تا ئه‌مڕۆشى تێدابێت . چونكه‌ بۆ زانست ژیاو و خه‌باتى له‌ پێناو جێبه‌جێ كردنى تاقیكردنه‌وه‌كان و بیروڕاكانى ده‌كرد ، هه‌ر بۆیه‌ شوێنى خۆى له‌ مێژوودا دیارى كرد.

[KURDBAND]

رابورتي احيا
قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

[KURDBAND]

راپۆرت/[پرۆژەكانی كشتوكاڵ لەسنووری ئیدارە گەرمیان ساڵی 2011]

حسین عزیز
بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی گەرمیان لەبوارەكانی (خزمەتگوزاری، بەرهەمهێنانی دانەوێڵە، سامانی ئاژەڵ ، ماسی،پاراستنی ڕووەك ، بواری بیناسازی، ڕێنمای كشتوكاڵ ،پاراستنی ڕوەكی ، باخداری، بەرهەمهێنانی نەمام، تۆێژینەوەی كشتوكاڵی زەوی وزاردا) (18)پرۆژەی بەبڕی(9،895،950،000) دیناری جێبەجێ كردوە. ئاستی بەرهەمهێنان بە شێوەیەكی بەرچاو زیادی كردوە. هەناردەی گەرمیان دەچێتە بازاڕەكانی پێنجۆێن و سلێمانی و كەركوك. بەشێوەیەك لە پێنج مانگی كۆتای ساڵی 2011دا (15) هەزار تۆن بەرهەمی سەوزەی هاوینەولەوەرزی زستانیشدا نزیكەی (60)هەزار تۆن گەنمی بەرهەم هێناوە. كە كاریگەری ڕاستەوخۆی لە سەرگەشەكردنی ئابووری ناوچەكەو كوردستان هەیە.
دابین كردنی گەنمی بنە تۆو
لەسەربوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان لە سنووری ئیدارەی گەرمیاندا، لە وەرزی هاوینی ڕابردوودا(3238) تۆن گەنمی باوڕپێكراو وەرگیراوەو دوای پاككردنەوە ودەرمان كردن ولە كیسەنانی بە نرخی پاڵەپشت كراوی%50 بەسەر(2470)جوتیاری ناوچەكەدا دابەشكراوە. بڕی پارەی دابینكراوییش بریتی بووە لە (2،650،000،000) ئەمەجگەلەوەی بەنرخی پاڵەپشت كراوی %50بڕی (5100) تۆن پەینی كیمیاویش بەسەر جوتیاراندا دابەشكراوە.
خەرج كردنی كریێ گواستنەوە(بەبازاڕكردن)
لەهاوینی ڕابردوودا لە سنووری ئیدارەی گەرمیان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەسەر بودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی بڕی (600،000،000)ملیۆن دینار بەمەبەستی گواستنەوەی بەرهەمی جوتیاران لە كێڵگەكانەوە بۆ عەلوەكان خەرج كراوە كە %60ی كرێی گواستنەوەدەكات لە چوارچێوەی بڕیاری بەبازاڕكردنی بەرهەمی جوتیاران.
بۆپەرەپێدانی پرۆژەكانی گەنمە شامی لە سنووری ئیدارەی گەرمیان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆلەسەربوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان بڕی(120)ملیۆن دیناربۆ كڕینی بنەتۆو بەنرخی پاڵەپشت كراوی %75هاوكاری جوتیاران كراوە.
بەرهەمی پەتاتە
بە گوژمەی (550،000،000)دینارلەسنووری ئیدارەی گەرمیان (267)تۆن بنە تۆوی پەتاتەبەسەر (60)جوتیاردا دابەشكراوە.بەنرخی پاڵە پشتكراوی%50.دەریش كەوتووە چاندنی پەتاتە لە گەڵ كەشوهەوای ناوچەكەدا گونجاوە.

لەبواری باخداریدا
بەڕێوەبەرایەتی دارستان وپاوانی گەرمیان بە شێوەیەكی ڕاستەوە خۆ لە هەردوو وەرزی هاوین وپایزی ساڵی 2011دا شازدە پرۆژەی خستوەتە بواری جێبەجێكردنەوە،لەبواری باخداریدا نۆ پرۆژەی باخی(زەیتوون،خورما،هەنار،� �ەرهەم هێنانی نەمام)و چوار پرۆژەی دارستان و سێ پرۆژەی پاوانی وەك(وێنجە،چاككردنی لەوەڕگەی سروشتی،بەستنی ئامێر)بەبڕی(1،100،000،000)دینار� �ەرج كردوە.هەروەهادرووستكردنی پاركی دارستان كە (300)دۆنم زەوی لە نزیك زانگۆی گەرمیان لە شاری كەلار كە پرۆژەیەكی ستراتیژیە بۆ سەوەزكردنی شاری كەلاروبوودجەی تەرخانكراویش نزیكەی (591،056،000)دیناركاركردنیش لەم پرۆژەیەدا لە قۆناغی كۆتایدایە.ئاستی بەرهەم هێنانی نەمامیش لە بەڕێوەبەرایەتی پاوان ودارستانی گەرمیان لە ساڵی 2011دا گەیشتوەتە(93)هەزار نەمام بەنرخی داشكاو بەسەر جوتیاراندا دابەشكراوە.
كێڵگەكانی پەلەوەر وماسی
بۆ پەرەپێدانی كێڵگەكانی پەلەوەر وزیاد كردنی بەرهەم هێنانی گۆشتی سپی لەگەرمیان بڕی (450،000،000)دینار دابین كراوە،بۆ كڕینی ئالیك هەرجوتیارێكیش لە سێ تۆن تا پازدە تۆن ئالێكی وەرگرتووە،لەسنووری ئیدارەی گەرمیانیش (150)خاوەن كێڵگەی پەلەوەر سوود مەندبوون،بەنرخی پاڵەپشتكراو.
كڕینی ئالیك بۆ پرۆژەكانی بەخێوكردنی ماسیش لەسەر بوودجەی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كشتوكاڵی گەرمیان زیاتر لە (60،000،000)ملیۆن دینار تەرخان كراوە.
پاراستنی ڕوەك وبەروبوومە كشتوكاڵیەكان
بۆپارستنی بەرهەمی جوتیاران لە نەخۆشیە جۆراو جۆرەكان بەگژداچوونەوەی مێروە زیان بەخشەكان قڕكەری كیمیاوی دابین كراوە دژی مێروی(توتا،ئەبسولتا)لەسنوو ری گەرمیان(139،250،000)دینار ودابین كردنی موادی قڕكەری نەخۆشیە كشتوكاڵیەكان (195،375،000)دینار.بەسەر جووتیاراندابەنرخی داشكاوی %75لە كاتی پێویستدا دابەشكراوە.هەڵمەتێكیش بۆ كێوماڵكردنی (سن وكیسەڵە)لە سنووری ئیدارەی گەرمیان لە وەرزی بەهاری ڕابردوودابە بڕی(8،700،000)دینار بەڕێوەچوە،ئەمە جگەلە ڕووماڵكردنی ئەوناوچانەی كەترسی هەبوونی مێروی زیانبەخش(سن،كیسەڵە،تووتا،� �ەبسولتا)ی لێكراوە.هەروەها بۆ ئاشناكردنی فەرمانبەران وجوتیاران بەدواین گۆڕانكاریەكانی بواری كشتوكاڵ چەندین خولی هوشیاركردنەوە كراوەتەوە.لەلایەن مامۆستای پسپۆڕو شارەزالە كێڵگە پەلەوەریەكاندا گوژەی تەرخان كراویش بۆ خولەكان(98،971،000)دینارە.

تۆێژینەوەی كشتوكاڵی
لەبواری تۆێژینەوەی كشتوكاڵید تۆێژینەوەی جۆراو جۆری زستانە لە سەر (20)كۆمەڵەی جیاجیای گەنمی نان وتۆێژینەوە لەسەر(9)كۆمەڵەی بەرهەمی جۆ و(10)كۆمەڵەی پاقلەمەنیەكانی وەك (نیسك ،نۆك،پاقلە)كراوە هەروەها تۆێژینەوەلە سەر بەرهەمەكانی هاوینەی وەك كونجی و(3)تۆێژینەوە لە بواری چەڵتووك ویەك تۆێژینەوەش لەسەر گەنمە شامی ئەنجامدراوە،پارەی تەرخان كراویش بۆ تۆێژینەوەكان بریتیەلە(62،790،000)دینار.
خانووی پلاستیكی
خانووی پلاستیكی لە سنووری گەرمیان سەركەوتنی بەرچاوی بەدەست هێناوە،بەردەوام خواست لەسەر خانوە پلاستیكیەكان لە زیاد بوندایە وبازڕەكانیش پڕن لە بەرهەمی خانوی پلاستیكی سنوورەكە.بۆ ئەوەمەبەستەش لە ساڵی 2011دا(60)خانووی پلاستیكی بە%25نرخەكەی دراوە بە جوتیاران وحكومەتی هەرێمی كوردستان بڕی(350،814،000)دیناری خەرج كردوە.
لەبواری بینا سازیدا
بۆدابین كردنی شۆێنێكی گونجاو ڕای كردنی مامەڵەوە ئیشوكاری ڕۆژانەی هاوڵاتیان سێ بینای گونجاو بۆ هەریەك لە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی خانەقینبەبڕی(500،000،000)ملیۆن دینارو، دروستكردنی بینای گەنجینەلە ناحیەی ئاخ جەلەربە گوژمەی (100،000،000)ملیۆن دینارو دروستكردنی بینای گەنجینە بۆ هۆبەی كشتوكاڵی تەكیەی كاكەمەند بە(150،000،000)ملیۆن دینار لە قۆناغی تەندەریندایە.

[KURDBAND]

فێركارى و په‌یوه‌ندى به‌گه‌شه‌كردنى ئابورى
را بورتي ئابوري

بێ گومان په‌یوه‌ندى یه‌كى تووند و تۆڵ له‌ نێوان پلاندانانى فێركارى و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ رِاستى دا ئامێرێكه‌ له‌ ئامێره‌كانى، هه‌وڵێكى چالاكه‌ بۆ رِاگرتنى ئه‌و ئارِاستانه‌ى گه‌شه‌كردن كه‌ ئه‌مرِۆكه‌ له‌ ئارادان، و رِێنمایى كردنیان بۆ به‌ده‌ست هێنانى ئه‌و ئامانجه‌ى به‌رژه‌وه‌ندى یه‌ باڵاكانى كۆمه‌لڕ به‌دى ده‌هێنن، هه‌ربۆیه‌ زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران هه‌ستاون به‌ په‌یوه‌ست كردنى پلاندانانى فێركارى به‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌ و هه‌مئاهه‌نگى له‌ نێوانیاندا،ئه‌وه‌ش له‌ پێناو په‌ره‌پێدانى چالاكى تاك و كۆمه‌لڕ، و سوود وه‌رگرتن له‌ توانسته‌ رِه‌خساوه‌كان تا ئه‌وپه‌رِى توانا.
ئه‌و په‌یوه‌ندى یه‌ ته‌واوكارى یه‌ كاتێك ده‌ركه‌وت كه‌ وادانرابوو فێركردن وه‌ به‌رهێنانێكى ئابورى یه‌ له‌ داهاتى مرۆیى ئه‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بواره‌كانى پلاندانانى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌،چونكه‌ تێرِوانین بۆ فێركردن وه‌كو فاكته‌رێكى به‌رهه‌م هێنان لایه‌نێكه‌ له‌لایه‌نه‌كانى شوێن و پێگه‌ى فێركردن له‌ پرِۆسه‌ى ئابورى دا،هه‌روه‌ها به‌هاكه‌ى وه‌كو فاكته‌رێكى كاتێكردن له‌سه‌ر جۆره‌كانى به‌كاربردن ئاسته‌نگ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى دروست ده‌كات.
له‌ ووڵاتانى عه‌رِه‌بى، هه‌روه‌كو ووڵاتانى تریش،بیر و رِایه‌كى بڵاو و به‌هێز هه‌یه‌ كه‌ فێركردن ده‌روازه‌ى بنه‌رِه‌تى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌، و په‌یوه‌ندى نێوانیشیان زۆر كۆن و دێرینه‌،ده‌بینین (( ئاده‌م سمیپ)) كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ فه‌یله‌سوفه‌كانى ئابورى له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌م دووپاتى كردۆته‌وه‌ كه‌ رِاهێنان و فێركردن زۆر گرنگ و بایه‌خداره‌ له‌ به‌رز كردنه‌وه‌ى تواناى به‌رهه‌م هێنانى كرێكار، و زیاتر شاره‌زا بوونى له‌ كاره‌كه‌ى، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ى به‌وه‌ش كردووه‌ كه‌ فێركردن و پلاندانان بۆى زۆر گرنگه‌ بۆ سه‌قامگیر بوونى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى و به‌مه‌رجێكى پێوویستى ده‌زانآ بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى.
پلاندانانى فێركارى به‌ ته‌نها ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنى ئابورى نیه‌ به‌ڵكو ئامانجى هێنانه‌دى پێداوویستیه‌كانى گه‌شه‌كردنه‌به‌ ته‌واوى ماناى گه‌شه‌كردنى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و رِۆشنبیرى به‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ جیاوازى یه‌ كانى یه‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ پێشكه‌وتنى ئاده‌میزاد و گۆرِانى هه‌ڵوێسته‌كانى یه‌وه‌ .
بآ گومان پێشتر تآ رِوانینێكى كۆن بووه‌ له‌سه‌ر پرِۆژه‌كانى گه‌شه‌سه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تى و وا زانراوه‌ كه‌ پرِۆژه‌ى به‌كاربردنن و رِاسته‌و خۆ قازانج یان داهاتى ئابورى به‌ده‌ست ناهێنن،هه‌روه‌كو مه‌سه‌له‌ى فێركردن كه‌ پێشتر باس كرا،به‌ڵام ئه‌م تێرِوانى نه‌ گۆرِانى به‌سه‌ر داهات و ئێستاكه‌ به‌ جۆرێك سه‌یرى به‌رنامه‌ى گه‌شه‌كردن و خزمه‌تگوزارى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌كرآ كه‌ سوود و قازانجى ئابورى هه‌یه‌ كه‌ به‌ هۆى شاره‌زایى و پسپۆرِى یه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت له‌ ئه‌نجامى فێركردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ش كاریگه‌ره‌ له‌ سه‌ر به‌رهه‌م هێنان و تواناى كاركردن و درێژه‌دان پآ ى،له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین گه‌شه‌سه‌ندنى كۆمه‌ڵایه‌تى بریتى یه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك به‌رنامه‌ى ئابورى، و وه‌به‌رهێنان تیایدا درێژخایه‌نه‌ و سوود و قازانجه‌كه‌شه‌ مسۆگه‌ره‌.
زۆر له‌ مێژه‌ ئابورى ناسه‌كان پێداگرى ده‌كه‌ن له‌سه‌ر گرنگى رِۆڵى فێركردن له‌ گه‌شه‌كردنى ئابورى، و شێوازه‌كانى بایه‌خدان له‌ نێوان به‌رگرى گشتى له‌ فێركردن به‌ مانایه‌ى گه‌وره‌ترین هێزه‌ له‌ پێكهێنانى كۆمه‌ڵگایه‌كى ئاره‌زوومه‌ندى پێشكه‌وتن و پێوه‌ره‌كانى ئابورى كه‌ پاشماوه‌ى فێركردن و تێكرِایه‌كانیه‌تى.
بآ گومان ده‌بآ بڵێین پلاندانانى فێركردن كارده‌كاته‌ سه‌ر گۆرِینى سه‌قام گیرى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ، و سازكردنى بارو دۆخێكى گونجاو بۆ گه‌شه‌كردنى ئابورى، سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تى زیاتر بۆ تاكه‌كان ده‌رِه‌خسێنآ له‌ فێركردن تاوه‌كو به‌هره‌ و تواناكانیان ده‌رده‌كه‌وێت. له‌گه‌لڕ ئه‌وه‌ش دا تاكو ئێستا كه‌مێك ده‌رباره‌ى رِۆڵى پلاندانانى فێركردن ده‌زانین له‌ پێشكه‌وتنى ئابورى كه‌ له‌ قۆناغه‌كانى سه‌ره‌تایى گه‌شه‌سه‌ندن دایه‌ به‌ڵام هه‌ندآ به‌ڵگه‌ش له‌ ئارادان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ گرنگترین داخوازیه‌كانى گه‌یشتن به‌ ئابورى یه‌كى به‌هێزه‌.
چه‌ند بابه‌تێكى بنه‌رِه‌تى له‌ بابه‌تى پلاندانان و گه‌شه‌كردن دا هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ بیر و هۆشمان جێگیر بێت ئه‌وا زۆر كۆشش و كات و ده‌مه‌قاڵێمان بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، ئه‌و بابه‌تانه‌ش به‌ڵگه‌ نه‌ویستن به‌ڵام ده‌بێت به‌باشى بیریان ڵا بكرێته‌وه‌ ئه‌وانه‌ش بریتین له‌ :.
بابه‌تى یه‌كه‌م:.
مه‌به‌ست له‌ گه‌شه‌كردن له‌ هه‌موو بواره‌كاندا - گه‌شه‌كردنى گشتگیره‌ نه‌ك به‌ ته‌نها گه‌شه‌كردنى ئابورى، لێره‌دا پێوویسته‌ جیاوازى بكرآ له‌ نێوان (گه‌شه‌ ) و (گه‌شه‌پێدان) ،گه‌شه‌ى ئابورى به‌تآ رِوانینى توێژه‌ر... رِێگایه‌كه‌ ئامانجى به‌دیهێنانى ووزه‌یه‌ ئه‌م ووزه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى زیاد بوونى ئابورى له‌ ماوه‌یه‌كى دیاریكراودا، به‌ڵام گه‌شه‌پێدان ئابورى پرِۆسه‌یه‌كه‌ پێشكه‌وتن و دواكه‌وتنى ئابورى نه‌ته‌وه‌یى ده‌خاته‌وه‌ به‌ چه‌شنێك كارده‌كات تواناى به‌رهه‌م هێنانى زیاتر بێت به‌مه‌ش به‌رده‌وام به‌رهه‌مى تاك یان كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و زیاد بوون ده‌چێت.
بۆیه‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى گه‌شه‌ى ئابورى نى یه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ پێوویسته‌ له‌ بیر و هۆشى پلان دارِێژه‌راندا بێت و به‌تایبه‌تیش په‌روه‌رشكاران.
بابه‌تى دووهه‌م:.
ئه‌مه‌ش بابه‌تێكه‌ پێوویسته‌ پلاندانانى فێركردن له‌مه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ بگرێت ئه‌ویش ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت كار بكاته‌ سه‌ر گه‌شه‌پێدان له‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانیه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر چه‌شنێك بێت له‌ په‌روه‌رده‌، هه‌ندآ جۆرى په‌روه‌رده‌ هه‌یه‌ ده‌بێته‌ هۆى پێچه‌وانه‌ى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان، ئه‌گه‌ر ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدان دانه‌نرآ تیایدا،بۆ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ و نیشانه‌ى زۆر هه‌یه‌ كه‌ دیارترینیان بوونى ژماره‌یه‌كى زۆر بێكارى یه‌ له‌ ناوچینى رِۆشنبیران، و به‌تایبه‌تیش بێكارى رِۆشنبیران له‌ ووڵاتانى تازه‌ گه‌شه‌كردوو زۆر په‌ره‌ى سه‌ندووه‌،بۆیه‌ هه‌ر په‌روه‌رده‌یه‌ك نابێته‌ هۆى گه‌شه‌پێدان، پێوویسته‌ ئه‌و شته‌ خوازراوانه‌ له‌ناو په‌روه‌رده‌ دابنرێت كه‌ ده‌بنه‌ هۆى گه‌شه‌پێدان،كه‌واته‌ بێگومان ده‌بێت پلاندانانى فێركارى هه‌بێت چوونكه‌ له‌ كۆتایى دا هه‌ر ئه‌و رِێكخه‌ر و هۆكار و ئامێره‌ كه‌ هه‌ولڕ ده‌دات ئه‌وه‌ى له‌ تواناى دایه‌ ئه‌نجامى بدات، وابكات په‌روه‌رده‌ به‌ شێوه‌یه‌كى كردارى له‌خزمه‌ت گه‌شه‌پێدانى گشتگیردابێت به‌هه‌موو رِه‌هه‌نده‌كانى یه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ خزمه‌ت پێداوویستى یه‌كانى هێزى كار دابآ له‌ لایه‌كه‌وه‌، و گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌ لایه‌كى دیكه‌وه‌.
بابه‌تى سێهه‌م:.
ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى یه‌ له‌ نێوان فێركردن و هۆكاره‌كانى ترى كۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورى كه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كى بازنه‌یى یه‌، زۆرێك له‌ په‌روه‌رشكاران پآ یان وایه‌ په‌یوه‌ندى یه‌كه‌ هێڵى یه‌، نه‌ په‌روه‌رده‌ به‌ ته‌نها گرفتى ئه‌و بارودۆخه‌ ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌یه‌،و نه‌ ئه‌و هۆكارانه‌ش گرفتى په‌روه‌رده‌ن،به‌ڵكو له‌ نێوانیاندا وه‌رگرتن و پێدان هه‌یه‌.
پلاندانانى ساغ و ته‌واو ده‌زانێت ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ له‌ نێوان وه‌رگرتن و پێدان و باشترین شێواز ده‌رده‌هێنآ لىَ ى بۆ هه‌ڵسانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگا و تاك هه‌ڵسانه‌وه‌یه‌كى رِێك و پێك نه‌ك هه‌ڵسانه‌وه‌ىبه‌ ململانآ بءیه‌ بآ گومان پێوویسته‌ پلاندانان بازنه‌یى بێت.
بابه‌تى چواره‌م:.
گرنگترین شت له‌ پلان دانان شته‌ سه‌ره‌كى و یه‌كه‌مه‌كانه‌ ، و مه‌به‌ست له‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێش خستنى پسپۆرِیه‌ك یان قۆناغێكى فێركارى یه‌ به‌سه‌ر یه‌كێكى تردا له‌ خه‌رجكردن و پشتیوانى كردن و بایه‌خ پێدان، و كێشه‌ى شته‌ سه‌ره‌كیه‌كان پێوویسته‌ له‌ دوو رِه‌هه‌نده‌وه‌ بۆى برِوانین:.
رِه‌هه‌ندى یه‌كه‌م:. پله‌ى گه‌شه‌ یان پێشكه‌وتن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن.
رِه‌هه‌ندى دووه‌م:. مه‌وداى پێوویستى له‌ فراوانكردن له‌ قۆناغه‌كان و چه‌شنه‌ جیاوازه‌كان له‌ فێركردن بۆ هێنانه‌دى ئامانجه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى.
هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر بنه‌ما سه‌ره‌كیه‌كانى فێركردن پێوویسته‌ له‌ چوار چێوه‌یه‌كى گشتگیرى نه‌خشه‌ و پلانه‌كانى گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى دابێت و پێداوویستى یه‌كانى كه‌رته‌ جیاوازه‌كان له‌ به‌رچاو بگرێت، به‌ شێوه‌یه‌كى ئه‌و تۆ جآ به‌جآ كردنى پلانى فێركارى ببێته‌هۆى هێنانه‌دى هاوسه‌نگى یه‌ك له‌ گه‌شه‌پێدانى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى، بۆیه‌ هه‌ر پلاندانانیًك بۆ فێركردن له‌ سه‌ر بنه‌ماى دروشمى سیاسى دیاریكراو بنیات بنرێت بآ ئه‌وه‌ى مه‌سه‌له‌ ئابورى یه‌كانى له‌به‌رچاو بگرێت، یاخود پشت به‌ شێوازه‌ بابه‌تى یه‌كان نه‌ به‌ستێت، بآ گومان ده‌رئه‌نجامى ئابورى و كۆمه‌ڵایه‌تى ترسناكى لى ده‌كه‌وێته‌وه‌.

[KURDBAND]

رابورتي كومبيته ر

ميزووى كومبيوته ر له سه ر مايكروسوفت



مایکرۆسۆفت پێکهاتووه‌ له‌ کۆمپانیایه‌کی چه‌ند نه‌ته‌وه‌یی بۆ به‌رهه‌م هێنانی زانیاری کۆمپیۆته‌ر.مێژووی مایکرۆسۆفت له‌ چواری نیسانی 1975 ده‌ست پێ ده‌کات،ئه‌و کاته‌ی که‌ به‌ ده‌ستی (بیل گه‌یتس Bill Gates و پل ئالن Paul Allen) له‌ ئالبۆکێرکی دامه‌زرا. مایکرۆسۆفت ویندۆز و مایکرۆسۆفت وۆرد پڕفرۆشترین به‌رهه‌می ئه‌و کۆمپانیایه‌ن.مایکرۆسۆفت به‌ به‌ده‌ست هێنانی 42،28 میلیارد دۆڵار له‌ ساڵ‌ و بوونی 76000 کارمه‌ند له‌ 102 ووڵات سه‌رکه‌وتنی مه‌زنی به‌ده‌ست هێناوه‌ . هه‌روه‌ها له‌ بواری دانان و دروست کردن و پێشکه‌ش کردنی بروانامه‌ و پشتیوانی له‌ خزمه‌تکاری سۆفت وێر بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کان ڕۆلێکی به‌رچاوی هه‌یه‌.


دامه‌زراندنی مایکرۆسۆفت 1985-1975


پاش خوێندنه‌وه‌ی یه‌که‌مین ژماره‌ی گۆڤاری Popular Electronics له‌ سه‌ره‌تایی کانوونی دووه‌می 1975 که‌ زانیاری له‌ باره‌ی Altair 8800 له‌ خۆ گرتبوو. بیل گه‌یتس له‌ گه‌ڵ کۆمپانیای MITS1 که‌ دروستکه‌ری ئه‌و کۆمپیۆته‌ره‌ بچووکه‌ بوو په‌یوه‌ندی کرد و ئه‌وانی له‌ به‌رهه‌م هینانی سۆفت وێرێکی به‌رنامه‌ نووسی بۆ Altair 8800 که‌ ناوی بێسیکی (Basic) لێنابوو ئاگادار کرده‌وه‌. بیل گه‌یتس ئه‌و کات ‌ کۆمپیۆته‌ری Altair و هیچ ئامێرێکی وه‌رگێرانی نه‌بوو. سه‌ره‌ڕای ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ ماوه‌ی 8 هه‌فته‌ی به‌سه‌ردا تێپه‌ر ببوو له‌ سازدانی سۆفت وێر ، ئه‌و و ئالن به‌رنامه‌یه‌کی ته‌وایان نووسی. وه‌رگێران له‌ ئه‌نجامی تاقیکردنه‌وه‌ کاری کرد و MITS رازی بوو به‌ کرینی Basic بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مێکی نوێ به‌ ناوی Altair Basic ڕه‌وانه‌ی بازار بکات.


گه‌یتس کۆلیجی هارواردی به‌ جێ هێشت و بۆ ئالبۆکرکی له‌ نیومێکزیکۆ واته‌ ئه‌و جێگایه‌ی که‌ MITS لێ بوو ڕۆیشت و مایکرۆسۆفتی له‌وێ دامه‌زراند.


ناوی مایکرۆسۆفت یه‌که‌مین جار به‌ ڕێگه‌ی بیل گه‌یتس له‌ نامه‌یه‌کدا که‌ له‌ 29 نوامبه‌ری 1975 بۆ ( پل ئالن) نووسی بوو به‌کار هێنرا ، و له‌ 26 تشرینی دووه‌می 1977 به‌ ناوونیشانی هێمای بازری تۆمار کرا.یه‌که‌مین ئۆفیسی نێونه‌ته‌ویی مایکرۆسۆفت له‌ یه‌که‌مین رۆژی کانوونی دووه‌می سالی 1978 میلادی له‌ ژاپۆن به‌ ناوی Microsoft ASCII به‌ ناوونیشانی ئێستای Microsoft Japan دامه‌زرا. له‌ 1 کانوونی دووه‌می 1979 کۆمپانیا له‌ ئالبۆکرکی بۆ شوێنی نوێی له‌ Bellevue له‌ واشنگتۆن گواسترایه‌وه‌.


ئێستیو بالمر له‌ سالی 1980 په‌یوه‌ندی به‌وانه‌وه‌ کرد و له‌سه‌ر به‌رێوه‌به‌ری گشتی بیل گه‌یتس بۆ کۆمپانیا ڕازی بوو،مایکرۆسۆفت یه‌که‌مین سیسته‌می سه‌ره‌کی خۆی له‌ سالی 1980 ڕه‌وانی بازار کرد.ئه‌و سیسته‌مه‌ سه‌ره‌کیه‌ نووسخه‌یه‌ک بوو له‌ گۆڕانکاری یونیکس Unix که‌ به‌ وه‌رگرتنی مۆله‌ت له‌ کۆمپانیای AT&T2 به‌ ناوونیشانی (زی نێکس - (Xenix ڕه‌وانه‌ی بازار کرا.


زی نێکس زۆر بلاوو نه‌کرایه‌وه‌ و له‌ سه‌ره‌تادا ته‌نیا به‌ده‌ستی به‌رهه‌م هێنه‌رانی سۆفت وێر سوودی لێوه‌رده‌گیرا. مایکرۆسۆفت وۆرد به‌ ناوونیشانی سه‌ره‌کی Multi-Tool Word به‌ هۆی ڕێکلامه‌که‌ی (هه‌رچی ده‌بینی ،هه‌رهه‌مانی وه‌رده‌گری) ناودار بوو. وۆرد هه‌روه‌ها یه‌که‌مین به‌رنامه‌ بوو که‌ تایبه‌تمه‌ندی پێشاندانی ناوه‌ڕۆکی وه‌کوو Bold تێدا بوو.


یه‌که‌مین جار کۆپی خۆڕایی نووسخه‌ی تاقیکردنه‌وه‌ی مایکرۆسۆفت وۆرد له‌گه‌ل ژماره‌ی 83نوامبه‌ری گۆڤاری PC World بڵاوو کرایه‌وه‌.و به‌و کاره‌ مایکرۆسۆفت وۆرد Microsoft Word یه‌که‌مین به‌رنامه‌ بوو له‌سه‌ر دیسک و له‌گه‌ل گۆڤار بڵاوو کرایه‌وه‌.


ئه‌گه‌ر چی Xenix هیچ کات ڕاسته‌وخۆ نه‌گه‌یشته‌ ئه‌و ڕاده‌ی بگاته‌ ده‌ستی گشتی.له‌به‌ر ئه‌وه‌ ڕێگای فرۆشتنی بۆ زۆربه‌ی به‌رهه‌م هێنه‌رانی دام وده‌زگای سه‌ره‌کی OEM3 رو‌خسا بوو. له‌ ناوه‌ندی هه‌شتاکان مایکرۆسۆفت به‌ ته‌واوی له‌ بازری یونیکس Unix چووه‌ ده‌ره‌وه‌. به‌ڵام سه‌رکه‌وتووی سه‌ره‌کی مایکرۆسۆفت له‌ گه‌ل DOS4 ڕووی دا ،پاش دانیشتنه‌کانی بێ ده‌رئه‌نجام له‌گه‌ل Research Digital کۆمپانیای IBM پرۆتۆکۆلێکی له‌گه‌ل مایکرۆسۆفت به‌ست تاکوو نووسخه‌ی نوێ له‌ سیسته‌می سه‌ره‌کی CP/M5 بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی IBM به‌رهه‌م بێنێت .مایکرۆسۆفت بۆ ئه‌م کاره‌ سیسته‌مێکی سه‌ره‌کی وه‌ک سیسته‌می CP/M به‌ ناوی DOS-86 له‌ کۆمپانیای Scattle Products Computer و تیمی پترسن به‌ نرخی که‌متر له‌ 50 هه‌زار دۆلار کری. IBM ئه‌و ناوه‌ی بۆ ناوی PC-DOS گۆڕی. له‌به‌ر هۆکاری یاسایی کۆپی ڕایت که‌ ڕوبه‌ڕوی CP/M دابوو ، IBM سیسته‌می CP/M به‌ نرخی 250 دۆلار له‌ قه‌راغ PC-DOS که‌ 40 دۆلار نرخه‌که‌ی بوو ڕه‌وانه‌ی بازار کرد. و له‌ کۆتایی دا PC-DOS به‌ هۆکاری نرخی که‌متری ئاسایی کرا. له‌ ساله‌کانی 1983 مایکرۆسۆفت به‌ هاوکاری چه‌ند کۆمپانیایه‌کی تر کۆمپیۆته‌ری ماڵه‌وه‌ی به‌ ناوی MSX ڕه‌وانه‌ی بازار کرد. که‌ نووسخه‌ی DOS تایبه‌ت به‌ مایکرۆسۆفت، به‌ ناوی MSX-DOS له‌سه‌ر دامه‌زرا بوو ، که‌ له‌ ژاپۆن و ئه‌مریکای باشور زۆر لایه‌نگری بۆ خۆ ڕاکێشا .


به‌ تێپه‌ر بوونی ماوه‌یه‌ک که‌ کۆمپانیای Columbia Data Products به‌ سه‌رکه‌وتووی BIOS له‌شێوه‌ی IBM به‌رهه‌م هێنا ، بازار فراوان بوونی به‌رچاوی کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی وه‌کوو IBM له‌ لایه‌ن کۆمپانیاکانی Eagle Computer و Compaq به‌ خووه‌ بینی .ڕێکه‌وتننامه‌ی مایکرۆسۆفت له‌گه‌ل IBM ئه‌و ڕێگایه‌ی پێدا که‌ توانایی بڵاوو کردنه‌وه‌ و فرۆشتنی نووسخه‌ی DOS تایبه‌ت به‌ خۆی واته‌ MS-DOS هه‌بێت. به‌و هۆیه‌وه‌‌ مایکرۆسۆفت به‌ فرۆشتنی سیسته‌می سه‌ره‌کی خۆی له‌ گه‌رمی بازار بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی وه‌کوو IBM له‌ کۆمپانیایه‌کی بچوک بوو به‌ یه‌ک له‌ مه‌زنترین کۆمپانیاکانی سۆفت وێر له‌ به‌رهه‌مه‌کانی ماڵه‌وه‌. به‌ پێشکه‌ش کردنی ماوس Mouseی مایکرۆسۆفت له‌ دووه‌می مایسی 1983 ئه‌و کۆمپانیایه‌ به‌رهه‌مه‌کانی خۆی فراوان کرد . به‌رده‌وامی ئه‌و فراوانیه‌ به‌سازدانی به‌شێک بوو بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێبێک به‌ ناوی Microsoft Press له‌ یازده‌ی ته‌مموزی هه‌مان سال .


1. MITS کورتکراوه‌ی (Micro Instrumentation and Telemetry Systems)


2. AT&Tکورتکراوه‌ی (American Telephone and Telegraph Corporation)


3. OEM کورتکراوه‌ی (Original Equipment Manufacturer)


4. DOS کورتکراوه‌ی (Disk operating system)
5. CP/M یه‌که‌مین سیسته‌می سه‌ره‌کی بوو که‌ بۆ کۆمپیۆته‌ره‌کانی که‌سی به‌رهه‌م هاتبوو (DOS پێشینه‌)

[KURDBAND]

رابؤزت دةربارةى زيانى قازى محمد


لەدایکبوون=١٨٩٣
مەرگ =٣٠ی مارچی ١٩٤٧
مەیدانی چوارچرای مەهاباد
هۆکاری مردن= لەسێدارەدان
نەتەوە =کورد
هاووڵاتی= ئێرانی
پیشە =دادوەر (قازی)
شار= مەهاباد
سەرناو= سەرۆک کۆماری کوردستان
وادە= ١١ مانگ
حیزبی سیاسی =کۆمەڵەی ژ.ک، حیزبی دێموکراتی کوردستان
بەرانبەر(ەکان) =حکوومەتی ناوەندیی ئێران
بیروڕای ئایینی =ئیسلام
دایک و باوک =قازی عەلی
----------------------
سەرەتای ژیان

قازی محەممەد، کوڕی قازی عەلی، لە بنەماڵەیەک کە ناوبانگی لە شاری مەهاباد بۆ چوار سەدە پێشتر دەگەڕێتەوە. ئەوان نە تەنیا لەلای خەڵک بەڵکوو لەلایەن دەسەڵاتداران و بەرپرسانی حکوومەتیش، جێگەی رێز و پێ‌زانین بوون. هەر بە بنەماڵە زانا و ئازادیخواز و نیشتمانپەروەر بوون. لە شەڕی یەکەمی جیهانی‌دا پیاوی وەک میرزا فەتاحی قازییان لە بەرەنگاریی راستەوخۆ دەگەڵ ڕووسەکان لێ شەهید بوو، کوڕە لاوەکانیشی (سالار و محەممەد) بە دیل گیران و بۆ شوێنە دوورەکانی رووسیەی ئەو کات بەڕێ کران و تا شۆڕشی ئۆکتۆبر هەر لە دیلی‌دا بوون.

قازی عەلی باوکی، لە ١٩٣٠ لە مەهاباد رێکخراوێکی کوردی بە ناوی بزووتنەوەی محەمەد پێک هێنا. ناوبراو لەگەڵ جووڵانەوەی شێخ محەمەد خیابانی لە تەورێز پێوەندی هەبوو، تا ساڵی ١٩٣٤یش کە کۆچی‌دوایی کرد لەسەر ئەو کارە بەردەوام بووە.

قازی عەلی، دوو کوڕی هەبووە، یەکیان ئەبوالقاسم قازی (ناسراو بە سەدری قازی) بووە کە دوو دەورە لە لایەن خەڵکەوە کراوەتە نوێنەری پەڕلەمان و جێ‌بڕوا و کاریگەرێتی تایبەتی هەبووە. دوای تەواوبوونی کاری پەڕلەمان لەسەر ڕاسپاردەی باوکی، بۆ ڕاپەڕاندنی کارە سیاسییەکان و یاری‌دانی خەڵک هەر لە تاران مابۆوە.

قازی محەممەدیش کە ساڵی ١٩٠٠ی زایینی لەو بنەماڵە دا لەدایک بووە. قازی محەممەد لە منداڵی و لاوی دا زۆر خولیای زانست و فێر بوونی زمانە بیانیەکان بووە و جگە لە عەرەبی و فارسی، دەگەڵ زمانی فەڕنسی و ئینگلیزی و تا ڕادەیەکیش ڕووسی ئاشنایەتی کردووە. قازی محەممەد زۆری حەز بە تێکەڵاوی دەگەڵ زانایانی زەمان، کەسایەتیە گەورەکان، کوردانی نیشتمانپەروەر و سەرۆک عەشیرەتەکان هەبووە.
---------------
دەستپێکی فەرهەنگی

دوای کۆچی‌دوایی باوکی، بوو بە دادوەر(قازی)ی شار. لە بەر ئارەزووی خۆی بۆ کاری فەرهەنگی و بردنەسەرەوەی زانیاری خەڵک، لە ساڵەکانی بەر لە ١٩٤١ و دوای ئەوەش بەرپرسایەتی دایەرەی فەرهەنگ و ئەوقافی شاری مەهابادی بە ئەستۆوە گرتووە و خزمەتی بەرچاوی فەرهەنگی کردوە و لە کاتی بەرپرسایەتیی ئەودا، یەکەم قوتابخانەی کچان لە مەهاباد کراوەتەوە. هەر لەبەر ئەوە دەگەڵ زۆرێ لە خوێندکاران، رۆشنبیران و مامۆستایان پەیوەندی نزیکی بووە.

لە چەند ساڵ ماوەی نابەسامانی دەوڵەتی ناوەندیی تاران، واتە لە ساڵانی١٩٤١ تا ١٩٤٥ کە کۆماری کوردستان پێک هاتووە، بەڕێوبەرایەتی ئەو لە پێش‌بردنی کاروبارەکان‌دا و بە تایبەتی لە چارەسەریی کێشە عەشیرەی‌یەکاندا دەورێکی بەرچاو بووە. زۆر لە گرفتەکانی کاری ڕۆژانەی خەڵک لە دیوانی ئەودا کە مەحکەمەیان پێ‌دەوت، چارەسەر بووە.

قازی محەممەد ڕێزی تایبەتی بۆ دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ژ.ک) هەبووە. زۆر لە دامەزرێنەرانی ژ.ک ڕاوێژیان لەگەڵ کردووە و زۆریان خۆش ویستوە و گەلێکیان هەوڵ دەگەڵ داوە تا ببێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵە.

قازی لە ڕوانگەی نوێنەرانی بیانی‌شەوە کە ئەوکات ئێرانیان لەنێو خۆیان دا دابەش کردبوو، ڕێزی تایبەتی هەبووە. هەر کەس چۆتە مەهاباد تێکۆشاوە بەر لە هەموو کەس چاوی بە ئەو بکەوێ. بانگ کرانی بۆ سۆڤیەت هەر لەم پەیوەندیەدا بووە، کە دەگەڵ وەفدێکی گەورە سەردانی باکۆیان کرد.
-----------------
ژیانی سیاسی و کۆمار

قازی محەممەد کە بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی ژ.ک و ناوی نهێنی بینایی بۆ دانرا، هیوایەکی زیاتری بۆ بەرپرسان و خەڵک پێک هێنا. لە ئاکامی تێگەیشتنی بە وەخت و ئازایەتی سیاسی ئەو و بە قەناعەت گەیشتنی بەرپرسانی کۆمەڵەدا بوو کە ژ.ک بوو بە حیزبی دێموکراتی کوردستان و وەک حیزبێکی دێموکرات و پێشکەوتوو دەستی کرد بە تێکۆشان و خەباتی سیاسی. قازی لەبەر ڕێزی تایبەتی کە بۆ ژ.ک‌ی هەبوو، بناغەی دامەزرانی حیزبی دێموکراتیشی هەر بە ٢٥ی گەلاوێژ، ڕۆژی دامەزرانی ژ.ک دانا و هەر بۆیەش سەرنجی زۆربەی نزیک بە تەواوی بەرپرسانی بۆ تێکۆشان لە نێو حیزبی دێموکراتی کوردستاندا ڕاکێشا. حیزب زۆر بە خێرایی پەل‌وپۆی سەند و تێکۆشانی لە هەموو ناوچەی ئازادی کوردستان دا پەڕەی سەند. قەیرانی بە زۆر لکاندنی کوردستان بە ئازەربایجانەوە حەل کرد و مەجبووری کردن حیسابی جیاواز بۆ کوردستان بکەن. لە یەکەم کۆنگرەدا، لە ٢٢ی ژانویە ١٩٤٦ (٢ی رێبەندانی ١٣٢٤ی کۆچیی هەتاوی) بە بەشداریی نوێنەرانی پارچەکانی دیکەی کوردستان و مەلا مستەفا بارزانی و سەرۆک عەشیرەت و نوێنەرانی هەموو چین و توێژەکانی کوردستان پێکهاتنی یەکەم کۆماری کوردستان ڕاگەیێندرا.

لە ماوەی دەسەڵات‌داڕی کۆماری مەهاباد ئەوەی پێویست بوو زۆر بە ڕاشکاوی بە شای ئێران و قەوام (سەرۆک وەزیرانی کاتی ئێران) ڕاگەیاندوە، قامکی لەسەر لاوازییەکانیان بەرانبەر بە گەلی کورد داناوە. بە ئاشکرا پێی گوتون، ئێوە لە قسەکانی خۆتان‌دا دوودڵن و ناتانەوێ مەسەلەی کوردستان چارەسەر بکەن.
کاتێک پێشەوا لەلایەن قوام السلگنەوە بۆ تاران بانگهێشت دەکرێ و لە ڕێکەوتی ٢٨ی ژوئەنی ١٩٤٦ دەچێتە تاران، لەلایەن ژمارەیەک لە وەزیران، نوێنەرانی پارلمان و نوێنەری کوردەکانی تاران و نوێنەری حیزبەکان و یەکیەتی کرێکاران لە فڕۆکەخانە پێشوازی لێ دەکرێ. ڕۆژنامەی ایران ما هەر ئەوکات دەنووسێ:

ئێستا کە قازی محەممەد لە تارانە و ئازادیخوازان چاویان پێی کەوتوە، دەردەکەوێ کە بیر و ڕای ئەو جێگیرکردنی ئازادی و دێموکراسی لە تەواوی ئێران دایە و مافی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئینسانی بۆ نەتەوەی کوردیش لە گۆڕێ دایە. هەر کارێک بە سوودی دێموکراسی بێ لەلایەن پێشەوای کوردستانەوە بە دڵەوە پێشوازی لێ دەکرێ. هیوادارین جەنابی قەوام لەو سەفەرە مێژوویی‌یە کەڵک وەرگرێ.
-------------------------
ڕووخانی کۆمار

دوای وتووێژی زۆر، تاران و کۆماری مەهاباد بە خاڵێکی هاوبەش نەگەشتن و گرفتەکان چارەسەر نەکران. هەر بۆیە بەشوێن ماوەیەک هەڕەشە، و بە دوای وەر گرتنی هێندێ بەڵێن بۆ یارمەتیدان لە ڕووخاندنی کۆماری مەهاباد لە لایەن بڕێک سەرۆک عەشیرەتەکان، تەنانەت چەن کەس لەوانەی دەگەڵ قازی سەفەری باکۆیان کردبوو، تاران لە پێش‌دا هێرش دەکاتە تەورێز بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئازەربایجان و پاشان هێرش دەکاتە سەر کوردستان.

ئەرتەشی ئێران کە قورسترین ئامێری شەریان چەن تانکی کۆن و قۆڕازە بوو، ڕۆژی ٢٠ سەرماوەزی ساڵی ١٣٢٥ی هەتاوی (١٩٤٦ی زایینی) گەیشتە دەرۆی شاری تەورێز و ڕۆژی ٢١بە هەڵاتنی سەرۆکانی کۆمار بۆ سۆڤیەت کۆماری ئازەربایجان ڕووخا و ئەرتەش شاری تەورێزی داگیر کرد. دوای ئەوە ئەرتەش لەوێڕا بەرەو مەهاباد ڕێ کەوت. لەو ئەو ناوچانەی دیکە لە باشوری مەهاباد‌دا کە خۆیان بە بەشی کۆمار دەزانی و دەسەڵاتی تارانیان بە حکوومەتی ناوەندی نادەزانی، واتە لە شارەکانی سنە، دیواندەرە، مەریوان هەتا نزیکی سەقز، لە چەن مانگ پێش ئەوە، هێزیان ئامادە کردبوو؛ بەڵام دوای تەورێز ئەرتەش هێزی نوێی لە ڕێگای قەزوێن بۆ سەقز نارد کە لە ٢٠ی سەرماوەز گەیشتنە سەقز و لە ڕێگەی بۆکان بە یارمەتی هێندێ لە کوردەکانی سەربە حکوومەتی شا، ڕێگەی مەهابادیان گرتە بەر. قازی وەک سەرۆک کۆمار دەستوور دەدات هەتا دەکرێ لە شەڕ خۆ بپارێزن چون ماڵوێرانی پێوەیە. ئەگەرچی لە پێناوی وڵات هەمووان تێدەکۆشن بەڵام بە هۆی جووڵانەوەی سەرنجڕاکێشی هێزەکانی سۆڤیەت، زۆر بە خێرایی، لە ماوەی چەن ڕۆژ کوردستان داگیر دەکرێ. ئەگەر چی ئەو ڕەخنە لە قازی، وەک سەرۆک کۆمار و جێی متمانەی جەماوەر دەگیرێت کە بۆ ئەوندە پشتی بە یارمەتی سۆڤیەت بەستبوو کە بە دەست‌‌کێشانی لە پاڵپشتی کۆمار ئاوەها بە خێرایی کۆمار تێدا چوو؛ بەڵام لەوەدەچێ گەورەترین هۆی ڕووخانی کۆمار یەک‌نەبوونی هەوموو دەستەکان ببێت، تا ئەو ڕادەیە کە هێندێ هەتا سۆڤیەت کوردستانی چۆڵ کرد، نامەیان نارد بۆ تاران کە وەرن، ئێستە کاتی هێرشە. بە ئاگادار بوون لە داهاتووی کۆمار مەلا مستەفا هەوڵی دا کە قازی دەگەڵ خۆی بباتە دەرەوە، بۆ پاراستنی گیانی، بەڵام قازی‌ بەوە ڕازی نەبوو، پێی وا بوو دەبێ لە سەر بەڵێنی خۆی بمێنێتەوە. قازی دەزانێ کە بە زوویی کۆمار دەڕووخێت؛ لە نێوان شەر یان خۆبەدەستەوە دان، وەک بەرپرسیارێکی گیانی خەڵک، بۆ بەرگری لە کوشتن و وێران کردن، وەک قارەمانێکی نەتەوەیی خۆ بەدەستەوە دەدات. هەڵبەت سەبارەت بەوە،‌ ڕەخنەدەگرن کە ئایا ئەگەر قازی دەگەڵ مەلا مستەفا بڕۆشتایە، دواتر نەیدەتوانی قازانجی زیاتر بێت بۆ گەلەکەی؟‌ بەڵام لە کاتی ماڵئاوایی لەگەڵ مەلا مستەفا، قازی ئاڵای کوردستان دەسپێرێ بە مەلا مستەفا و وەک جوابی ئەو پرسیارە دەڵێ: "من خۆم فیدای خەڵکی دەکەم و هیچ کات وەک پیشەوەری و سەرانی ئازەربایجان ناکەم تا وڵاتەکەم لە خوێن دا شەڵاڵ بێو هەزاران کەس بە کوشت بچن."

ئەرتەش ڕۆژی ٢٩ی سەرماوەز دەگاتە مەهاباد وەک پایەتەختی کۆمار و وەک ئەو شارەی دەسەڵاتی کۆماری تێدایە، کاتێ زیاتری بۆ دادەنێن. ئەگەرچی هەر لە پێشدا هەم قازی بۆخۆی و هەموان دەیانزانی سزای قازی و هەڵسووکەوتی حکوومەت دەگەڵ وی چۆن دەبێ، بەڵام دادگایەک ڕێ دەخرێت و تێیدا قازی و ئەندامانی کۆمار بە چەن تاوانی سەرەکی دادگایی دەکرێن.

ئەگەرچی هەردوو کۆماری مەهاباد و ئازەربایجان لەسەر پاڵپشتی سۆڤیەت دامەزرێندران، بەڵام کۆماری مەهاباد ڕاستقینە ئارەزووی جەماوەری کورد بوو. سۆڤیەت بۆ سوودی خۆی دەستی لە پاڵپشتی کێشاوە و دەسەڵاتی تاران هەردوو کۆماری لاوازی مەهاباد و ئازەربایجانی خنکاند. درێژەی کۆماری مەهاباد ١١ مانگ بوو.

[KURDBAND]

محەمەد ئەمین شێخولیسلامی موکری ناسراو بە ھێمن یان ھێمن موکریانی شاعیر، نووسەر و وەرگێڕی گەورەی کورد بوو. ھێمن بەھاری ۱۹۲۱ لە دایک بوو و 16/4/1986 لە ورمێ کۆچی دوایی کرد. سەید محەممەد ئەمین شێخولئیسلامی ناسراو بە ھێمن کوڕی سەید حەسەنی موکری و لە بنەماڵەی مەلا جامی چۆڕی بووە. دایکی ناوی زێنەب و کچی شێخی بورھان بووە کە ئێستا بنەماڵەیەکی گەورەی موکریانن. ھێمن بەھاری ساڵی ١٣٠٠ی کۆچی ھەتاوی بە شەوی جێژنی بەرات لە گوندی لاچینی سەر بە شاری مەھاباد چاوی بە گەردوون ھەڵێنا. بە بوونی ھێمن شیری دایکی وشک دەبێ و بە شیری ژنێکی دیکە فڕچک(گۆج)دەکرێ و دوای بوونی ئەو، دایکی لەشی ساغ بە خۆیەوە نابینێ.

ھێمن لە رۆژگارێکدا لە دایک دەبێ کە رەزا خان جڵەوی حکوومەتی پێیە کە لاسایی ئاتاتورکی دەکردەوە. جلوبەرگی کوردەواری بە تەواوی قەدەغە دەکرێ و ئەوەندەی لە دەستی ھات، سووکایەتی بە خەڵک کرد وشەپکە و تەپڵەی ھێنا نێو بازاڕەوە. ھێمن لەم کەش و ھەوایەدا گەورە دەبێ، بەش خوراوی و کۆیلەتی ئینسان وەکوو خوێن لە مێشک ودەمار وئێسک و پێستی دا دەگەڕێ و دەبێتە سەربەندی ژیانی.

لە کاتی منداڵیدا گوێچکە بە حەکایەتەکانی دایە مرۆت دەگرێ، کە پیرێژنێکی دنیا دیو‌ بووە و زۆر شتی بەنرخی لێ فێر بووە. ئەلفوبێ لای سەعیدی ناکام دەخوێنێ و پێش ئەوەی ئەلفوبێی فێر بکا، بزنۆکێ و مەڕنۆکێی حوسێنی حوزنی موکریانی بۆ دەخوێنێتەوە و ھێمن لە بەری دەکا و ھەروەھا شێعرەکانی شێخ رەزا و زۆر شتی دیکەی لێ فێر دەبێ و پاشان بۆ درێژە دانی خوێندن، باوکی دەینێرێتە مەھاباد و لە قوتابخانەی سەعادەتی ئەو شارە دەست بە خوێندن دەکا.ھێمنێکی لادێی کە جگە لە زمانی کوردی ھیچی دیکەی نەدەزانی و لەو قوتابخانەیش کەس نەیدەتوانی بە کوردی قسە بکە، منداڵان گاڵتەی پێدەکەن وپێی دەڵێن کرمانج، چونکە ئەو کاتە لە مەھاباد بە خەڵکی دێیان دەکوت کرمانج، ھێمن ئەو ساڵە خوێندنی بە سەرکەوتنێکی زۆر باشەوە تێپەڕ دەکا و ھاوین دەگەڕێتەوە بۆ ئاوایی و لە لای مەلای دێ و باوکی دەرس دەخوێنێ و تەمرینی نووسینی خەت دەکا. باوکی کە دەزانێ خەتی خۆش بووە، دەستی پێ لە خوێندن ھەڵدەگرێ و دەڵێ: بڕۆ دەرسی مەلایەتی بخوێنە. ھێمن کە ھیچ کات خۆشی لە مەلا نەھاتووە، تووشی ئەم تاڵییە دەبێ و چوار ساڵ لە خانەقای شێخی بورھان دەخوێنێ، بەلام ئەو خوێندنە ھیچ کەڵکێکی نابێ، چونکە ئەو چوار ساڵە بە گاڵتە دەباتە سەرێ ولە خانەقای شێخی بورھان کە ٨-٩ نەفەر دەبن،جگە لە ھەژار و ھێمن تەوای خاڵۆزا و پوورزا دەبن، پاشان دەچێتە لای مامۆستا فەوزی و رێگای ژیانی پێ نیشان دەدا و ساڵ و نیوێک لە لای ئەو دەرس دەخوێنێ.

ھەژار لە پێشەکی دیوانی سەیفولقوزاتدا، بەم جۆرە باسی خۆی و ھێمن دەکا:ھێمن و من دوو منداڵی کرچ وکاڵی لەڕ و قرخن، بە تەمەن دە دوازدە ساڵ بووین، لە خانەقا گەیبووینە یەک، ناخێری گیانمان دەرس بخوێنین، خویندنی چی؟ دوو گێل و حۆلی پەڕ بڵاو، لە یەک دەمدا لە لای دوو مامۆستا دامەزراین، یەکی ریش پان، لە عاڕەبی شارەزایە و خەتی نییە، ئەوی دی گەردەڵ، فارسی زانە و خەتی خۆشە. جا وەرە شەق و دار بخۆ، خۆ جنێو ھەر باسی ناکرێ، سوێندی کەسم لە سەر نییە، ئەگەر بڵێم تڵپاتی تەڕیش فێر نەبووین، نیسکێک درۆی تێدا نییە، ماڵم ھەقە لە ترێ دزینی ناو رەزی، لە پللار دەداران گرتن، لە راوی دووپشک و ئەسپێ و کێچ و جوجە و قوڕ شێلان و ھێلکە لە ھێلانە دەرھێنان، ھیچ کەس تۆزی نەدەشکاندین. بۆ نەگبەتی ھێمن وە شێعر ھاتبوو، ھەروا گارە گارەی دەھات، جار و بارە شێعرێکی نیوە و کۆڵەی خواری لاپانی دادەنا، بە فیزەوە نیشانی دەدام. یانی ھا بم ناسە، من چیم، منی کڵۆڵ نەمدەتوانی مێعریش بکەم. بەو جۆرە شێعر کوتنی ھێمن لە خانەقاوە سەری ھەڵداوە و پێگەیشتووە. لە گوندی کولیجە لە لای سەید عەوڵای سەید مینە کە پیاوێکی نەخوێندەوار بووە، بەڵام زۆر زانا وتێگەیشتوو دەبێ ،ماوەیەک دەرس دەخوێنێ و بە گەورەترین مامۆستای، مامۆستا ھێمن حیساب دەکرێ. تەمەنی ھیمن دەچێتە سەر و بۆ ئەوەڵین و دوایین جار لە گوندی کولیجە ئاشق دەبێ، ئێشقێکی پاک و خاوێن و ئاسمانی ،بەڵام ئەم ئاشق بوونە زۆر ناخایەنێ و لێک جیا دەبنەوە و ھەر لەو گوندە فێری سواری و تەقڵە و راوە کەو و کەروێشک دەبێ. ساڵی ١٣١٧ی کۆچیی ھەتاوی کە تەمەنی ١٧ ساڵانە دەبێ، مامۆستاکەی گوندی کولیجە بە جێ دێڵێ و ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ گوندی خۆیان واتە شیلاناوێ کە ماڵیان چبووە ئەوێ و مل لە کار و کاسبی ھەڵدەکێشێ و بە رۆژ خەریکی کاری کشت و کاڵى دەبێ و شەوانە خەریکی خوێندنەوە و شێعردانان، باوکی پێی دەزانێ و دەفتەری شێعرەکانی دەسووتێنێ.

ژیانی سیاسی

ناوی ھێمن دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زەمانە کە لە کۆمەڵەی ژ-کاف و کۆماری کوردستاندا وەکوو پێشمەرگەیەک خزمەتی بە نەتەوەکەی دەکرد و لە نێو تێکۆشەرانی ئەو سەردەمە کە ھەر یەکەی ناوی نھێنیان ھەبوو، بە ھێمن ناسرا و ھەر وەکوو بۆخۆی دەڵێ: من ھیچم لە پێشمەرگایەتی لێ حاڵی نەبوو و ھیچ کەڵکێکم لێ وەرنەگرت، تەنیا ئەو خێرەی بۆ من ھەبووە، ئەویش کە ئەو ناوە دوورودرێژەی لە کۆڵ خستم. لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٢١ی کۆچی ھەتاوی لە شاری مەھاباد کۆمەڵەی ژ-کاف بە دەستی رەحمانی زەبیحی وچەند کەسی دیکە دادەمەزرێ. ھێمن دەبێتە ئەندامی ئەو کۆمەڵەیە و شەو ورۆژ لە بیری ئەوە‌دا دەبێ کە چی بۆ ئەو کۆمەڵەیە بکا کە کاری رزگاری کوردستانە، ھێمن لەو کۆمەڵەیەدا دەبێتە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری نیشتمان و دوایەش گۆڤاری ئاوات. لە ساڵی ١٣٢٤ی کۆچی ھەتاوی کە لە سەر بناغەی ژ-کاف، بی دێموکراتی کوردستان بە رێبەرایەتی قازی محەممەد دادەمەزرێ، ھێمن بۆ یەکەم جار لە مزگەوتی سووری مەھاباد لە بەرامبەر خەڵک‌دا شێعر دەخوێنێتەوە و دەبێتە سکرتێری ھەیئەت رەئیسەی میللی دێموکڕات و دوایە لە کۆمیسیۆنی تەبلیغاتی بدا دەست بەکار دەکا. لەو کۆمارەدا بۆ دانانی کتێبی کوردی بۆ فێرگەکانی کوردستان کاری کردووە، لە گۆڤارەکانی ئەودەمی ب وەک کوردستان، ھاواری کورد، ھاواری نیشتمان، گڕوگاڵی منداڵان و ھەڵاڵەدا شێعر و وتاری بڵاو کردۆتەوە. لە کۆماری کوردستاندا پێشەوا شانازی پێوە کردووە و رایگەیاندووە کە شێعرەکانی پڕ مانان ودەبێ تەواوی ئەندامانی ب لە بەری بکەن و بیکەنە پڕۆگڕامی تێکۆشینی خۆیان.

ھێمن ھەر لە پلەی یەکەمی تێکۆشانیدا وەک شاعرێکی نەتەوایەتی و کۆمەڵایەتی بیر و باوەڕی خەڵکی بۆ لای خۆی راکێشابوو، چونکە ھەڵبەستەکانی لە راستەقینەدا ببوونە ئاوێنەی دڵی کۆمەڵانی گەل و دەربڕی بیر و ئاواتیان. ھێمن ھەر لە رۆژی یەکەمی تێکۆشانی ھونەری خۆیەوە بۆ خاوێن کردنەوە و پەرە پێدانی زمانی زگماکی قۆلی ‌ھە‌ڵماڵی. ھەڵبەستەکانی بە زمانێکی ساکار دەھۆنییەوە و بەزمانی گەل دەدوا، جا بەو بۆنەوە پێشەوا پێی ئەسپاردبوو، کە بۆ گەلێک وشەی فارسی و عەرەبی کە لە رێڕەوی خەباتی سیاسیدا بە کار دەھێندرێن، وشەی کوردی پەتی بدۆزنەوە و بەکاری بێنن، ھێمن بە سەرۆکی کۆمیسیۆنێک کە بۆ ئەو کارە دیاری کرابوو، دانرا، بەڵام دوای ماوەیەکی کورت بە داخێکی زۆر گرانەوە کۆمار دەڕووخێ و ھێمن دەڵێ: ئەو رووداوە دڵتەزێنە و ئەو کارەساتە جەرگ بڕە ھەموو کوردێکی بە شەڕەفی خەمناک و تازیەبار کرد.

ساڵی‌ ١٣٢٥ی کۆچی ھەتاوی دایکی پێ لە کەوشان دەکا و پێی دەڵێ: دەبێ ژن بێنی، بەڵام ھێمن نایەوێ ژن بێنێ؛ بەھەر جۆرێک بێ، دایکی، ھێمن رازی دەکا و داوای برازایەکی خۆی بۆ دەکا و ھێمن قەتی نەدیوە، بەم جۆرە لە٢٥ی خەزەڵوەری ئەو ساڵەدا بووکی بۆ دادەبەزێنن و ھەژار لە زەماوەندەکەیدا ھەڵدەپەڕێ و بەرھەمی ئەم ژن ھێنانەش کوڕێک بە ناوی سەلاح دەبێ. ساڵی ١٣٢٧ی کۆچی ھەتاوی وشکە ساڵی پێش دێ و ئەویش وەک خەڵکی دیکە دەکەوێتە چەرمەسەری و ناڕەحەتییەوە و گرانییەکی بە تەو‌ژم ئێران دادەگرێ، زۆر کەس لە برسان دەمرن وخەڵک لەو ساڵەدا کوللێرەی جۆ و ھەرزن دەخۆن.

لە ٢٥ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٣٢ی کۆچی ھەتاوی کۆبوونەوەیەک لە مەیدانی شاری مەھاباد پێک دی وھێمن شێعری ” دەبڕۆ ئەی شاھی خائین، بەغدا نیوەی رێت بێ” دەخوێنێتەوە. لە کودەتای ٢٨ی گەلاوێژی ئەو ساڵە ھێمن بە تەواوی قاچاغ دەبێ و ماوەیەکی زۆر بە کێوانەوە دەبێ و ساڵی ١٣٤٤ی کۆچی ھەتاوی باوکی دەمرێ و ھێمن دەڵێ: دەردی باب مردن، دەردێکی زۆر گرانە و پیاو لە ھەر تەمەنێکدا بابی بمرێ، ھەست بە ھەتیوی دەکا و دوو ساڵ دوای باوکی، دایکیشی دەمرێ و ئەم رووداوانە بە تەواوی پیری دەکا.

لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران

بۆ جاریکی دیکە ھەوای نووسینی گۆڤار بە مێشکی دادێ و بەھاری ساڵی١٣٦٤ی کۆچی ھەتاوی بەردی بناغەی گۆڤاری سروە لە شاری ورمێ دادەمەزرێنێ و یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە سەرەتای ھاوین گەیشتە دەستی خەڵک و ھێمن ئەمە دەڵێ:‌ “ئومیدەوارم ئەم سروەیە ھەر بێ و ھەر دڵان ببووژێنێتەوە و ھەر گوڵان بگەشێنێتەوە و ھەر دڵی کوردان خۆش بکا”.

ھێمن لەو کەسانە بوو کە تەمەنی مێرمنداڵی و لاوی و پیری خۆی لە سەنگەری فەرھەنگ و ئەدەب وفۆلکلۆر و شۆڕش دا بەخت کرد و وەک مۆم سووتا و رێگای پاشە رۆژی بۆ رووناک کردین. پاش دەرچوونی چوار ژمارە لە سروەی رەنگینی کوردستان، مۆمی ژیانی ھێمن دوایین فرمێسکی ھەڵوەراند و لە٢٩ ی خاکەلێوەی ساڵی ١٣٦٥ی کۆچی ھەتاوی بۆ ھەمیشە ماڵاوایی لێکردین و لەسەر وەسیەتی خۆی لە گۆڕستانی بوداق سوڵتانی شاری مەھاباد بە خاکیان سپارد.

دیوانی ھێمن بە ناوی ناڵەی جودایی (١٩٧٩).دیارە ھێمن مردووە و لە نێومان دا نەماوە، بەڵام ئاسەوارەکانی و یادگارەکەی کاتی پیری ھەر ماون و بە دیتنی ئەوان ھیچ کاتێک ھێمنیش لە بیر ناچێتەوە.ھێمن شاعێرو زانای فەرھەنگ دۆست و تێکۆشەری رێگای بووژاندنەوەی کورد و فەرھەنگەکەی بوو، خاوەن بیر و تێفکرین و بیر کردنەوە بوو. ھێمن دەنگی بەرزی ئازادی، ئاشتی و دێموکڕاسی خوازی کورد بوو. خوازیاری یەکیەتی گەلان بوو. کوردایەتی ھێمن، مرۆڤایەتی بوو. شاعێری جوان پەرەست، شاعێری بابردەڵە، کە بێبەش لە ئاو وخاک و وڵاتی خۆی، پەڕیوەی سنوور و موبتەلای دەستی رۆژگار، پیری ھەناسە سوار، دەرکراوی بە زۆر دابڕاوی یار و ئازیزانی، بولبولی بێبەش لە گوڵزار و چەمەن، بێ ئەنیس و ھاودەم، ئاشقی دڵ پڕ لە ئەوین وخۆشەویستی وڵاتەکەی، ھەنگاو بە ھەنگاو خەم بە دوای مامۆستای ئازیزەوە بوو، وەکوو سێبەری خۆی رۆژێک لێی جیا نەبۆتەوە و رۆژی شادی رووی لە دڵە خەمبارەکەی نەکرد، ئەو مرۆڤە بێ نازە خۆ لە ئاسن و پۆڵا دروست نەکراوە، بەڵکوو لە خوێن و گۆشتە، بۆیە پڕ بە دڵی خۆی ئەناڵێنێ و بە ئاوازێکی بە سۆزەوە ئەڵێت:

پارچە گۆشتێکە، دڵی من روو نییە ناڵە ناڵی من درەنگە زوو نییە

لە شێعرێکی دیکەدا دەڵێ:

شینم زۆر گێڕاوە، شادیم کەم دیوە ئەڵێن ھەیە، بەلام نەمدیوە‌

شاعێر، شینی یەکجار زۆر دیوە، بەڵام شادی و کامەرانی بە دەگمەنیش نەدیوە و ئەزانێ شادی ھەیە، زۆر کەس لە گەڵیا راز و نیاز دەکەن، بەڵام ھێمنی خەمبار ھەر نەیدیوە، لە لای ھەر وەکوو نامۆیەکە، وەکوو دوژمنێکە، بۆ ماوەیەکی کەمیش روو لەو ناکات. مامۆستای بەڕێزمان شێعرە تەڕ وناسکە جوانەکانی، زۆربەی زۆری بە خەم زاخاوە، خەم کاری زۆری تێکردووە، بۆیە بە ھیچ جۆرێ ناتوانێ خۆی لە شەپۆل لابدات. ھێمن شاعێری گەل ، شاعێری ئێشق و ئازادی، دڵە گەورەکەی ھەتا ئەو رۆژەی لە لێدان کەوت، بۆ گەلەکەی و ئازادی نیشتمان لێی دا.

بە فەرموودەی خۆی:

ھەتاکوو دوا پشوو رێبواری رێگەی ئێشق و ئازادیم ئەگەر بێجگە لە ناکامیش نەبینم، بەرھەمێکی تر

ھێمن کە یەکێک بوو لە گەورەترین شاعێران و نووسەرانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، لە باری پاراستن و بووژاندنەوەی فەرھەنگ و ئەدەب، گەو‌رەترین ھەقی خستۆتە سەر نەتەوەکەی، چونکە لە تاریک وروونی بەیانی ژیانی‌دا، بۆ خڕ کردنەوەی کۆماکانی ئەدەبی کوردەواری و ورد بوونەوە لە وشەکانی، بە کەو کردن و ھەڵاواردنی غەوارەکانی و سوورکردنی خرمانی زمانی کوردی، کەوتە کار و تەنانەت گوڵ ھەڵگرتنەوە و پاشەرۆکیشی بۆ خەڵکی دیکە نەھێشتەوە.

ئاسەوارەکانی مامۆستا ھێمن بریتین لە:

تاریک و روون (شێعر و پەخشان). ١٩٧٤

پاشەرۆک(شێعر و پەخشان).

توحفەی موزەففەرییە(فۆلکلۆری کوردی، کە کاری ئۆسکارمانە وھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی).

شازادە و گەدا .

قەڵای دمدم .

ھەواری خاڵی .

چەپکێ گوڵ، چەپکێ نێرگز.

ئەفسانە کوردییەکان (کاری قەنات کۆردۆ کە ھێمن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فارسی).

ناڵەی جودایی ، شیعر ١٩٧٩

پاشەروکی مامۆستا ھێمن ، کۆمەڵە وتار، مەھاباد ١٩٨٣

بە ئاوا‌رەیی و دەربەدەری توانی کتێبی ناڵەی جودایی بنووسێ، ئەگەر بە جوانی لێی ورد بینەوە، دەبینین کە ناڵە و ھاوار و فیغانی دڵە، ناسۆرییە، خول دانەوە و نزا و ھاوار و ئازاری ناخ و ماندوویەتی ھزر و نائارامی رۆح و بێ تاقەتی جەستەیە بەرامبەر جودایی،جودایی لە خێزان، لە خانوو، ماڵ و گوند و گەڕەک، شاخ ودەشت و دراوسێ و کەس و کار و یادگارەکانی سەردەمی منداڵی و لانەی گەورەبوون و گەلێ شتی بە نرخی دیکە کە لە یاد ناکرێن ولە دەروون دوور ناکەونەوە.

[KURDBAND]

دڵدار
1918 - 1948

شاعیری‌ شۆڕشگێرو خاوه‌نی شیعری مارشی‌ ئه‌ی‌ ره‌قیب، دڵداری‌ نه‌مر ناوی‌ یونس كوڕی‌ مه‌لا ره‌ئوفی‌ كوڕی‌ مه‌حموودی‌ كوڕی‌ مه‌لا سه‌عدی‌ خادیمول سوججاده‌یه‌.

* رۆژی‌ 20ی‌ شوباتی‌ ساڵی‌ 1918‌و له‌ گه‌رمه‌ی‌ رۆژگاره‌ سه‌خت‌و پڕكوێره‌وه‌رییه‌كه‌ی‌ سه‌فه‌ر به‌لك دا، ئه‌م رۆڵه‌ هه‌ڵكه‌ووتووه‌ی‌ كورد له‌ شاری‌ كۆیه‌ له‌دایكبوو‌.

* قۆناغه‌كانی‌ خوێندنی‌ سه‌ره‌تایی‌و ناوه‌ندیی‌ له‌ رانیه‌و كۆیه‌ ته‌واوكرد.

* دڵدار دوای ته‌واوكردنی كۆلێژی حقوق، بووه به پارێزه‌رو له‌ڕێی پیشه‌كه‌یه‌وه‌ خزمه‌تێكی زۆری زولملێكراوانی كردووه.

* یونس هه‌ر به‌ مناڵی‌ به‌هره‌ی‌ شیعروخولیای‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ تیاده‌ركه‌وتووه‌.. پاشان له‌ڕێی له‌دیوانه‌كانی‌ (حاجی‌ قادری‌ كۆیی‌و پێره‌مێردو بێكه‌س‌و وه‌فایی‌و كوردی)یه‌وه‌ ئاشنایه‌تی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بی‌ كلاسیكیی‌ كوردو مه‌ینه‌تییه‌كانی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یدا په‌یداكردووه‌.

* یه‌كه‌مین شیعری‌ له‌ ساڵی‌ 1935له‌ گۆڤاری‌ (رووناكی‌) دا بڵاوكردووه‌ته‌وه‌و ساڵی1940 كه‌ له‌ شاری‌ كه‌ركوك خوێندكاری‌ قۆناغی‌ ئاماده‌یی بووه،‌ تێكه‌ڵاوی‌ چالاكییه‌ سیاسییه‌كان بووه‌و له‌ دامه‌زراندنی‌ حزبی‌ هیواو پێشخستنی‌ خه‌باتی‌ رێكخراوه‌ییدا رۆڵی‌ گه‌وره‌ی‌ بینیوه.
* دڵداری‌ شاعیر بایه‌خێكی‌ زۆری‌ داوه ‌به ‌مه‌سه‌له‌ سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، هه‌ر به‌ ته‌نیا له‌بواری‌ شیعرو ئه‌ده‌ب دا خزمه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ خۆی‌ نه‌كردووه‌، به‌ڵكو هه‌وڵیداوه‌ بواره‌كانی‌ تری‌ زانستیش ته‌رخان بكات بۆ پێشخستنی‌ كۆمه‌ڵ، هه‌ر بۆیه‌ له ‌مه‌سه‌له‌كانی‌ فه‌لسه‌فه‌و ئابووریی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیدا چه‌ند به‌رهه‌مێكی‌ به‌ پێزی‌ بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ جێهێشتووه‌.. دیوانه‌ شعیرییه‌كه‌شی‌ كه‌ سروودی‌ ئه‌ی‌ ره‌قیب سه‌ر تۆپی‌ به‌رهه‌مه‌كانێتی‌ پڕه‌ له‌ شیعری‌ به‌هێزو به‌رهه‌می‌ ناوازه‌.

* ئه‌م شاعیره‌ هه‌ڵكه‌وتووه‌ رۆژی‌ 12ی‌ تشرینی‌ دووه‌می‌ 1948 له‌ ته‌مه‌نی‌ 30 ساڵیدا كۆچی‌ دوایی كردو له‌ گۆڕستانی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌ولێر به‌ خاك سپێردرا.

[KURDBAND]

به‌کتریا
میكرۆب به‌كتیریا (bacteria وه‌به‌یۆنانى كۆن پێ ده‌ڵێن bakterion به‌واتاى گۆپاڵى ورد)
زیندوه‌رى تاك خانه‌ن وه‌ك گۆیه‌كان وه‌گۆپاڵۆچكه‌كان كه‌به‌شێوه‌ى گروپ كۆده‌بنه‌وه ‌شێوازى جۆراوجۆر وه‌رده‌گرن وه‌ك زنجیره‌یى یان ته‌سبیحى كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى زنجیره‌یى) یان له‌شێوه‌ى هێشو كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى هێشویى)
.دووریه‌كانى به‌كتیریا له‌نێوان 0.5-5 مایكرۆمیته‌ر ، وه‌به‌كتیریا به‌چه‌ندها شێوه‌ى (فۆرم) جیاواز ده‌رده‌كه‌وێت ،
میكرۆب یان به‌كتیریا له‌زانستى به‌كتیریا (به‌كتریۆلۆژى)
خوێندنه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى له‌سه‌ر ده‌كرێت كه‌به‌به‌شێك له‌وردبین ناسى (مایكرۆبایۆلۆجى)داده‌نرێت.

2. وه‌ڵامى بۆ ڕه‌نگى گرام (گرام پۆ زه‌تیڤ)و (گرام نێگه‌تیڤ).
3. شێوازى خواردنى (سه‌ربه‌خۆ ،بینا كارى یان مشه‌خۆرى).
4. هه‌بوونى قامچى (flagella) یان نه‌بوونى .
5. پێكهاته‌ى میكرۆب.
پێكهاته‌ى خانه‌ى به‌كتیریا:
1-به‌رگى خانه‌: پێكهاتووه‌له‌:
ا- دیوارى خانه‌(cell wall): ئه‌م كارانه‌ده‌كات:
-فۆرمى خانه‌ دیاری ده‌كات.
-ره‌قى وپته‌وى به‌خانه‌ى به‌كتیرى ده‌دات.
-به‌هێزى ده‌كات.
-ده‌یپارێزێت.
پێكهاته‌یى كیمیایى دیوارى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ دیوارى خانه‌ له‌گه‌ردى گه‌وره‌ى پێكهاته‌ئاڵۆز دروست بووه‌، پێى ده‌وترێت peptidoglycan ،
،ئه‌ستورى ئه‌م دیواره ‌به‌گوێره‌ى بنه‌چه‌ى به‌كتیریا كه‌هه‌یه‌،

به‌ڵام ئه‌و به‌كتیریایه‌ى (گرام نیگه‌تیڤه‌) دیوارى خانه‌كه‌ى ته‌نكه ‌ئه‌مه‌ش پشت به‌بڕى prptidogilycan ده‌به‌ستێت.
تێبینى/ هه‌ندێك به‌كتیریا هه‌یه‌ كه‌پێى ده‌وترێت به‌كتیریاى كه‌ڕویى
( mycoplasm یان mycobacterium) كه‌دیوارى خانه‌ى نیه‌.
ب- به‌رگى سایتۆپلازمى (plasma membrane):
كه‌به‌رگێگى ته‌نكه ‌چوارده‌ورى پێكهاته‌كانى خانه‌ى به‌كتیریایى داوه‌و كۆنتڕۆڵى هاتوچۆى ماده ‌بۆ سایتۆپلازم و له ‌سایتۆپلازمه‌وه ‌ده‌كات ، وه ‌زۆر ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) به‌به‌رگى خانه‌وه‌ نووساوه ‌كه‌یارمه‌تى زۆر پرۆسه‌ى زینده‌كردارى ده‌دات كه‌له‌م به‌شه‌دا ڕو ده‌دات ، وه‌ له‌ڕێى وردبینى ئه‌لكترۆنیه‌وه ‌زانایان هه‌ندێك نوشتانه‌وه‌یان بۆ ناوه‌وه‌ى خانه‌بینى كه‌واى بۆ ده‌چن كردارى هه‌ناسه‌دان لێ ‌ڕوبدات.
پێكهاته‌ى كیمیایى به‌رگى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ له ‌پرۆتین و چه‌وریه‌فۆسفۆر پێكهاتووه‌.
ج-سایتۆپلازم: نیمچه‌ شله‌یه‌و پێكهاتووه‌ له‌ئاو و ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) وئۆكسجینى تواوه‌و پرۆتین و كاربۆهایدرات و چه‌ورى.
د-كرۆمۆسۆم :واته ‌ته‌نۆڵكه‌ڕه‌نگداره‌كا� �� � ئه‌م كرۆمۆسۆمانه‌ى به‌كتیریا پێكهاتووه ‌له‌گه‌ردێكى (DNA) ى درێژ وگۆیى كه‌زۆر به‌ ده‌ورى خۆیدا لولى خواردووه ‌ئه‌م كرۆمۆسۆمه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكى كۆنترۆڵكردنى ئه‌م كردارانه ‌كارده‌كات:
· دابه‌ش بوونى خانه‌
· چه‌ند جاره‌بوونى خانه‌
· زۆر كارى ترى خانه‌
- قامچى : له‌پرۆتین دورست بووه‌، 10 تا 20 نانۆمه‌تر ئه‌ستوره‌، یارمه‌تى خانه‌ى به‌كتریا ده‌دات بۆ جوڵان.

[KURDBAND]

مێژوی ئایدز

توێژه‌ران له‌و باوه‌ڕه‌دان، که مرۆڤه‌کانی ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا پێش سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دووچاری "HIV" بوونه‌ته‌وه. سه‌رچاوه‌ی ڤایرۆسی ناوبراویش بۆ خواردنی گۆشتی شه‌مپانز ده‌گه‌ڕێته‌وه، که مرۆڤه‌کانی کیشووه‌ری ئه‌فه‌ریقیا وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌کی خۆراکی بۆ وه‌رگرتنی پڕۆتین خواردوویانه.

ئه‌و ساته‌ی له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا یه‌که‌مین شاری گه‌وره گه‌شه‌یکردووه، ڤایرۆسی "HIV" مرۆڤه‌کانی دووچاری نه‌خۆشی کردووه. توێژه‌رانی ئه‌مه‌ریکی له دوای شیکارکردنه‌وه‌ی جینی دوو نموونه‌ی ڤایرۆسی "HIV"ی ساڵه‌کانی 1959 و 1960 گه‌یشتوونه‌ته مێژووی ده‌رکه‌وتنی ڤایرۆسی ناوبراو.

"Michael Worobey" و هاوه‌ڵه‌کانی له‌ زانکۆی "Arizona" له "Tucson" له‌ لاپه‌ڕه‌ی 661ی به‌رگی 455ی گۆڤاری "Nature"دا ده‌نووسن، که هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس جیاوازییه‌کی یه‌کجار به‌هێز له‌نێوانیاندا هه‌یه، که پێیده‌چێت پێش ده‌یان ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌کییه‌‌کانی خۆیانه‌وه جیابووبێتنه‌وه.

نموونه‌ی ڤایرۆسی ساڵی 1959 پێش ده‌ ساڵ له‌مه‌وبه‌ر دۆزراوه‌ته‌وه. چه‌ند ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر توێژه‌ران دوای پشکنینی چه‌ند جۆرێکی "Paraffin"ی ساڵه‌کانی 1958 و 1960 له‌یه‌كێك له نه‌خۆشخانه‌کانی شاری "Kinshasa" توانییان نموونه‌ی ساڵی 1960ی ڤایرۆسی "‌HIV"یان ده‌ستبکه‌وێت.

ئه‌و نموونه‌یه‌ش بریتییه له "Biopsy"یه‌کی گرێ لیمفاوییه‌کانی (=Lymph node) ژنێك، که پزیشکان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر دیار "HIV" له جۆری "Typ 1"یان تێدا دۆزیوه‌ته‌وه. ئه‌مڕۆکه ئه‌و جۆره‌ ڤایرۆسه‌ به‌شێوه‌یه‌کی زۆر له‌ئاکامی پشکنینه‌کاندا ده‌رده‌که‌ون.

هه‌رچه‌نده جیاوازی نێوان ڤایرۆسی ساڵی 1959 و 1960 ته‌نها یه‌ك ساڵه، که‌چی جیاوازی نێوانیان به‌ڕێژه‌ی له 12%‌یه. ئه‌م جیاوازی ڕێژه‌ییه‌ش ده‌کرێت ته‌نها بۆ گه‌شه‌کردنی له‌یه‌کتردابڕاوی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس بگه‌ڕێنرێته‌وه.

توێژه‌ران له‌و باوه‌ڕه‌دان، که جیابوونه‌وه‌ی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆس پێیده‌چێت کۆتایی سه‌ده‌ی 19 ڕوویدا بێت. به‌پێی زانیارییه‌کانی ئێستا سه‌رچاوه‌ی هه‌ردوو جۆری ڤایرۆسی "HIV" بۆ گۆڕینێك‌ له ڤایرۆسی "SI"ی شه‌مپانز ده‌‌گه‌ڕێته‌وه. ئه‌و جۆره شه‌مپانزانه‌ش به‌زۆری له وڵاتی کامیرۆن ده‌ژین. توێژه‌ران باوه‌ڕیانوایه، که ڤایرۆسی ناوبراو له‌ڕێگای خواردنی گۆشتی ئه‌و جۆره مه‌یموونانه‌وه بۆ مرۆڤه‌کان گواستراوه‌ته‌وه.

پێش ساڵی 1910 مرۆڤه‌کانی کیشووه‌ری ئه‌فریقیا به‌شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان گۆشتی شه‌مپانزییان خواردووه، ئه‌ی باشه بۆچی گواستنه‌وه‌ی ڤایرۆس له مه‌یموونه‌وه بۆ مرۆڤ ڕووینه‌داوه؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ش "Michael Worobey" و هاوه‌ڵه‌کانی له‌و باوه‌ڕه‌دان، که بۆ ساڵه‌کانی پێش 1900 هیچ به‌ڵگه‌ی سه‌لمێنراو له‌به‌رده‌ستدا نییه، تا ده‌ریبخه‌ن، په‌تایه‌کی گه‌وره ڕووی له دانیشتووان کردبێت - به‌واتایه‌کی تر مرۆڤه‌کان به کۆمه‌ڵ له‌شارێکی گه‌وره‌دا پێکه‌وه نه‌ژیاوون.

پێش ساڵی 1910 هیچ ناوچه‌یه‌کی نیشته‌جێبوون له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیادا نه‌بووه، که سه‌رژمێری دانیشتووانه‌کانی سه‌روو ده هه‌زار تێپه‌ڕی کردبێت. ئه‌و ساته‌ی شاره‌کان ڕوویان له فراوانبوون و سه‌رژمێری دانیشتووانه‌کانیان به‌رزبوونه‌ته‌وه، ڤایرۆس هه‌لی بڵاوبوونه‌وه‌ی باشتری بۆ ڕه‌خساوه.

ئه‌گه‌ری زۆر هه‌یه، که یه‌که‌مین بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤایرۆسی "HIV" له‌ شاری "Kinshasa" ڕوویدابێت، که تا ئێستا به‌چه‌ندین جۆری "‌HIV"ی 1 بوونیان هه‌یه. ئاماره‌کانی توێژه‌ران ده‌ریده‌خه‌ن، که له ساڵی 1960دا له ناوه‌ڕاستی ئه‌فه‌ریقیا ته‌نها چه‌ند هه‌زار مرۆڤێك هه‌ڵگری ڤایرۆسی ناوبراو بووبێتن.

ئاماری ساڵی 2007 نیشانی ده‌دات، که له‌سه‌ره‌تاسه‌ری جیهاندا نزیکه‌ی 55 ملیۆن که‌س هه‌ڵگری ڤایرۆسی "HIV"ن و زۆربه‌ی زۆری ئه‌وانه‌ش له وڵاتانی کیشووه‌ری ئه‌فه‌ریقیان.

تا ئه‌مڕۆ هیچ ڕێگاچاره‌سه‌رێك نییه، که مرۆڤ له‌و ڤایرۆسه کوشنده‌یه ڕزگاری ببێت، به‌ڵام ساڵ دوای ساڵ مانه‌وه و ناهه‌مواری ژیانی نه‌خۆشه‌کان له‌ئاکامی باشبوونی ده‌رمانه‌کان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی ڕوو له باشبوون ده‌کات. له وڵاته هه‌ژاره‌کاندا ئه‌و جۆره ده‌رمانانه نرخێکی یه‌کجار گرانی هه‌یه، که مرۆڤه‌کان ناتوانن بیکڕن.

[KURDBAND]

مێژوی گۆگڵ:

بێ گومان ماڵپه‌ڕی "له‌ شوێنگه‌ڕان"ی نه‌ته‌نیا به‌ربڵاوترین ماڵپه‌ڕی له‌ شوێنگه‌ڕان، به‌ڵكوو ده‌بێ ناوی گه‌وره‌ترین ماڵپه‌ڕی ئینترنێتی لێ بنرێ. تكنۆلۆژی تایبه‌ت به‌م ماڵپه‌ڕه‌، پشتیوانی زمانه‌ جۆراوجۆره‌كان و له‌ خۆ گرتنی ماڵپه‌ڕگه‌لی deja.com (پێشڕه‌و له‌ سیسته‌می usenet ) و blogger.com (پێشڕه‌و له‌ لایه‌نی وێبلاگه‌ كه‌سییه‌كانه‌وه‌) ته‌نیا به‌شێكی زۆر كه‌می ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ تایبه‌تییه‌ن. گووگڵ یانێ چی؟ له‌فزی google له‌ گه‌مه‌ یان پیتی وشه‌ی googol پێك هاتووه‌. وشه‌ی googol یانێ: ژماره‌ی 1 و سه‌د سفر له‌ پێشیه‌وه‌. له‌ دونیا دا هیچی تر به‌ قه‌د "گووگڵ" نابێ. نه‌ ئه‌ستێره‌كان، نه‌ زه‌ڕاتی مه‌عه‌ڵه‌ق و نه‌ ژماره‌ی هه‌موو ئوتومه‌كان. ئه‌م ئایده‌ش كه‌ ناوی گووگڵ بۆ ماڵپه‌ڕێكی له‌ شوێنگه‌ڕان هه‌ڵبژێرن، تێكۆشانی ئه‌م شیركه‌ته‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان بوو كه‌ رێكوپێك و ده‌سته‌به‌ندی ئه‌و هه‌موو زانیاریانه‌یه‌ كه‌ له‌ جیهانی ئینترنێتدان. پێش له‌ گووگڵ هه‌وه‌ڵین چاوپێكه‌وتنی پێكهێنه‌رانی گووگڵ "له‌ڕی په‌یج" (Page larry) و "سه‌رگی برین" (Sergey Brin )، هه‌مووی به‌ باس و وتوێژ ده‌رباز بوو. ئه‌م دووانه‌ش بۆ یه‌كه‌م جار هاوینی 1995 له‌ زانكۆی كامپیۆته‌ریی ئستنفۆرد دا یه‌كترییان بینی. ئه‌و كات "له‌ڕی" 24 ساڵه‌ تازه‌ لینسانسه‌كه‌ی له‌ زانكۆی "میشی"دا وه‌رگرتبوو و بۆ ئاشنایی به‌ شوێنه‌ نوێكه‌ی كه‌ بڕیاو وابوو، تێیدا درێژه‌ به‌ خوێندن بدا هاتبووه‌ ئه‌م زانكۆیه‌. "سه‌رگی"ش كه‌ 23 ساڵی بوو، یه‌كێك له‌ خوێندكاری ساڵێك بانتر بوو كه‌ بڕیار بوو، خوێندكارانی تازه‌هاتوو بۆ ئه‌م زانكۆیه‌، به‌ شوێنه‌كه‌ ئاشنا بكا. ئه‌م دووانه‌ له‌ سه‌ر هه‌ر بابه‌تێك ده‌دوان، بیروڕای جیاواز له‌ یه‌كتریان هه‌بوو. ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌م جیاوازی بیروڕایه‌ش بووبێ كه‌ ئه‌وانی هێنابێتیانه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌ له‌ كۆتاییدا بتوانن چاره‌سه‌رێك بۆ قوڵترین به‌ش له‌ بواری كامپیۆته‌ردا بدۆزنه‌وه‌. ئه‌مه‌ش شتێكی زۆر گرنگ بێجگه‌ له‌ وه‌ده‌ست هێنانی زانیارییه‌كی یه‌كجار زۆری زانستی نه‌بوو. ئه‌م دووانه‌ له‌ مانگی ژانویه‌ی ساڵی 1996دا هاوكاری خۆیان بۆ ته‌ڕاحی ماڵپه‌ڕێكی له‌شوێنگه‌ڕان به‌ ناوی BackRub ده‌ست پێ كرد. ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی ئه‌وان ده‌توانی ئه‌و Link ی كه‌ له‌ یه‌ك فایل پێك هاتوون، هه‌ڵیانسه‌نگێنێ و ئانالیزیان بكا. ساڵێك دواتر ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ توانی ناوبانگێك بۆ خۆی وه‌ده‌ست بێنێ. له‌ نیوه‌ی هه‌وه‌ڵی ساڵی 1998دا له‌ڕی و سه‌رگی درێژه‌یان به‌ پێشخستنی ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ی خۆیان دا. تاكوو ئه‌م رێكه‌وته‌ش ئه‌مان له‌ كامپیۆته‌ر و "سه‌رڤر"ی به‌ قه‌رز گیراو بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ی ئه‌م خزمه‌ته‌ بۆ دۆستان و ناسیاوانیان كه‌ڵكیان وه‌رده‌گرت. هه‌رجۆرێك بێ توانیان به‌ نرخێكی گونجاو "ترابایت" هاردیسكێك ( یه‌ك ترابایت هه‌زار گیگا بایته‌) بكڕن و له‌ ژووری خه‌وتنی "له‌ڕی"دا دایبنێن و سیسته‌می خۆیان ده‌ست پێ بكه‌ن. له‌ هه‌مان كاتیشدا "سه‌رگی" ده‌فته‌رێكی كرده‌وه‌ و پێكه‌وه‌ كه‌وتنه‌ فرۆشتنی ئه‌م فه‌نه‌ نوێ له‌ شوێنگه‌ڕانه‌، كه‌ له‌ هه‌موو سیسته‌مه‌ له‌شوێنگه‌ڕانه‌كانی كاتی خۆی باشتر بوو. له‌و كاته‌شدا ئه‌م دوانه‌ هیچیان خوازیاری ئه‌وه‌ نه‌بوون كه‌ ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ شیركه‌تێك بۆ خۆی ساز بكا. له‌وانه‌ی كه‌ ئه‌مان پێشنیاری فرۆشتنی تكنۆلۆژیه‌ نوێكه‌ی خۆیانیان پێ كرد، هاوڕێكه‌یان "ده‌یڤید فیلۆ" بوو كه‌ خۆی یه‌كێك له‌ دوو كه‌سی بنیاتنه‌ری ماڵپه‌ڕی "یاهو" بوو. له‌و لایه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌م فه‌نه‌ نوێیه‌ شوێنی په‌یدا كردنی بازاڕی دێدایه‌، فیلۆ ئه‌م دوانه‌ی هان دا كه‌ ئه‌م سرڤیسه‌یان به‌ پێك هێنانی شریكه‌تێك په‌ره‌ پێ بده‌ن. پێشی وتن كه‌ ئه‌گه‌ر سرڤیسه‌كه‌ به‌ته‌واوی كه‌وته‌ ڕێ، ئه‌و كات ده‌توانن له‌سه‌ری بدوێن. دیاره‌ خه‌ڵكی دیكه‌ش له‌ وڵامی ئه‌ماندا زۆر ساردوسڕ بوون، ته‌نانه‌ت یه‌كێك له‌ شیركه‌ته‌كان پێی وتبوون:" كاتێك سرڤیسی من وڵامده‌ری له‌ سه‌ددا هه‌شتای سرڤیسی ره‌قیبه‌كه‌مه‌، به‌سمه‌، تازه‌ خۆ مشته‌ریه‌كانی ئێمه‌ له‌ "شوێن" ناگه‌ڕێن." سازدانی شیركه‌ت له‌ڕی و سه‌رگی كاتێك زانیان كه‌ ناتوانن سرڤیسه‌كه‌یان به‌ كه‌سێك بفرۆشن، هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌ خۆیان ده‌ستپێكه‌ر بن، ته‌نیا شتێك كه‌ پێویستان بوو، دراو (پوڵ) بوو بۆ ئه‌وی بتوانن له‌ ژووری خه‌وتنه‌كه‌ وه‌ده‌ركه‌ون، له‌هه‌مان كاتدا گرفتی كارتی ئیعتباره‌كه‌شیان بوو كه‌ له‌به‌ر كڕینی یه‌ك ترابایت مێشكی كامپیۆته‌ر له‌ گره‌ودا بوو، ده‌بوا ئه‌یشیان ئازاد كردبایه‌. پێشنیارێكی بازرییان ئاماده‌ كرد و له‌ جیگای ئه‌وه‌ دوكتۆراكه‌یان وه‌رگرن، كه‌وتنه‌ دوای وه‌ده‌ست خستنی سه‌رمایه‌. هه‌وه‌ڵین سه‌رمایه‌یه‌ك كه‌ توانیان وه‌ده‌ستی بێنن، هی "ئه‌ندی به‌كتولشیم" بوو، كه‌ خۆی یه‌كێك له‌ بنیاتنه‌رانی شیركه‌تی "سان مایكرو سیسته‌مز" و مامۆستای زانكۆی "ستێنفۆرد" بوو. ناوبراو به‌ دیتنی ئیمكانات و توانای له‌ راده‌به‌ده‌ری گووگڵ، بێ راوه‌ستان چكێكی سه‌د هه‌زار دولاری به‌ ناوی شیركه‌تی گووگڵ كێشا. به‌ڵام گۆڕینه‌وه‌ی چكه‌كه‌ به‌ پووڵی نه‌قد، چه‌ند حه‌وتوویه‌ك درێژه‌ی كێشا، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌، شیركه‌تی گووكڵ هێشا هۆییه‌تی یاسایی نه‌بوو. له‌ كۆتاییدا ئه‌م دووانه‌ توانیان بۆ ده‌ست پێكردنی كاره‌كه‌یان نزیكه‌ی میلیۆنێك دولار كۆ بكه‌نه‌وه‌. سه‌رئه‌نجام 7ی مانگی سپته‌مبری ساڵی 1998 شیركه‌تی گووگڵ درگاكانی خۆی كرده‌وه‌ و هه‌وه‌ڵین به‌ڕێوه‌به‌ری خۆی، واتا "كرگ سیلڤرشتاین" كه‌ ئێستا به‌رپرسی شیركه‌تی گووگڵه‌ دابمه‌زرێنێ. گووگڵ كاره‌كانی خۆی ده‌برده‌ پێش و هه‌مان ساڵیش مشته‌ریه‌كانیان له‌ وڵاتانی ئیتالیا و ئینگلیزه‌وه‌ په‌یماننامه‌یان له‌گه‌ڵ نووسین. تاكوو وای لێهات كه‌ ساڵی 1999 گۆڤاری " PC Magazine " خه‌ڵاتی خۆی بۆ باشترین كاری فه‌نی له‌ دانانی سیستمگه‌لی وێب به‌م شیركه‌ته‌ به‌خشی، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش چه‌ندین خه‌ڵاتی بۆ باشترین وێب وه‌رگرت. گۆڤاری "تایمز"یش ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ی له‌ لیسته‌ی ده‌ ماڵپه‌ری دونیادا دانا. له‌ ساڵی 2000 دا پێشكه‌وتنی گووگڵ به‌رده‌وام بوو و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ توانی بێجگه‌ له‌وه‌ی دوو خه‌ڵاتی "وب"ی كه‌ له‌ شانی خه‌ڵاتی نۆبیل دان وه‌رگرێ، چه‌ند سرڤیسی نوێش بناسێنێ. ئه‌مان سیسته‌می ده‌ستبه‌ندی ماڵپه‌ڕه‌كانیان به‌ شێوه‌ی Open Directoryی شیركه‌تی Netscape داناوه‌. سرڤیسێكی دیكه‌ش كه‌ ئه‌مانی به‌ دونیا ناسان، ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ ده‌یتوانی به‌ زمانه‌كانی دیكه‌ش له‌ شوێن مه‌ستی خۆی له‌ گووگڵ دا بگه‌ڕێ. له‌و كاته‌دا ئه‌وان كارێكیان كرد كه‌ خه‌ڵكی به‌ ده‌ زمانی دیكه‌ دیتوانێ گووگڵ به‌كار بێنێ. ئێستاش گووگڵ ئیمكانی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ به‌ 88 زمانی دونیا له‌وانه‌ فارسی له‌ شوێن مه‌به‌ستی تایبه‌تی بگه‌ڕێ. له‌ مانگی ژوئن دا گووگڵ به‌ ناساندنی "ئه‌ندیس"ه‌ یه‌ك میلیاردیه‌كه‌ی خۆی، وه‌ك گه‌وره‌ترین ماڵپه‌ڕی "له‌شوێنگه‌ڕان"ی ئینترنێت ناسرا. ئه‌مه‌ش هه‌وه‌ڵین جاره‌ كه‌ بارستایه‌كی ئاوه‌ها گه‌وره‌ له‌ زانیاری ئینترنێت له‌ شوێنێك كۆ ده‌بێته‌وه‌. هه‌ر له‌و مانگه‌شدا گووگڵ و یاهو رایانگه‌یاند كه‌ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ پێكه‌وه‌ هاوكاری ده‌كه‌ن. ئه‌م هاوكاریه‌ش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌ركه‌وتنێكی فه‌نی بوو، له‌ لایه‌ن بازریشه‌وه‌ زۆر گرینگه‌. له‌و رێكه‌وه‌ته‌دا گووكڵ رۆژانه‌ وه‌ڵامی 18 میلیۆن خه‌ڵكی ده‌دایه‌وه‌. له‌ دوایین مانگه‌كانی هه‌مان ساڵدا هاوكاری ئه‌م شیركه‌ته‌ و شیركه‌تگه‌لی چینی و ژاپۆنیش راگه‌یه‌ندرا. یه‌كێكی دیكه‌ له‌ نوێكاریه‌كانی گووگڵ Google Toolbar كه‌ به‌ Toolbarی فایله‌كانی پرۆگرامی له‌وشێنگه‌ڕانه‌كه‌ زیاد ده‌بێ و به‌ بێ ئه‌وه‌ی پێویست بێ مرۆڤ بڕواته‌ نێو لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌می گووگل، لێره‌وه‌ له‌ شوێن مه‌به‌سته‌كه‌ی خۆی بگه‌ڕێ. له‌ كۆتایی ساڵی 2000دا گووگڵ هه‌ر ڕۆژه‌ وه‌ڵامی سه‌د میلۆن خه‌ڵكی ده‌دایه‌وه‌، به‌ڵام هێشتا ده‌یهه‌ویست باشتر و هاسانتر پێوه‌یدنی به‌ كاربه‌ره‌كانی خۆیه‌وه‌ هه‌بێ. گووگڵ پرۆژه‌یه‌كی دیكه‌ی هه‌بوو كه‌ مرۆڤ بتوانێ له‌ رێگای موبایل ته‌له‌فوونه‌وه‌ له‌ بابه‌ت و مه‌به‌ست بگه‌ڕێ، كه‌ ئه‌وه‌ش گه‌یشته‌ سه‌مه‌ر. له‌و سه‌رده‌مه‌دا گووگڵ رۆژانه‌ به‌ وڵامی به‌ ده‌هه‌زار له‌شوێنگه‌ڕ ده‌دایه‌وه‌ و به‌ره‌ به‌ره‌ سه‌رنجی ڕاگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتیه‌كانی ئامریكا و دونیای بۆ لای خۆی ڕاكێشا. له‌ مانگی سپته‌مبری هه‌مان ساڵدا، گۆڤاری PC Magazine ئه‌م سایته‌ی له‌ ریزی سه‌د سایته‌ باشه‌كانی ساڵدا گونجاند. په‌ره‌ گرتن له‌ مانگی فۆریه‌ی 1999دا گووگڵ جێگا پێشووه‌كه‌ی ته‌نگ بوو بوو، هه‌ر بۆه‌ی شیركه‌ته‌كه‌ی گوازته‌وه‌ بۆ شوێنێكی گه‌وره‌تر. ژماره‌ی به‌ڕێوه‌به‌ره‌كانی گه‌یشته‌ هه‌شت كه‌س و سرڤیسه‌كه‌یان ڕۆژانه‌ وه‌ڵامی پێنسه‌د هه‌زار كه‌سی ده‌دایه‌وه‌. گووگڵ توانی هه‌وه‌ڵین مشته‌ری بازری بۆ لای خۆی راكێشێ، شیركه‌تی Red Hat كه‌ به‌شێك له‌ حه‌ز و ئاواته‌كانی به‌ گووگڵ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ بوو كه‌ "له‌ڕی" و "سه‌رگی" له‌سه‌ر ئه‌وه‌ پایان داده‌گرت كه‌ ده‌بێ سرڤیسه‌كانیان "لینوكسی" بێ. له‌ 7ی مانگی ژوئنی هه‌مان ساڵدا، گووگڵ رایگه‌یاند كه‌ توانیوه‌تی له‌ چه‌ندین شوێنه‌وه‌ داهات وه‌ده‌ست بێنێ، له‌وانه‌ بیست و پێنج میلۆن دولار كه‌ له‌ لایه‌ن دوو شیركه‌تی سه‌رمایه‌ گوزاریه‌وه‌ له‌ پیشه‌سازی نوێهێنه‌ره‌وه‌، شایانی باسه‌ وه‌كیتر و له‌ كاتی ئاسای دا، ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ ره‌قیبی یه‌كترن. به‌ڵام له‌م بواره‌دا له‌ به‌ر باری له‌باری گووگڵ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ توانیان پێكه‌وه‌ له‌سه‌ر یه‌ك مێز دانیشن. ئه‌م باره‌ له‌باره‌ی گووگڵ كارێكی كرد كه‌ كه‌سایه‌تی ناسراو پێوه‌ست ببن به‌ به‌ڕێوه‌به‌ری گووگڵه‌وه‌ و پۆستی گرنگ و گلیلیان پێ بدرێ: "ئومید كوردستانی" له‌ شیركه‌تی Netscape وه‌ك یاریده‌ده‌ری بازری و فرۆشی گووگڵ و هه‌روه‌ها "ئه‌رس هولزل" له‌ شیركه‌تی US Santa Barbara وه‌ك یاریده‌ده‌ری مه‌هه‌ندسی گووگڵ دوو كه‌س له‌وانه‌ن. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ شیركه‌تی گووگڵ بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئه‌م دوو شیركه‌ته‌ی ناومان بردن، مجبوور بوون شوێنه‌كانی خۆیان به‌جێ بێڵن و بار بكه‌نه‌ ئه‌و باڵه‌خانه‌ دوو نهۆمیه‌ی ئێستای گووگڵ. شیركه‌تی AOL/Netscape ش گووڵ وه‌ك سرڤیسده‌ری ره‌سمی خۆی بۆ له‌ شوێنگه‌ڕان هه‌ڵبژاردووه‌. ئێستا ئیتر ئه‌م پرۆژه‌ زانكۆییه‌، رۆژانه‌ واڵامده‌ری زیاتر له‌ سێ میلیۆن له‌شوێنگه‌ڕانه‌. له‌ 21ی مانگی سپته‌مبری ساڵی 1999دا، گووگڵ لیگۆی "بتا" كه‌ له‌ ته‌نیشت نیشانه‌ی گوگڵه‌وه‌ بوو لایبرد. (نوومنه‌ی "بتا" دوایین نموونه‌یه‌ له‌ سیستمگه‌لی نه‌رمه‌واڵه‌ و پێش له‌ لاپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌كی یه‌كه‌یه‌. نموونه‌ی "بتا" به‌ مانای ناته‌واو بوونی سیستمی سرڤیسده‌ری نه‌رمه‌واڵه‌یه‌). كڕینی deja.com بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ئیمكاناتی باشتر له‌ سیستمی usenet دا پێك بێ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ ئارشیوه‌كه‌یاندا 500 میلیۆن په‌یام خرایه‌ به‌ر ده‌ست گووگڵ. له‌ كۆتایی ساڵی 2001دا به‌رهه‌می هه‌موو هه‌وڵ و تێكۆشانی ئه‌م شیركه‌ته‌ سه‌مه‌ری دا و ئه‌م شیركه‌ته‌ رایگه‌یاند كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ به‌رهه‌م دان. له‌ هه‌مان ساڵدا ئه‌م شیركه‌ته‌ په‌یماننامه‌ی له‌گه‌ڵ شیركه‌تگه‌لی كۆریایی، ئامریكای لاتینی، ئورووپایی و ...بۆ سرڤیسی باشتری له‌ شوێنگه‌ڕان مۆر كرد. سرڤیسی نوێی ئه‌م شیركه‌ته‌، گه‌ڕان له‌ شوێنی وێنه‌ بوو كه‌ بۆ ده‌ستپێك 250 میلیۆن وێنه‌ و دیمه‌نی له‌ خۆ گرت، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م شیركه‌ته‌ رێز له‌ خواستی مشته‌ریه‌كانی ده‌گرێ. له‌ كۆتایی هه‌مان ساڵدا رووداوێكی گرنگی دیكه‌ له‌م شیركه‌ته‌دا روویدا، ئه‌ویش گه‌یشتن به‌ "ئه‌ندیس"ێكی سێ میلیاردی بوو. له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2002ه‌وه‌ گووگڵ به‌رهه‌مێكی دیكه‌ی دایه‌ بازاڕ، ئه‌ویش نه‌رمه‌واڵه‌ی گووگڵ بوو كه‌ خاوه‌نی ماڵپه‌ڕه‌كان ده‌یانتوانی به‌ هۆی ئه‌م نه‌رمه‌واڵه‌وه‌، ته‌واوی زانیارییه‌كانی خۆیان "ئه‌ندیس" بكه‌ن تاكوو هه‌ر كه‌س له‌ شوێنێكی دیكه‌وه‌، له‌ شوێنی ئه‌و زانیارییانه‌ گه‌ڕا، بیاندۆزێته‌وه‌. به‌رهه‌می دیكه‌ی نوێی گووگڵ له‌و ساڵه‌دا پێشكه‌ش كردنی Google News بوو كه‌ بێجگه‌ له‌ 4500 سایتی هه‌واڵده‌ری، كۆكراوه‌یه‌كی له‌ نوێترین هه‌واڵه‌كانی له‌ بیروڕای جێاواز و له‌سه‌ر بابه‌تی جیاواز بڵاو ده‌كاته‌وه‌. دواترین جموجۆڵی گووگڵ كه‌ زۆریشیان له‌ سه‌ر نووسی، كڕینی سایتی blogger.com بوو كه‌ گوره‌ترین سایته‌ بۆ خزمه‌تگوزاری وبلاگ له‌ دونیا دا، ئه‌مه‌ش هه‌ر وه‌ك كڕینی deja.com ده‌توانێ موژده‌هێنه‌ری گۆڕانكاری باش له‌م پێوه‌ندیه‌دا بێ. گووگڵ هه‌ر وه‌ك جاران له‌ تێكۆشاندایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی رێگای نوێتر و باشتر له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ "له‌شوێنگه‌ڕان"دا به‌ به‌كارهێنه‌ره‌كانی خۆی پێشكه‌ش بكا. ئامانجی گووگڵ رێكوپێك كردنی زنیارییه‌كان و پێشكه‌ش كردنیانه‌ به‌ هه‌مووان.

[KURDBAND]

جیهان گیری


جیهان گیری فکرێکی کۆنه‌ ، به‌ڵام دیارده‌یه‌کی تازه‌یه‌ وکۆکراوه‌ی هه‌موو ئه‌و فکره‌ به‌ ناو پێشکه‌وت و خوازنه‌ی گ رتۆته‌ خۆ له‌گه‌ڵ..ئه‌و پێشکه‌وتنه‌ ته‌کنه‌ لۆجیایه‌ که‌ ئێستا شا ڵاوێکی بازاڕی جیهانی داگیر کردوه‌.
به‌ڵام ناوی جیهان گیری ناوێکی تازه‌یه‌و کراوه‌ به‌ کاڵاو به‌باڵای ئه‌م بیره‌.وه‌ بڵاو بوونه‌وی ئه‌م بیره‌ به‌ فراوانی له‌ سه‌ره‌تایی ساڵه‌کانی 90ده‌ستی پێکرد له‌ سه‌ده‌ی بیستدا په‌یوه‌ندیه‌کی گۆڕاوی له‌ ڕووی سیاسیه‌وه‌ و ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی و ڕۆشنبیری ،به‌قوڵی جیهان به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌.له� �� ڕاستیدا پێمان خۆش بێت یان ناخۆش ‌بێت کاریگه‌رێکی خستۆته‌ سه‌ر ووڵاتانی دواکه‌وت و له‌ڕووی پیشه‌سازیه‌وه‌به‌ هه‌مان شێوه‌ ووڵاتانی به‌ ناو ئیسلامی، خه‌ڵکی موسوڵمان.له‌ ڕاستی دا جیهان گیری(العولمة) ڕاستیه‌کی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ له‌ ڕووی په‌یوندیه‌وه‌ ده‌بێت هه‌موو له‌ڕاستیدا قوبوڵمان بێت.له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جیهان گیری له‌ دووجه‌مسه‌ره‌وه‌ خۆی ده‌نوینێت..ئه‌توانین ناو ی لێبنێنیه‌که‌م / پۆزه‌تیف(ئه‌رێنی)دووهه‌م/نیگه‌تیف(نه‌رێنی) له‌م ڕوانگه‌وه‌ ده‌توانین شی بکه‌ینه‌وه‌. تێبینی: تکا� �ه‌ له‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ هه‌ر تێبینی و بۆچونێکتان هه‌بوو له‌لایه‌نی نوسه‌ره‌وه‌ رێگه‌تان پێدراوه‌ که‌ له‌سه‌ری ڕاو بۆچونی خۆتان ده‌رببڕن بابێ هیچ سانسۆرێک، به‌ڵام به‌ مه‌رجێک هه‌ر له‌م پێگه‌یه‌دا بێت. به‌شی یه‌که‌م س ه‌رهه‌ڵدانی جیهان گیری تێگه‌یشتن له‌سروشتی جیهان گیری هه‌ر وه‌ك له‌ پێشه‌وه‌ باسمان کرد ‌ئه‌م بیره‌ له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ته‌کاندا خۆی ده‌ر خست زۆربه‌ی زانایانی ئه‌م بواره‌ کۆك نه‌بوون له‌ سه‌ر ئه‌و زاراوه‌ی که‌ئێستا به‌کاری دێنن به‌ڵکو ناوی (گه‌ردونیه‌ت)یان (هه‌ساره‌یی)له‌ ته‌نیشتی جیهان گیریه‌وه‌ دانا بوو.ئه‌م بیره‌ گواستنه‌وه‌ی ئه‌و هێزو توانایانه‌یه‌ که‌ له‌ خۆیه‌وه‌ بگوێزریته‌وه‌ بۆ جیهان وه‌ ئه‌مه‌ش خاڵی سه‌ره‌کی جیهان گیریه‌یان ده‌توانین له‌ سێ خاڵدا کۆی بکه‌ینه‌وه‌1 نه‌هێشتنی سنور2 کۆکردنه‌وه‌ی رێکخراو پارت وکۆمه‌ڵه‌کان ...له‌ ژێر سێبه‌ری جیهان گیریدا3 په‌یوه‌ندی مرۆڤه‌کان له‌ ڕووی فه‌رهه‌نگیه‌وه‌ نه‌هێشتنی سۆزی ناسۆنالیستی و تێکه‌ڵ بوون به‌ هه‌موو کلتوره‌کانی جیهان.هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م بیره‌ زۆر کۆنه، به‌ڵام ڕۆژ ئاوا زۆر ده‌مێکه‌ کاری بۆ ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ گۆڕینی ئه‌و لۆژیکه‌ی که‌ پێشتر خه‌ڵکی کاری بۆ ده‌کرد وه‌ بیریان له‌ وه‌ کردبوه‌وه‌ که‌ چۆن بتوانن ڕێکخستنی جیهان بکه‌ن گۆرینه‌وه‌ی بیرو ڕاکان و هه‌روه‌ها له‌ ڕووی ئابووریشه‌وه‌ تا بتوانن یه‌کتری سودمه‌ند بکه‌ن به‌ واتایه‌کی تر خۆفه‌رز کردنه‌ به‌ سه‌ر هه‌موو بیرو بۆچونه‌کانی تردا که‌ ئه‌مه‌ش له‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌دا خۆی ده‌بینیته‌وه‌.یه‌که‌م ( جۆرج لودج) ده‌ڵێت جیهان گیری بریتیه‌ له‌چڕ بوونه‌وی په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵگایه‌کان له‌ جیهاندا وه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ڕووداوه‌ کان له‌ گۆشه‌ نیگای جیهانه‌وه‌، واتا جیهان له‌ ناو له‌پی ده‌ستی خۆتا ببینه‌ره‌وه‌.دووهه‌م ( رونالد روبرستون) ده‌ڵێت جیهان گیری واتا ئه‌و نه‌شته‌رگه‌ریه‌یه ‌که‌ هه‌موو جیهان به‌یه‌که‌وه‌ ده‌بستێته‌وه‌ له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا وه‌ك ڕۆشنبیری،ئابوری،ڕامیاری،ت ه‌کنه‌لۆژی وه‌هه‌روه‌ها ژینگه‌.سێهه‌م بریته ‌له‌ سندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تی جیهانی که‌ ڕێکخراوێکه‌ ڕاسته‌و خۆ پشتگیره‌ بۆ ئه‌م فکره‌ له‌ ڕووی ئابوری بۆ ووڵاتانی دواکه‌وتو له‌ ڕووی به‌کارهێنانی ئه‌و ته‌کنه‌لۆژیایانه‌ی که‌ ئێستا جیهان سودمه‌نده‌ لێی، وه‌کاری ئه‌م رێکخراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاستی توانای مرۆڤه‌کان به‌رز بکاته‌وه‌ تا بتوانێت کاڵا کانی بفرۆشێت. چواره‌هه‌م بر� �تیه‌ له‌ جیهان گیری گه‌ردوونی ئه‌مه‌ش ڕه‌چاوی هیچ سنورێک ناکات بۆ ده‌ست تێوه‌ردانی کۆمه‌ڵگا له‌ ڕووی ڕامیاری،ئابوری،رۆشن بیری ته‌نانه‌ت مۆراڵیش.واتا ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت هیچ بایه‌خێکی نیه‌!. که‌واته‌ لێره‌وه‌ ده‌توانین ڕه‌هه‌ندی مێژووی جیهان گیری دابه‌ش بکه‌ین به‌ سه‌ر چه‌ند قۆناخێك دا.ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ مێژوویه‌ له‌ کۆنه‌وه‌ سه‌ر چاوه‌ی گرتوه‌ به‌ڵام به‌م شێوه‌ی ئێستا گه‌شه‌ی نه‌کردوه وه‌ ده‌توانین بڵێن بۆچونێکی کۆمه‌ڵا‌یه‌تی ڕۆشنبیری گه‌ردونیه‌ له‌ جێگاو کاتی خۆیدا پێوستی به‌ نه‌شو نمایه‌.له‌ پێنج قۆناغی سه‌ره‌کیدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌..‌قۆناغی یه‌که‌م بریتیه‌:له‌ کۆرپه‌له‌ییواتا قۆناغی ته‌کوین که‌ به‌رده‌وام بوو ئه‌م قۆناغه‌ له‌ ئه‌وروپا تا سه‌ده‌ی پانزده‌و نیوه‌ی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌، گۆڕانکاریه‌کی باشی به‌خۆیه‌وه‌ بینی به‌ فراوانی له‌ گۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌ی گۆشه‌نگای کاسۆلیکیه‌وه‌ وه‌ بووه‌ بیرێکی مه‌رکه‌زی جیهانی،‌ سه‌ره‌تایی جوگرافیایه‌کی پێشکه‌وت وله‌ ڕوا‌نگه‌ی مرۆڤیه‌تیه‌وه‌ بیرێکی نوێ بوو به‌ هیومانیتزم ناوبرا یان به‌سه‌رده‌می له‌دایک بوونه‌وه‌ ڕێکخستنه‌وه‌ی گۆمه‌ڵگای ڕۆژئاوا له‌ سه‌ر بوونیادی نه‌ته‌وه‌یی که‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تا بوو بۆ نه‌شو نماکردنی بیری جیهان گیری به‌ڵام به‌ ڕوویه‌کی تردا. قۆناغی دووه‌م بریتیه‌: له‌ پێگه‌یشتن ده‌ست پێکردنی ئه‌م قۆناغه‌ له‌ ئه‌وروپا له‌ ناوه‌راستی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌وه‌ تا حه‌فتاکانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی که‌به‌ گرنگترین قۆناغ داده‌نرێت که‌ کۆك بوونه‌ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌ما فکریانه‌ی که‌ ده‌ووڵه‌تان ڕێکه‌وتنام� �‌ ی په‌یوه‌نده‌کانی خۆیان به‌شێوه‌یه‌کی ئاشکرا گرێدا وه‌ کۆمه‌ڵیك له‌ پڕۆتۆکۆلاتی مرۆڤایه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ئیمزا کرا وه‌ په‌یوه‌ندیه‌کی باش له‌ نێوان ده و‌ڵه‌تانی تری دونیا دروست کرا له‌ سه‌ر بنه‌مایی نه‌ته‌وه‌یی و جیهان و ئابوری هه‌ر چه‌ند کۆمه‌ڵێك کێشه‌ دروست بوو له‌ نێوان ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپی و دان پێدانانی ده‌وڵه‌تانی تری جیهان له‌لایان ڕۆژئاواوه‌. قۆناغی سێهه‌م بریتیه‌: له‌ قۆناغی ده‌رچونئه‌م قۆناغه‌ له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ ده‌ستی پێکرد تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیست. بڵاوبوونه‌وه‌ی جیهان گیری له‌م سه‌رده‌مه‌دا ناڕاسته‌و خۆ به‌ چوار ئاقاری گرنگدا‌ خۆی ده‌نوێنێت ( کۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌یی)،(سیسته‌می جیهانی کۆمه‌ڵگاکان)، (تێگه‌یشتن له‌ مافی تاکه‌ که‌س)،(تێگه‌یشتن له‌ مرۆڤایه‌تی) له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مافدان به‌ تایبه‌ت مه‌ندی کۆمه‌ڵگا نه‌ته‌وه‌ییه‌کان وه‌ توانای ژیان له‌م کۆمه‌ڵگایانه‌دا ئه‌گه‌رچی خاوه‌نی دوو ناسنامه‌ی جیاوازیش بێت. لێره‌وه‌ ده‌ست پێکردنی خاڵی ده‌رچوونه‌ تازه‌ کردنه‌ وه‌ی فکری مرۆڤایه‌تییه‌ له‌ گه‌ڵ جێبه‌جێکردنی دا . به‌ڵام ئه‌مه‌ بووه‌ هۆی کۆچێکی جیهان گیری هه‌رچه‌نده‌ شێوه‌ی په‌یوه‌ندی په‌ره‌ی سه‌ند به‌ شێوه‌یه‌کی بێ شومار توانی گه‌شه‌یی په‌یوه‌ندی جیهان گیری گه‌ردوونی دروست بکات وه‌ك یاری ئۆڵمپیات،خه‌ڵاتی نۆبڵ... به‌ڵام ڕووداوی قۆناغی جه‌نگی جیهانی یه‌که‌م ڕویداو( عصبةالامم) دروست بوو. � � : قۆناغی چواره‌م بریتیه‌:له‌ کێشه‌ی گرتنه‌ ده‌سه‌ ڵات به‌رده‌وام بوو ئه‌م قۆناغه‌ تا سه‌ده‌ی بیست و ساڵه‌کانی شه‌ست جیاوازی بیرو بۆچونه‌ جیهانیه‌کان و دروست کردنی میحوه‌ری هاوپه‌یمانی و جه‌نگی سارد و پاشان دروست کردنی بۆمبی ئه‌تۆمی،هه‌ڵدانی مانگی ده‌ست کرد و چوونه‌ سه‌ر مانگ، دروست بوونی ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یه‌گرتوه‌کان‌ ، سه‌ر هه‌ڵدانی جیهانی سێهه م. قۆناغی کۆتایی بریتیه‌: له‌ قۆناغی دڵنیا نه‌بوون: ده‌ست پێکردنی ئه‌م قۆناغه‌ له‌ شه‌سته‌کانه‌ وه‌ ده‌ست پێده‌کات له‌دوای دروست کردنی چه‌کی ئه‌تۆمی و کیمیایی،بایه‌لۆژی . خۆکردن به‌ماڵی ڕۆشنیر‌یه‌ جیهانیه‌ کاندا وه‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی سیسته‌می مافه‌کانی مرۆڤ و گرنگی دان به‌ شارستانیه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی دامه‌زراندنی چه‌نده‌ها ڕێکخراوی پیشه‌ی و کۆمه‌ڵه‌کانی مافی مرۆڤ له‌ جیهاندا پاشان ڕوخاندنی سۆڤیه‌ت و ڕوخاندنی دیواری به‌رلین وه‌ پاشان گرنگی دان به‌سه‌رمایه‌کانی جیهان خستنه‌ گه‌ڕو ‌ نه‌هێشتنی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ی و دروست کردنی فابریکی گه‌وره‌ پێکهاته‌که‌ی له‌ که‌مه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کان و بڵاو کردنه‌وه‌ی فکری کاپیتالیزمی پشتگیری کردنی وه‌ گه‌وره‌کردنی شۆڕشی پیشه‌سازی به‌ هه‌موو وورده‌کاریه‌کانیه‌وه‌ له‌ڕوی کیمایی،ئه‌لکترۆنی .په‌یوه‌ندی هه‌موو ته‌کنه‌ لۆژیاکانی سه‌رده‌م وه‌ بۆیه‌ ده‌ڵێن ئابووری پشتگیرێکی ته‌واوی جیهان گیریه‌ وه‌ فراوان کردنی بازاڕی جیهانی پێشبڕکێ کردن تیدا(1947)له‌م ساڵه‌وه‌ توانرا بازاڕی جیهانی بۆ جیهان گیری ئاماده‌ بکرێت وه‌ خۆسه‌پاندنی و دروست کردنی ڕێکه‌وتن نامه‌ی بازاڕی جیهانی که‌ له‌ ساڵی (1950) بریتی بوو له‌(308)بلیون دۆلار، به‌ڵام تا ساڵی (1993) گه‌یشته‌ (3.80) ترلیۆن له‌گه‌ڵ زیاد بوونی قه‌رزدا ئالێره‌وه‌ بۆ� �ان ده‌ر ده‌که‌وێت که‌ بازاڕی جیهانی پشتگیری ته‌واو وه‌ به‌ دڵنیا بوونیشه‌وه‌ بۆ جیهان گیری ئه‌م فابریکانه‌ که‌ خاوه‌نه‌کانیان خاوه‌نی ناسنامه‌ی جیاوازن و هه‌ر ئه‌وانیشن سه‌رکردایه‌ت� � جیهان گیری ده‌که‌ن واتا ده‌ست که‌وته‌ نیشتیمانیه‌کان بوون به‌ ده‌سکه‌وتی جیهانی وه‌ دروست بونی ئه‌و کارگا‌نه‌ پێك هاته‌که‌ی هه‌موو خه‌ڵکی ناسنامه‌ جیاوازن تا کۆمه‌ڵگایه‌کی مه‌ده‌نی هاوچه‌رخ پێک بێت دوور له‌ ته‌سك بیری نه‌ته‌وه‌ی له‌ دروست بوونی ئه‌م ئه‌م بیره‌ (35.000) نوسینگه‌ دروست بووکه‌ پێکهاته‌که‌ی بریتیه‌ له‌ خه‌ڵکی ناسنامه‌ جیاواز و(170.000) به‌شی له‌ جیهاندا بڵاو بۆته‌وه‌ که‌ (300) له‌ ڕێژه‌کی زۆر سه‌رسوڕماندان که‌ ده‌توانن داهاتی جیهان (%25) دابین بکات یان بڵێین پێوستیه‌کانی جیهان دابین بکه‌ن. به‌ڵام له‌ هه‌مووی سه‌رسوڕهێنه‌ر تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆرینه‌ی ئه‌و دامه‌زراوانه‌ له‌ چوار ووڵاتی جیهانه‌وه‌ سه‌رچاوه ‌ده‌گرن ئه‌و ووڵاتانه‌ برتین له‌ ووڵاته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکا،ژاپۆن، ئه‌ڵمان،سویسرا.که‌ نزیکه‌ی (20.000) دامه‌زراوه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتوه‌.!پا� �ان ووشه‌ی جیهان گیری ئه‌م ووشه‌یه‌ له‌ ڕاستیدا له‌ ووڵاته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکاوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ که‌ پێ ده‌وتریت به‌ عه‌ره‌بی(العولمة) به‌ینگلیزی پێ ده‌وترێت.....) ئه‌م سیسته‌مه‌ نوێ جیهانیه‌.......Globalization( بریتی ه‌ له‌بچوك کردنه‌وه‌ی جیهان له‌ هه‌موو ڕووه‌کانی پێداوستی مرۆڤه‌وه‌ وه‌ك په‌یوه‌ندیه‌کان،ئابووری� �� �ڕۆشنبیری.....هتدله‌م به‌شه‌دا ته‌نها پێداچونه‌وه‌یه‌کی سانا بوو بۆ تێگیشتن له‌ جیهان گیری پاشان ده‌مه‌وێت به‌ خوێنه‌ری ئازیز بڵێم که‌ بۆ سه‌رخستنی ئه‌م بیره‌ سێ دامه‌زراوه‌ی سه‌ره‌کی جیهانی پشتگیری له‌ جیهان گیری ده‌که‌ن له‌هه‌موو بواره‌کانی وه‌ك سه‌ربازی،ئابووری،هه‌موو فه‌رهه‌نگه‌کانی تری .یه‌که‌م: سندوقی دراوی نێو ده‌وڵه‌تیدووهه‌م: بانکی جیهانیسێیه‌م: ڕێکخراوی بازری جیهانی

[KURDBAND]

هونه‌رمه‌ند حه‌سه‌ن زیره‌ك
ناوی‌ حه‌سه‌نی‌ كوڕی‌ عه‌بدوڵایه‌ ساڵی‌ 1926 له‌ بۆكان له‌دایك بووه‌. له‌ته‌مه‌نی‌ پێنج ساڵیدا باوكی‌ كۆچی‌ دواییكردووه‌ و حه‌سه‌ن زیره‌ك ناچار بووه‌ له‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ كار بكات بۆ په‌یدا كردنی‌ بژێوی‌ ڕۆژانه‌ی‌.

هه‌ژاری‌ و بێده‌ره‌تانی‌ زۆریان بۆ هێناوه‌ و بۆ ئیشكردن زۆربه‌ی‌ شارۆچكه‌كانی‌ ئێران گه‌ڕاوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ به‌سره‌ و به‌غدا و هه‌ولێر و كه‌ركوكیش كاری‌ كردووه‌.

چه‌ند جارێكیش زیندانی‌ كراوه‌، به‌هۆی‌ ڕووداوێكه‌وه‌ له‌ ئێران سازادراوه‌ و حه‌سه‌ن به‌قاچاخی‌ ڕووی‌ كردۆته‌ به‌غداو له‌وێ، که‌ زانراوه‌ هونه‌رمه‌ندێكی‌ ده‌نگخۆشی‌ بێ‌ هاوتایه،‌ له‌ ئێستگه‌ی‌ كوردی‌ دایانمه‌زراندووه‌.

له‌مه‌وه‌ ناوبانگێكی‌ زۆری‌ په‌یدا كردووه‌، که‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ئێران ده‌ستبه‌جێ‌ له‌ ڕادیۆی‌ تاران و ڕادیۆی‌ كرماشان كاریان پێسپاردووه‌. دواتر له‌ كرماشان تیپێكی‌ هونه‌ری‌ دامه‌زراند و خزمه‌تی‌ هونه‌ر و مۆسیقای‌ كوردی‌ كرد.

ئه‌م ده‌نگ خۆشه‌ بلیمه‌ته‌ خوێنده‌واری‌ نه‌بووه‌ كه‌چی‌ زۆربه‌ی‌ شیعری‌ گۆرانییه‌كانی‌ به‌رهه‌می‌ خۆیه‌تی‌. شیعره‌كانی‌ حه‌سه‌ن زیره‌ك له‌ دووتوێی‌ په‌رتووكێكدا چاپ كراون به‌ ناونیشانی‌ “چریكه‌ی‌ كوردستان”.

له 26ی حوزه‌یران 1972دا، گۆرانیبێژی كورد حه‌سه‌ن زیره‌ك له‌شاری “بۆكان”ی كوردستانی ڕۆهه‌‌ڵات كۆچی دواییكرد و هه‌ر له‌و شاره‌دا نێژرا، به‌ڵام له‌دواییدا له‌سه‌ر ڕاسپاده‌ی خۆی، ئه‌وه‌ی له‌ژیاندا گوتبووی، ته‌رمه‌كه‌ی گوێزرایه‌وه بۆ چیای “ناڵه شکێن”ی به‌رامبه‌ر بۆكانی ژینگه‌ی خۆی.
سه ربه ست

[KURDBAND]

وه‌لی دێوانه‌
شاعیری ناودار وه‌لی دێوانه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كاندا ساڵی‌ له‌ دایك بوونی‌ ئاشكراو دیار نییه‌، به‌ڵام گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌مدا ژیاوه‌ و كۆچی دوایی كردووه‌ (بگره‌ له‌ ساڵی 1756دا هێشتا له‌ ژیاندا بووه‌). ئه‌م شاعیره‌ هه‌ست ناسكه‌ شه‌یدای شه‌مسه‌ی كچی قادر شێروان ناوێك بووه‌، كه‌ یه‌كێك بووه‌ له‌ سه‌رۆك خێڵه‌كانی تیره‌ی كه‌ماڵه‌یی واته‌ (هه‌مان تیره‌ی شاعیر).
وه‌لی‌ به‌ ته‌واوی دێوانه‌ی (شه‌م) ده‌بێت و گه‌لێك شیعری ناسك و قه‌شه‌نگ و هه‌ستبزوێنی پێدا ده‌ڵێت . ته‌نانه‌ت خۆشه‌ویستیی شاعیر بۆ دڵداره‌كه‌ی له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا ده‌گاته‌ ڕاده‌ی خۆشه‌ویستیی مه‌جنون و له‌یلی‌ و شیرین و فه‌رهاد و مه‌م و زین. وه‌نه‌بێت وه‌لی دێوانه‌ش كوڕی پیاوێكی هه‌ژار بوو بێت، بگره‌ كوڕه‌ گه‌وره‌ی كه‌سێكی ده‌ستڕۆ و ده‌وڵه‌مه‌ندی نێو تیره‌ی كه‌ماڵه‌یی بووه‌ به‌ناوی حه‌مه‌ سوور، كه‌ زۆر مه‌به‌ستی بووه‌ كوڕه‌كه‌ی به‌ ئاواتی دڵی خۆی بگات . بۆیه‌ چه‌ند پیاوماقووڵێكی عه‌شیره‌ته‌كه‌ی ناردۆته‌ لای باوكی شه‌م به‌ مه‌به‌ستی داواكردنی كچه‌كه‌ی بۆ وه‌لی‌ دێوانه‌، ئه‌وه‌بوو داواكه‌ی‌ په‌سه‌ند كرا. به‌ڵام له‌ به‌دبه‌ختیی شاعیر، زۆری نه‌برد له‌ كاتی كۆچی هاوینه‌ی جاف به‌ره‌و كوێستان، ناكۆكی له‌نێوان بنه‌ماڵه‌ی شاعیر و بنه‌ماڵه‌ی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی له‌ (كه‌لی په‌یكووڵی) دا، ڕوویداوه‌. ئیدی به‌هۆی ئه‌و ناكۆكییه‌وه‌، هه‌ردوو دڵدار به‌ یه‌ك نه‌گه‌یشتن و، وه‌لی‌ دێوانه‌ تا دواڕۆژی ژیانی ئازار و غه‌مێكی سه‌ختی چه‌شتوه‌ كه‌ له‌ شیعره‌ به‌سۆز و لوتكه‌كانیدا به‌ ته‌واوی ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌و دیاره‌. وه‌لی‌ سنبولی‌ خۆشه‌ ویستی‌ عه‌شیره‌تی‌ جافه‌و له‌گه‌ڵ شه‌مدا گه‌وره‌ترین قوربانی‌ تایه‌فه‌یه‌گه‌ریی‌ و كه‌لتوریی‌ سه‌رده‌می‌ خۆیان بوون. ئێشتاش گۆڕی‌ وه‌لی‌ دێوانه‌ به‌ قه‌د پاڵی‌ كێوی‌ ( سه‌ید صادیق )ه‌وه‌یه‌ له‌ شارۆچكه‌ی‌ سه‌ید سادقی‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زوور.

[KURDBAND]

بـــــاراك ئــــۆبامــــــــــا..
باراك حسین ئۆباما ،له‌ باوكێكی ره‌ش پێستی (كینیا )یی و دایكێكی سپی پێستی(كانزاس)یه‌،پاش ئه‌وه‌ی باوكی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ كینیا،ئۆباماو دایكی جێده‌هێڵێ،دوای ئه‌وه‌ دایكی شوو ده‌كاته‌وه‌،ده‌چێت بۆ ئه‌نده‌نوسیا وباراك بۆ ماوه‌ی 4 ساڵ له‌ سه‌ره‌تایی ده‌خوێنێت،پاشان ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌مریكا نه‌نك و باپیری به‌خێوی ده‌كه‌ن.
له‌ ساڵی 1988 دا كاتێك له‌ زانكۆی هارڤارد له‌ یاسا ده‌خوێنێت ،ده‌بێته‌ یه‌كه‌مین سه‌رنووسه‌ری ره‌ش پێست بۆ گۆڤاری (هارڤارد لۆو ریڤیو) #Harvard Law Review#
كه‌ له‌ لایه‌ن كۆلێژه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌چوو،له‌ نێوان ساڵانی 1996ــ2004 ده‌ ده‌بێته‌ ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پیران له‌ وویلایه‌تی ئیلینۆی ،له‌ ساڵی 2004 دا ده‌بێته‌ ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پیرانی ئه‌مریكا.

ناوی ته‌واو:باراك حسین ئۆباما، هه‌ندێك ده‌ڵێن باراك له‌ به‌ره‌كه‌ته‌وه‌ هاتووه‌.
له‌ دایك بووی : 4ــ ئاب ــ 1961 ،هاوای
باوك: ره‌ش پێست كینیایی\ موسوڵمان
دایك: سپی پێست كانزاسی\ مه‌سیحی.
خوێندن: سه‌ره‌تایی له‌ ئه‌نده‌نوسیا، به‌شی سیاسه‌ت له‌ زانكۆی كۆڵۆمبیا و به‌شی یاسا له‌ هارڤارد خوێندووه‌.
باری خێزانی : خێزانداره‌،هاوسه‌ره‌كه‌ ی (میشێڵ رۆبنسۆن) ،44 ساڵه‌ و دوو كچیان هه‌یه‌ ،مالیا 10 ساڵه‌ و ساشا 7 ساڵه‌.
ئه‌و سیاسه‌تمه‌دارانه‌ی پێیان سه‌رسامه‌: مارتین لۆته‌ر كینك ـــ مهاتما گاندی ـــ سیزار شاڤێز.
خۆشه‌ویسترین فه‌یله‌سوف : فرێدریك نیچه‌ ـــزانای پرۆستانت رینهۆڵد نیبور .

*میشێڵ رۆبنسۆن : ته‌مه‌نی 44 ساڵه‌ .كۆمه‌ڵناسی له‌ زانكۆی بینستۆن و یاسا له‌ هاردڤارد خوێندووه‌ .
هه‌میشه‌ شانازی به‌وه‌ ده‌كات كه‌ دایك و باوكی كرێكارن و له‌ خێزانێكی هه‌ژاره‌وه‌ هاتووه‌،
ئه‌و له‌ باشووری شیكاگۆ ده‌ژیت و یه‌كه‌م خانمی ره‌ش پێسته‌ كه‌ به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك ئه‌فریقی بچێته‌ كۆشكی سپی یه‌وه‌.
وه‌ به‌ پێی گۆڤاری (پیوك)ی تایبه‌ت به‌ مۆده‌،ئه‌م ژنه‌ باڵا به‌رزه‌ له‌ ساڵی 2008 دا له‌ نێو لیستی 10 خانمی هه‌ره‌ رێك پۆشی جیهاندایه‌،
ئاماژه‌یان بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ،كه‌ ئه‌م كه‌شخه‌ییه‌ی میشێڵ جاكلین كه‌نه‌دی له‌ یاده‌وه‌ریه‌كاندا ده‌بووژێنێته‌وه‌، میشێڵ پێشتر وه‌رزشوان و پارێزه‌ری كردووه‌،
له‌ ساڵی 1992 دا هاوسه‌رگیری له‌ گه‌ڵ باراك ئۆباما پێكهێناوه‌، خاوه‌نی دوو كچه‌ ئێستا.

[KURDBAND]

نوری‌ شاهین


شوێنی‌ یاریكردن : ناوه‌ند
هه‌ڵبژارده‌ : توركیا
شوێنی‌ له‌دایك بوون : لودینستشیلد - ئه‌ڵمانیا
یانه‌ی‌ ئێستای‌ : ڕیاڵ مه‌درید - ئیسپانیا
مێژووی‌ له‌ دایك بوون : 5 سێپته‌مبر 1988
پێگه‌ی‌ فه‌رمی‌ یاریزان نوری‌ شاهین :






نوری‌ شاهین :
نوری‌ شاهین یاریزانی‌ تۆپی‌ پێ‌ ی‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیا له‌ شاری‌ ( لودینستشیلد – خۆرئاوا ئه‌ڵمانیا ) له‌ (5 سێپته‌مبر 1988 ) له‌ دایك بووه‌ , له‌ ڕاستیدا یاریزان نوری‌ شاهین خاوه‌نی‌ دوو ڕه‌گه‌زنامه‌یه‌ ( توركی‌ , ئه‌ڵمانی‌ ) , به‌لاَم خۆشه‌ویستی‌ خۆی‌ بۆ خاك و باو باپیرانی‌ وای‌ كرد كه‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیا هه‌ڵبژێرێت بۆ ئه‌و هه‌ڵبژارده‌یه‌ یاری بكات .
كاتێك ته‌مه‌نی‌ بوو به‌ ( 16) ساڵ و (335) ڕۆژ به‌شداری‌ كرد خۆی‌ له‌ خولی‌ بۆندز لیگادا ( ئه‌ڵمانی‌ ) دا له‌گه‌ڵ یانه‌ی‌ دۆرتمۆند به‌مه‌ش بووه‌ بچوكترین یاریزان له‌ مێژووی‌ خولی‌ ئه‌ڵمانیدا له‌ و ته‌مه‌ندا به‌شداری‌ كردبێت .
ڕاهێنه‌ری‌ پێشووی‌ یانه‌ی‌ دۆرتمۆند ( بێرت ڤان مارفیك ) ی‌ هۆڵه‌ندی‌ یاریزان نوری‌ شاهێنی‌ بانگێشتی‌ پێكهاته‌ی‌ یه‌كه‌می‌ یانه‌ی‌ دۆرتمۆند كرد , دوای‌ ڕۆیشتی‌ ڕاهێنه‌ر بێرت ڤان مارفیك بۆ یانه‌ی‌ فاینۆرد ڕۆته‌ردامی‌ هۆڵه‌ندی‌ داوای‌ له‌ ئیداره‌ی‌ یانه‌ هۆڵه‌ندێكه‌ كرد كه‌ به‌شێوه‌ی‌ خواستنیش بێت یاریزان نوری‌ شاهین په‌لكێشی‌ یانه‌كه‌ بكه‌ن , چونكه‌ له‌و كاته‌دا نوری‌ شاهین هه‌ل و بواری‌ زۆری‌ یاری‌ كردنی‌ نه‌ بوو له‌ یانه‌كه‌دا به‌ هۆی‌ بوونی‌ یاریزانی‌ به‌ڕازیلی‌ ( تینگا ) یاریزانی‌ ئه‌ڵمانی‌ ( سیباستیان كیل ) , هه‌موو ئه‌م هۆكارانه‌ بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ ساڵی‌ (2007) به‌شێوه‌ی‌ خواستن نوری‌ شاهین په‌یوه‌ندی‌ بكات به‌ ڕیزی‌ یانه‌ی‌ فاینۆردی‌ هۆڵه‌ندییه‌وه‌ .


نوری‌ شاهین دوای‌ ته‌واو بوونی‌ بۆنده‌كه‌ی‌ له‌گه‌ڵ یانه‌ هۆڵه‌ندییه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ یانه‌ی‌ دۆرتمۆندی‌ ئه‌ڵمانی‌ و هه‌لێكی‌ زێڕینی‌ بۆ هاته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ویش دوای‌ پێكانی‌ یاریزانی‌ به‌ڕازیلی‌ تینگا ئه‌مه‌ش وای‌ كرد ببێته‌ یه‌كێك له‌ یاریزانه‌ سه‌ره‌كێكانی‌ یانه‌كه‌ی‌ , به‌هاتنی‌ ڕاهێنه‌ر ( یورگن كلوب ) وه‌رزی‌ ( 2008-2009) بۆ یانه‌ی‌ دۆرتمۆند نوری‌ شاهین به‌ ته‌واویی‌ شوێنی‌ له‌ پێكهاته‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ یانه‌كه‌دا جێگیر كرد .



نوری‌ شاهین هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیا :
دوای‌ پێشكه‌ش كردنی‌ ئاستێكی‌ به‌رز له‌گه‌ڵ یانه‌ی‌ بروسیا دۆرتمۆند نوری‌ شاهین بانگێشت كرا بۆ پێكهاته‌ی‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیا خوار ته‌مه‌ن (17) بۆ به‌شداری‌ كردن له‌ جامی‌ جیهان له‌ وولاَتی‌ پیرۆ كه‌ توانی‌ پله‌ی‌ چواره‌م له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژارده‌كه‌ی‌ به‌ده‌ست بێنێت .
بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ساڵی‌ (2005) بانگێشت كرا بۆ پێكهاته‌ی‌ یه‌كه‌می‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیا له‌ (8 – ئۆكتۆبر – 2005) به‌شداری‌ له‌ یارییه‌كی‌ دۆستانه‌دا كرد له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ڵبژارده‌ی‌ ئه‌ڵمانیا له‌ و یارییه‌دا توانی‌ گۆلێك تۆمار بكات و ببێته‌ یه‌كه‌م یاریزان له‌ مێژووی‌ هه‌ڵبژارده‌ی‌ توركیادا به‌و ته‌مه‌نه‌ بچووكه‌وه‌ گۆڵی‌ تۆمار كردبێت . یاریزان نوری‌ شاهین له‌ ( یۆنیۆ – 2011) په‌یوه‌ندی‌ كرد به‌ یانه‌ی‌ ڕیاڵ مه‌دریدی‌ ئیسپانییه‌وه‌ .



نازناوه‌كانی‌ به‌ده‌ستی‌ هێناون :
یانه‌ی‌ بروسیا دۆرتمۆند :
خولی‌ ئه‌ڵمانی‌ 2010-2011


نازناوه‌ تاكێكانی‌ :
باشترین یاریزانی‌ خولی‌ ئه‌ڵمانی‌ (2010-2011)

[KURDBAND]

ژیانی شێخ مه‌حمودی حه‌فید
یادکردنه‌وه‌ی حکومه‌تی شێخی نه‌مر گه‌وره‌ترین و پیرۆزترین سمبولی سه‌ربه‌رزی وتێکوشانی نه‌ته‌وه‌که‌مانه
ساڵی ١٩٢٣ پاش ئه‌وه‌ی په‌یمانی لۆزان جێگه‌ی په‌یمانی سیڤه‌ری گرته‌وه‌ باسی کوردوستان ومافه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌کانی گه‌لی کورد پشت گوێ خرا ، ئینگلیز له‌ په‌یمانی لۆزاندا له‌ به‌ڵێنه‌کانیان بۆ ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆی کوردی پاشگه‌ز ببونه‌وه‌ ، له‌ دوای بڕانه‌وه‌ی کێشه‌ی ولایه‌تی موسڵ به‌ پێ بڕیاری کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌کان ( عصبه‌ الامم ) له‌ساڵی ١٩٢٥ و لکاندنی کوردوستانی خوارو ( کوردوستانی ئێراق ) به‌ وڵاتی تازه‌ دامه‌زراوی ئێراقه‌وه‌ ، ئینگلیز چاودیری چاڵه‌ نه‌وته‌کانی موسڵی خسته‌ ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی ، به‌ڵام له‌ وڵاتی تازه‌ دامه‌زراوی ئێراقدا دانیان به‌بوونی گه‌لی
کوردا ناو بڕیار درا زمانی کوردی ببێته‌ زمانی ناوچه‌ کورد نشینه‌کان ، له‌ ساڵی ١٩٢٧ تیشدا نه‌وت له‌ که‌رکوکیش دوزرایه‌وه‌ له‌و کاته‌شدا به‌ ده‌وڵه‌مه‌نترین عه‌ماری ( چاڵی ) نه‌وت ئه‌ژمیردرا له‌ جیهاندا ، ئه‌مه‌ش هۆیه‌ک بوو بۆ ئه‌وه‌ی دوزی کوردان که‌متر جێگه‌ی سه‌رنج وچاره‌سه‌رکردن بێ ، کورد له‌م به‌شه‌ی کوردوستان هه‌ستیان به‌ زوڵم و مافخوراویی خۆیان ده‌کرد ، بۆیه‌ به‌ ڕێبه‌رایه‌تی ( شێخ مه‌حمودی نه‌مر ) دژی سیاسه‌ته‌کان بونه‌وه‌و ناقایل بوونی خۆیان ڕاگه‌یاند و له‌ پێناوی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێکی کوردی سه‌ربه‌خۆ که‌وتنه‌ خه‌بات کردن . . !!
له‌ به‌هاری ئه‌م ساڵه‌دا دا ئینگلیز هه‌وڵیان دا ده‌سه‌ڵاتی شێخ مه‌حمود له‌ ناوچه‌که‌دا که‌م بکه‌نه‌وه‌ به‌ڵام شێخ به‌ڕاپه‌ڕینی چه‌کدارانه‌ وه‌ڵامی دانه‌وه‌ ، له‌م ساڵه‌دا بوو کورده‌ شورشگێڕه‌کان شاری سلێمانیان ڕزگار کرد و ئاڵای ده‌وڵه‌تی شێخ مه‌حمود له‌سه‌ر پێرگه‌ی ئینگلیزه‌کان شه‌کایه‌وه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئینگلیزه‌کان هێرشێکی به‌ربڵاویان هینایه‌ سه‌ر ‌هێزه‌کانی شێخ مه‌حمو د و له‌ ( ده‌ربه‌ندی بازیان ) له‌ نزیک شاری سلێمانی به‌ره‌نگاری یه‌کتر بونه‌وه‌ و دوای شه‌ڕێکی قورس
شێخ مه‌محمود به‌ برینداری که‌وته‌ ده‌ست هێزی ئینگلیزه‌کان و کورد شکستی هێنا ..؟
له‌م شه‌ڕه‌دا شێخ مه‌حمود به‌ خۆی و پێنچ سه‌د پێشمه‌رگه‌وه‌ له‌ ده‌ربه‌ندی بازیان به‌ره‌نگاری ئینگلیزه‌کان بووه‌ ، به‌رامبه‌ر به‌هێزێکی گه‌وره‌ی دوژمن به‌ جۆره‌ها چه‌کی تازه‌و زۆره‌وه‌ و له‌ ئاسمانیشه‌وه‌ به‌ فڕۆکه‌ بۆمب بارانی ئه‌کرد ، له‌ ئه‌نجامی خیانه‌تی ( موشیری حه‌مه‌ی سڵێمان ) که‌ شێخ کردبویه‌ سه‌رکرده‌ی له‌شکری چه‌مچه‌ماڵ ، جگه‌ له‌ شێخ مه‌حمود که‌ بریندار بوو ٤٨ پێشمه‌رگه‌ شه‌هید و ١٢٠ یش بریندار بوون دادگای ژماره‌ ( ٤ ) ی ئینگلیزه‌کان فه‌رمانی کوشتنی شێخ مه‌حمودی ده‌رکرد ، به‌ڵام پاش ده‌ست تێوه‌ردانی له‌نده‌ن بڕیاره‌که‌ هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ و شێخ بۆ هیندستان دوور خرایه‌وه‌ ،، دوایی تر له‌سه‌ر کێشه‌ی ولایه‌تی موسڵ ئینگلیزه‌کان شێخ مه‌حمودیان هینایه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ به‌رامبه‌ر تورکه‌کان به‌کاری بێنن ، هه‌ر که‌ شێخ گه‌یشته‌وه‌ سلێمانی یه‌کسه‌ر سه‌ربه‌خۆیی مه‌مله‌که‌تی کوردوستانی باشوری ڕاگه‌یاند وه‌ بوه‌ مه‌لیکی کوردوستان به‌ڵام ئینگلیز به‌مه‌ ڕازی نه‌بوون و له‌ئه‌نجامدا ناکۆکی له‌نیواناندا سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌و له‌ ساڵی ١٩٢٤ دا له‌شکری ئینگلی ز سلێمانیان داگیر کرده‌وه‌ ، شێخ مه‌حمود به‌ ناچاری په‌نای برده‌ به‌ر چیاکان ، له‌ ساڵی ١٩٣٠ شدا په‌یمانی ئه‌نگلۆ ــ ئێراقی له‌ نێوان ئینگلیزه‌کان و ئێراقیه‌کان به‌سترا ، به‌ڵام گه‌لی کورد به‌مه‌ قایڵ نه‌بوو بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش خۆپیشاندانێکی مه‌زنیان له‌ شاری سلێمانی په‌رپا کرد که‌ به‌ خۆ پیشاندنی ٦ ی ئه‌یلولی به‌رده‌رکی سه‌را ناوزه‌نده‌ کراوه‌ له‌ ئه‌نجامدا زۆر له ‌دانیشتوان بریندار بوون له‌گه‌ڵ ١١ که‌س له‌ پیاوانی ڕژیم کوژران مانگێک دوای ئه‌م ڕوداوه‌ شێخ مه‌حمود جارێکی تر ده‌ستی له‌ سوپای ئێراقی وه‌شانده‌وه‌ له‌ ئه‌نجام ئینگلیزه‌کان به‌ هانای سوپای ئێراقه‌وه‌ هاتن و شه‌ڕ تا به‌هاری ساڵی ١٩٣١ درێژه‌ی کێشا و به‌رده‌وام بوو ئه‌م جاره‌ش کورد شکستی هێناو ، شێخ مه‌حمود گیرایه‌وه‌و بۆ باشوری ئێراق دور خرایه‌وه‌ تاکو ڕاپه‌ڕینه‌که‌ی ( ڕه‌شید عالی گه‌یلانی ) له‌ ساڵی ١٩٤١ له خواروی ئێراق مایه‌وه‌ ، لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ باسکردنی ئه‌م ڕوداو ڕاستیانه ‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ گه‌لی کورد هه‌میشه‌ خه‌بات و به‌رخودانی کردوه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ حوکمڕانی خۆی ، شێخ مه‌حمودی نه‌مریش یه‌کێکه‌ له‌ سه‌رکرده‌ مه‌زنه‌کانی گه‌له‌که‌مان که‌ هه‌موو ژیانی خۆی ته‌رخان کردبوو بۆ ڕزگاری کوردوستان هه‌میشه‌ به‌شداری خه‌بات و کۆڕی تێکوشان و هه‌ڵمه‌ته‌کانی کردوه‌ ، به‌رده‌ قاره‌مانیش شایه‌تێکی زیندوی ئه‌م تێکۆشان و خه‌باته‌یه‌ له‌ دژی گه‌وره‌ترین هێزی داگیرکه‌ری ئینگلیز که‌ له‌ ریزه‌کانی پێشه‌وه‌دا جه‌نگاوه‌و بریندار بوه‌ ،‌ قوناغه‌ مێژوویه‌که‌ی حوکمڕانی شێخی نه‌مر ئه‌زموونێکی گه‌وره‌ی مێژوویی ڕزگاریخوازی گه‌لی کوردوستانه‌ له‌ ڕوی سیاسی وئیداری و ڕوناکبیریه‌وه‌ ، په‌یوه‌ندیه‌کی گه‌وره‌ی هه‌بوه‌ له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی تێکۆشه‌رانی کوردا له‌ هه‌موو پارچه‌و به‌شه‌کانی تری کوردوستاندا لێره‌دا ئه‌مه‌وێ باسی په‌یوه‌ندی نێوان شێخ مه‌حمود و سمایل ئاغای شکاك ( سمکۆ ) بکه‌م که‌ تێکۆشه‌رێکی مه‌زنی کورده‌ له‌ کوردوستانی ڕۆژهه‌ڵات ، دوای ئه‌وه‌ی سمکۆی شکاک له‌لایه‌ن رژێمی تورکیاوه‌ ‌په‌لامار ئه‌درێ و خێزانه‌که‌ی ئه‌کوژری و خه‌سره‌وی کوڕی به‌ دیل ده‌گیرێ و ماڵی تاڵان ئه‌کرێ و هیچی نامێنی چونکه‌ پێشتر له‌دوای شکستێکه‌وه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ به‌ره‌و تورکیا ده‌ربه‌ده‌ر ئه‌بێت ، سمکۆ به‌ هیوای ڕاکێشانی پشتیوانی ئینگلیز ده‌چێته‌ ئێراق به‌ڵام هه‌وڵه‌کانی بێ سود ده‌بێ و ناچار ئه‌بێ ڕوو بکاته‌ شاری سلێمانی و بۆ لای شێخی نه‌مر ، که‌ وه‌ختێک سمکۆ له‌ شاری سلێمانی نزیک ده‌بێته‌وه له‌سه‌ر فه‌رمانی مه‌لیک مه‌حمود ، خانوه‌که‌ی شێخ مسته‌فای نه‌قیب که‌ مامی شێخ مه‌حموده‌ بۆ پاک ئه‌کرێته‌وه‌و ئاماده‌ ده‌کرێت ، ئه‌و ڕۆژه‌ی سمکۆ ئه‌یه‌وێت بێت بۆ سلێمانی خه‌ڵکی شاره‌که به‌جارێ له‌ماڵ دینه‌ ده‌ر ، زۆربه‌ی عه‌شایه‌ری ده‌ورو پشت خه‌لکی گونده‌کانی سلێمانی ده‌چن به‌ پێریه‌وه‌ ، شاری سلێمانی وه‌ک بووک ده‌ڕازیته‌وه‌ و له‌ ئاهه‌نگێکی گشتی و زه‌ماوه‌ندێکی میلی و نه‌ته‌وه‌یدا ، به‌ره‌و پیریه‌کی زۆر شیرین و شاهانه‌ی بۆ ده‌کرێ شه‌وێک پێش گه‌یشتنی بۆ شاری سلێمانی خه‌لکی شاره‌که‌ هه‌موو ده‌ڕژینه‌ سه‌ر شه‌قام گوڕه‌پانه‌کان تا ڕۆژی دوایی تر زۆره‌های دانیشتوان خه‌و ناچێته‌ چاویان ، سه‌یر ئه‌وه‌بوو که‌ پیاوه‌کانی تورکیش له‌ که‌یفا بوون به‌ هاتنی سمکۆ خۆشحاڵ بوون ، چونکه‌ هاتنی سمکۆ جێ هیوا بوو بۆ سه‌رکه‌وتنی سیاسه‌تی تورک بۆ مه‌به‌ستی شاراوه‌ی خۆیان ، بۆ ڕۆژی هاتنی سمکۆ گورانیه‌کی میلی رێک خرابوو ، فێری قوتابیه‌کانی قوتابخانه‌کان کرابوو ، ئه‌وانیش زۆر پێخۆشحاڵ بوون چونکه‌ ئه‌چوون به‌ پیر تێکۆشه‌رێک و پاڵه‌وانێکی کورده‌وه‌ به‌یانی ئه‌و شه‌وه‌ پێش هه‌تاو که‌وتن خه‌لکی سلێمانی زۆربه‌یان هاتبونه‌ ده‌ر و له‌ چاوه‌ڕوانیدا بوون ، ‌هێزی پۆلیس و سوپا به‌رامبه‌ر به‌یه‌ک ریزیان به‌ستبوو و ئه‌فسه‌ره‌ کورده‌کانیش و زۆربه‌ی ماموستای قوتابخانه کان سه‌رپه‌رشتیان ئه‌کرد ڕاوه‌ستانی خه‌ڵکه‌که‌یان ڕێک ئه‌خست بۆ دوو ریزی رێک وپێک ئه‌و کۆڵانه‌ی که‌ ئه‌چوه‌ لای ماڵی شێخ مسته‌فا به‌ زه‌حمه‌ت ڕی به‌ر ده‌که‌وت بۆ هاتووچوو ، سه‌ربانی مزگه‌وتی گه‌وره‌ دوکان و بازاڕ جمه‌ی ئه‌هات له‌به‌ر زۆری خه‌لک ، قوتابیه‌کان پێخۆشحاڵ بوون بۆ وتنی گورانیه‌که‌ چاویان بڕیبوه‌ ده‌ستی ماموستا و ئه‌فسه‌ره‌کان ، له‌ گه‌ڵ هاتنی سه‌یاره‌یه‌ک خه‌لکه‌که‌ هه‌موو چاویان بڕیه‌ ئه‌و شوینه‌ ، که‌ ده‌رگاکه‌ی کرایه‌وه‌ به‌ ته‌نیشت شێخ قادره‌وه‌ باڵای به‌رزو قه‌دی شمشاڵی سمکۆ ده‌ر‌که‌وت ، سمکۆ وه‌ک پڵنکێکی کوردوستان له‌ به‌رگی سه‌ربازی ژه‌نه‌ڕاڵێکدا هاته‌ پێشه‌وه‌ ، چاوی به‌ خه‌لکه‌که‌دا گیڕاو هه‌ردو ده‌ستی بۆ بڵند کردن ، ئیتر له‌گه‌ڵ چه‌پڵه‌ لێدان و هاواری خه‌ڵکدا ده‌نگی بژی بژی و گوڵ باران ده‌ستی پێکرد ، له‌م کاته‌شدا ده‌نگی گرمه‌ی چه‌نده‌ها تۆپ هات که ‌ بۆ پێشوازی له‌ سمکۆ ته‌قێندران ، فرمێسکی شادی به‌رچاوی نیشتمانپه‌روه‌رکانی گرتبوو زۆریان له‌ هۆش خۆچوون ، له‌ مێژووی رۆژه‌ گرنگ و پیرۆزه‌کانی شاری سلێمانی بوو له‌ دوای هاتنه‌وه‌ی شێخی نه‌مر له‌ هیندستان ، جوانترین پێشوازی شاهانه‌ی بۆ کرا ، وێنه‌ی جوانی سمکۆ و پێشمه‌رگه‌کانی هێزی شکاک که‌ له‌گه‌ڵ سمکۆ هاتبون ، شیاوی چونه‌ لاپه‌ڕه‌کانی مێژووی کورد بوو ،، هه‌رچه‌نده‌ سمکۆ به‌رگی سه‌ربازی پۆشیبوو ، به‌ڵام کڵاوێکی
کوردانه‌ی شکاکی له‌سه‌ر نابوو که‌ به‌چه‌ن هه‌وری و مشکیه‌ک پێچرابوو ، چوونی سمکۆ بۆ سلێمانی و دیداری له‌ گه‌ڵ شێخی نه‌مردا.
کونه‌ په‌رست و دوژمنه‌کانی کوردی نیگه‌ران کردبوو ، ده‌وڵه‌تی ئێرانیش به‌م چونه‌ زۆر بیزارو په‌ست ببوو چونکه‌ مه‌سه‌له‌ی پێکهێنانی کوردوستانێکی سه‌ربه‌خوو ئازاد هه‌میشه‌ خه‌می ده‌وڵه‌ته‌ ئیستعماریه‌کان و دراوسیه‌ کونه‌ په‌رسته‌کانی کورده‌ ، هه‌میشه‌ و تا ئێستاش مه‌سه‌له‌ی کورد سه‌وداو مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ ئه‌کرێت . له‌ هه‌مان کاتدا سمکۆ نه‌یتوانی هه‌ماهه‌نگی و یارمه‌تی وه‌ربگری له‌به‌ر ئه‌وه‌ی شێخ مه‌حمود و ئینگلیز نێوانیان به‌ره‌و تێکچون ئه‌چوو ، لایه‌نێکی گرنک هه‌یه‌ که‌ بۆته‌ گرفتێک لام ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ له‌م رۆژانه‌دا که‌ یادی په‌نجا ساڵه‌ی کۆچی دوایی یه‌که‌م مه‌لیکی کوردوستانه ‌ یادی شۆڕشگێڕ و سه‌رکرده‌یه‌کی مه‌زنی کورده‌ ، که‌چی له‌ به‌رنامه‌یه‌کی که‌ناڵی کوردساته‌وه‌ ، زیاتر له‌ پێنچ لاوی به‌شداربوی به‌رنامه‌که‌ که‌ پێشکه‌شکه‌ری به‌رنامه‌که‌ پرسیاری لێکردن له‌ مێژو و زانیاری له‌سه‌ر ئه‌م که‌ڵه‌ پیاوه‌ مه‌زنه‌ ، به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ هیچیان زانیاریان نه‌بوو ، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت که‌ ئه‌یان زانی ناوی مه‌لیك مه‌حموده‌ ، بۆیه‌ زۆر به‌ داخه‌وه‌م چونکه‌ ئه‌م لاوانه‌ هیوای دوا ڕۆژی ئه‌م گه‌له‌ن ، تاوانه‌ مێژووی پڕ سه‌روه‌ری گه‌له‌که‌یان نه‌زانن ،، له‌ دوایدا هه‌زاران سه‌ڵاو له‌ گیانی پاکی شێخ مه‌حمودی نه‌مرو هه‌موو شوڕشگێڕێک و خه‌بات که‌رێک وپێشمه‌رگه‌یه‌ک که‌ ژیانی خۆیان له‌ پێناوی ڕزگاری و سه‌رفرازی ئه‌م گه‌له‌دا به‌خت کردوه‌.

[KURDBAND]

پیره‌مێرد


پیره‌مێرد ناوی تۆفیق كوڕی مه‌‌حمود ئاغا، كوڕی هه‌مزاغای مه‌سره‌فه -"هه‌مزاغای مه‌سره‌ف"یش پیاوێكی ناسراوی كاتی خۆی بووه و له سه‌رده‌می فه‌رمانڕاویی پادشای باباندا، ته‌نانه‌ كاروباری سه‌ره‌ك شالیاری و شالیاری پاره‌یی بینیوه بۆیان پیان ووتوه‌ "مه‌سره‌ف" - له ساڵی 1876دا له شاری سلێمانی له گه‌ڕه‌كی "گۆیژه" له‌دایكبووه.

ئه‌و ساته‌ی پیره‌مێرد ته‌مه‌نی ده‌گاته شه‌ش ‌حه‌وت ساڵی، نێرراوه‌ته حوجره‌ی مه‌لا حسینه گۆجه له شاری سلێمانی، ماوه‌یه‌ك له‌وێ وانه‌ی ئه‌خوێنێت، وا باس ده‌كرێت، که له‌وێ له‌سه‌ر هۆنراوه‌یه‌کی خواجا حافز له‌گه‌ڵ مامۆستاكه‌یدا تێكچووه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی حه‌سه‌ن ئه‌فه‌ندی مامی له‌وێوه ئه‌یگوێزێته‌وه بۆ مزگه‌وتی مه‌لا سه‌عیدی زڵزله‌یی، که ئه‌یباته ئه‌وێ حه‌سه‌ن ئه‌فه‌ندی پێی ده‌ڵێت: "تۆفیق ئومێد ئه‌كه‌م ده‌مونه‌فه‌سی ئه‌م زاته پاكه بتكا به شاعیرێكی وه‌كو من!" - به‌و په‌یڤه‌ش ده‌رئه‌كه‌وێت، كه حه‌سه‌ن ئه‌فه‌ندی مامیشی هه‌ر شاعیر بووه.

پاش ماوه‌یه‌ك پیره‌مێرد ئه‌بێ به فه‌قێ له مزگه‌وتی هه‌مزاغای باپیری كه شوێنه‌كه‌ی نزیكی باخێك بووه پێیان ووتوه "باخی پووره‌به‌گی"، كه له گه‌ڕه‌كی گۆیژه‌یه‌و چاپخانه‌كه‌ی پیره‌مێرد نزیك ئه‌و مزگه‌وته‌یه، له‌وێ له‌و مزگه‌وته لای مه‌لا مه‌حمود ناوێك ده‌ستده‌كات به خوێندن و فێربوونی عه‌ره‌بی و وانه‌ی ئایینی.

پیره‌مێرد هه‌روه‌كو شێوازی حاجی قادری كۆیی و نالی و مه‌حوی و مه‌وله‌وی و زێوه‌ر، مزگه‌وتا و مزگه‌وت ‌و شاربه‌شار گه‌ڕاوه ‌و له‌ هه‌ر شوێنك ماوه‌یه‌ك ماوه‌ته‌وه.

پاش ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی مزگه‌وته‌كانی شاری سلێمانی گه‌ڕاوه ئه‌وسا ڕووی كردۆته مزگه‌وته‌كانی شاری بانه‌ له كوردستانی ڕۆژهه‌ڵات.

كه له‌ بانه‌وه گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ شاری سلێمانی، له ساڵی 1882دا كراوه به نووسه‌ری به‌ڕێوبه‌رایه‌تی ڕه‌گه‌زنامه له سلێمانی و له ساڵی 1886دا كراوه به سه‌رنووسه‌ری دادگای شارباژێڕ و له ساڵی 1895دا كراوه به یاریده‌ده‌ری داواكاری گشتی له شاری كه‌ربه‌لا له خواروی ئێراق، به‌ڵام ئه‌و كاره‌ی دوایی به‌دڵنه‌بووه و وازی له فه‌رمانی میری هێناوه.

له ساڵی 1898دا له‌گه‌ڵ شێخ سه‌عید حه‌فیدا (باوكی شێخ مه‌حمودی قاره‌مان) چووه بۆ توركیا، بۆ ساڵی دوایی شێخ سه‌عید و تۆفیق پێكه‌وه چوون بۆ مه‌كه بۆ ئه‌وه‌ی فه‌رمانی حه‌ج به‌جێبهێنن، له گه‌ڕانه‌وه‌یاندا بۆ توركیا سه‌ید ئه‌حمه‌دی خانه‌قا و وه‌فایی شاعیریشیان له‌گه‌‌ڵ ئه‌بێ، وه‌فایی له‌ڕێگا كۆچی دواییكردووه، به‌م‌پێ‌یه تۆفیق بوه به‌ حاجی تۆفیق.

‌حاجی تۆفیق له نووسینی فارسیدا ده‌ستێكی زۆر باڵای هه‌بووه وه‌كو ئه‌ڵێن له‌و كاته‌دا مه‌گه‌ر ته‌نها (سلێمان به‌گ)ی باوكی مامۆستا گۆران، ئه‌وه‌ی به نووسه‌ری فارسی به‌ناوبانگ بووه، له ئاستی پیره‌مێرد له‌ فارسیدا شاره‌زایی بوبێت.

له ساڵی 1899دا فه‌رمانی شاهانه‌ی بۆ ده‌رئه‌چێت و ئه‌كرێت به ئه‌ندامی كۆنگره‌ی باڵا له ئه‌سته‌مبوڵ و پله‌ی به‌گیه‌تی پێده‌به‌خشرێت، له‌و ماوه‌یه‌دا به هۆی "عزه‌ت پاشا"وه پیرمێرد ئه‌چێته قوتابخانه‌ی یاسا و بڕوانامه‌ی یاساناسی له‌وێ وه‌رئه‌گرێت.

كه له‌ ساڵی 1908دا بانگهێشتی مه‌رجی ئه‌كرێت و كۆنگره‌ی باڵا تێكئه‌چێت، ئیتر حاجی تۆفیق له ئه‌سته‌مبوڵ ده‌ست ئه‌كات به كاری پارێزه‌ری و به نووسین و به‌ده‌رهێنانی ڕۆژنامه و گۆڤاره‌وه خه‌ریك ده‌بێت.

له‌سه‌ره‌تادا مافی ده‌رهێنانی "ڕه‌سملی كتاب"ی وه‌رگرتووه، له ساڵی 1907دا له‌پێش ئاگاداری مه‌رجی كۆمه‌ڵیه له‌و كوردانه پێكهاتبوو كه له توركیا له ئه‌سته‌مبوڵ ئه‌ژیان به سه‌رۆكایه‌تی "شێخ عه‌بدولقادری شێخ عبیدڵڵا"، ئه‌و شێخ عه‌بدولقادره‌ی كه له‌دواییدا توركه كه‌مالیه‌كان كردیان به‌سێداره‌دا و پیرمێرد به‌و بۆنه‌یه‌وه گه‌لێ هه‌ڵبه‌ستی به‌رزی مێژوویی بۆ وتوه. حاجی تۆفیقیش یه‌كێكبووه له ئه‌ندامانی ئه‌و كۆمه‌ڵه.

ڕۆژنامه‌ی "كورد"، ئه‌وه‌ی زمانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ ‌بووه، حاجی تۆفیق بردویه‌تی به‌ڕێوه، جگه‌ له‌وه‌ش بۆ گه‌لێ ڕۆژنامه‌ و گۆڤاری تر به فارسی و به‌ توركی گه‌لێ هه‌ڵبه‌ست و په‌خشانی ناردوه. ئه‌و هه‌ڵبه‌ست و په‌خشانانه‌ی به‌ناوی "سلیمانیه‌لی تۆفیق" یاخود به‌ناوی "س.‌ت"وه بڵاوكردۆته‌وه.

له ساڵی 1909دا كراوه به سه‌رۆكی شارۆچكه‌ی "جوله‌مێرگ" و له ساڵی 1918دا بووه به لیپرسراوی "ئه‌ماسیه‌". له‌و كاته‌دا خانه‌واده‌كانی له سلێمانیه‌وه ده‌ست ئه‌كه‌‌ن به نامه‌نووسین بۆی به‌تایبه‌تی مسته‌فا سائیبی خوشكه‌زای گه‌لێ نامه‌ی بۆناردوه وه‌ داوای گه‌ڕانه‌وه‌یان لێكردوه بگه‌ڕێته‌وه بۆ كوردستان.

حاجی تۆفیق كه زۆربه‌ی ته‌مه‌نی گه‌نجێتی و هه‌رزه‌كاری له توركیادا ڕابواردبوو و له‌وێ ژنێكی هێنابوو دوو مناڵی لێ‌ هه‌بوو، پاش ئه‌م ماوه دووروو درێژه ئاگری جگه‌ری دایكی نیشتمان هه‌ڵیگرت، سۆزی خۆشه‌ویستی كوردستان و به‌سه‌رهاته‌كانی خستیه‌ جموجۆڵ و سه‌ر سه‌ودای گه‌ڕانه‌وه.

پیره‌مێرد ئاگری جگه‌ری دایكی نیشتمان ئارامی لێئه‌بڕێت، ئه‌سته‌مبوڵ به‌جێده‌هێڵێت وه ژنه‌كه‌ی و دوو كوڕه‌كه‌ی له توركیا به‌جێ ئه‌هێڵێت و خۆی ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ كوردستان.

حاجی تۆفیق چه‌ند ساڵێك له شاری سلێمانیدا ئه‌مێنێته‌وه به‌بێ ئه‌وه‌ی توخنی كاری میری بكه‌وێت، له ساڵی 1926دا له مانگی كانوونی یه‌كه‌مدا شاره‌وانی سلێمانی ڕۆژنامه‌ی "ژیان" ده‌رئه‌هێنێت به‌ سه‌رۆكایه‌تی "حسێن كازم" و پیره‌مێردیش ئه‌كرێت به‌سه‌رپه‌رشتی ڕۆژنامه‌كه.

له ساڵی 1932دا "حسێن كازم" كۆچی دوایی ئه‌كات ئیتر پیره‌مێرد ئه‌كرێت به‌ سه‌رۆكی به‌ڕێوبه‌رایه‌تی ئه‌و ڕۆژنامه‌یه، له ساڵی 1934دا چاپخانه‌كه‌ی شاره‌وانی به‌كرێ ئه‌گرێت و مافی ڕۆژنامه‌ی "ژیان" ئه‌گۆڕێته سه‌رخۆی.

له ساڵی 1937دا له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستانی شاری سلێمانیدا تێكئه‌چێت و چاپخانه‌كه‌ی شاره‌وانی لێئه‌سه‌ندنه‌وه به‌ڵام پیرمێرد هه‌ر كۆڵنادات ئه‌چێت خانووه‌كه‌ی ئه‌خاته ڕه‌هنی به‌ڕیوبه‌رایه‌تی "هه‌تیوان"ه‌وه مافی ڕۆژنامه‌یه‌كی نوێ بۆ خۆی وه‌رئه‌گرێت وه به ناوی ڕۆژنامه‌ی "ژین"ه‌وه ده‌ری ئه‌هێنێت و چاپخانه‌ی ژینی دامه‌زراند.

پیره‌مێرد تا دواهه‌ناسه‌ی ژیانی به ڕۆژنامه‌ی چێتیه‌وه خه‌ریك بووه، تا له 19ی حوزه‌یرانی ساڵی 1950دا له شاری سلێمانی كۆچی‌ دواییكردوه‌ و له‌سه‌ر خواستی خۆی له‌گردی مامه‌یاره، ئه‌وه‌ی جاران مه‌ڵبه‌ندی ئاهه‌نگ گێڕانی جه‌ژنی نه‌ورۆزی بوو، به‌رامبه‌ر به ئه‌رخه‌وانه‌كانی گردی سه‌یوان بووه و له‌وێدا نێژراوه‌ و بووه به‌هاوده‌می مامه‌یاره.

یه‌كێك له‌و هۆنراوانه‌یی پیرمێرد، ئه‌وه‌ی هه‌موو ساڵێك له‌گه‌ڵ ئاوازێكی به‌سۆز ڕه‌شایی و سه‌رماوسۆڵه‌ی زستانمان بۆ لاده‌بات و مزگێنی به‌هار و ساڵێكی نوێمان پێده‌به‌خشێت شیعری "نه‌ورۆز"ه.

نه‌ورۆز

ئه‌م ڕۆژی ساڵی تازه‌یه نه‌ورۆز هاته‌وه
جه‌ژنێكی كۆنی كورده به خۆشی و به‌ هاته‌وه
چه‌ند ساڵ گوڵی هیوای ئێمه پێ‌په‌ست بوو تاكو پار
هه‌ر خوێنی لاوه‌كان بوو گوڵی ئاڵی نه‌وبه‌هار
ئه‌و ڕه‌نگه‌ سووره‌بوو كه له‌ ئاسۆی بڵندی كورد
مژده‌ی به‌یانی بۆ گه‌لی دوورو نزیك‌ئه‌برد
نه‌ورۆز بوو ئاگرێكی وه‌های خسته جه‌رگه‌وه
لاوان به عشق ئه‌چوون به به‌ره‌وپیری مه‌رگه‌وه
ئه‌وا ڕۆژهه‌ڵات، له به‌نده‌نی به‌رزی وڵاته‌وه
خوێنی شه‌هیده ڕه‌نگی شه‌فه‌‌ق شه‌و‌ق ئه‌داته‌وه
تا ئێسته ڕووی نه‌داوه له تاریخی میلله‌تا
قه‌ڵغانی گولـله سنگی کچان‌بێ له هه‌ڵمه‌تا
پێ‌ی ناوێ بۆ شه‌هیدی وه‌ته‌ن شیوه‌ن‌و گرین
نامرن ئه‌وانه وا له‌دڵی میلله‌تا ئه‌ژین

[KURDBAND]

حه‌پسه‌خانی نه‌قیب


ئافره‌تی كورد په‌روه‌ر و خێرخواز و خه‌مخۆری ئافره‌تانی كوردستان، حه‌پسه‌خانی کچی مه‌عرووفی به‌رزنجی نه‌وه‌ی كاك ئه‌حمه‌دی شێخ و ئامۆزای شێخ مه‌حموودی مه‌لیكی كوردستان و هاوسه‌ری شێخ قادری حه‌فید و ناسراو به "حه‌پسه‌خانی نه‌قیب"، له ساڵی 1891دا له شاری سلێمانی هاتۆته دنیاوه.

حه‌پسه‌خان له‌و بنه‌ماڵه‌ گه‌وره ئایین و زانست په‌روه‌ره خزمه‌تگوزاره‌ی كورد په‌روه‌رده بووه و بووه‌ته یه‌كێك له ئافره‌ته هه‌ره به‌ناوبانگه‌كانی كوردستان، چونكه ژنێكی به‌خشنده‌ی چاوتێر و خێرخواز بووه و گه‌لێك زمان شیرین و ده‌روون پاك بووه، دیوه‌خانه‌كه‌ی هه‌رده‌م پڕ له ئافره‌تی شاری سلێمانی و ده‌ورو به‌ری بووه و هه‌ر ئافره‌تێك تووشی كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی یا دارایی بووبێ و زۆریی لێكرابێ، په‌نای بردۆته به‌ر حه‌پسه‌خان و ئه‌ویش به‌دڵێكی فراوانه‌وه له كێشه‌كه‌ی كۆڵیوه‌ته‌وه بۆی چاره‌سه‌ر كردووه و زۆر جاریش یارمه‌تییه‌كی باشی دارایی ئه‌و جۆره ئافره‌تانه‌ی داوه، تاوای لێهاتوه نه‌ك هه‌ر له ناو ئافره‌تاندا ڕۆڵ و نرخی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی هه‌بێت، به‌ڵكو له ناو هه‌موو خه‌ڵكی كوردستاندا ڕێزو پایه‌یه‌كی تایبه‌تی بووه و له‌و كاته‌ی كه ماڵ و دیوه‌خانه‌كه‌ی حه‌پسه‌خان بوو بووه قوتابخانه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی كورد و ئافره‌تان لێیه‌وه فێری ڕه‌وشتی به‌رزی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بوون، له هه‌مان كاتیشدا مه‌ڵبه‌ندێكی به‌رزی نیشتمانپه‌روه‌ریش بوو، ئافره‌تان له‌و مه‌ڵبه‌نده كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی ئه‌و شێره‌ژنه كورده، هه‌ستی كوردایه‌تییان ده‌رورووژا و بیری ڕامیاریان له‌لا په‌روه‌رده ده‌بوو.

له‌وكاته‌ی كه له كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ی ئافره‌تاندا باسی جلوبه‌رگی ئاڵ و واڵای ژنان و باسی ئه‌م و ئه‌و ده‌كرا، ده‌بینرا له كۆڕ و دیوه‌خانی حه‌پسه‌خاندا هه‌رباسی ڕه‌وشت پاكی و كورد په‌روه‌ریی و مافی نه‌ته‌وایه‌تی كورد و ئازادیی خاكی كوردستان ده‌كرا.

ئه‌م ئافره‌ته تێكۆشه‌ره كوردپه‌روه‌ره‌ دڵسۆزی كوردستان، له ساڵی 1930دا نامه‌یه‌كی ڕامیاری مێژووی بۆ ڕێكخراوی "كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كان" له "جنێف" نووسی و به‌ ڕاشكاوی داوای مافی چاره‌نووسی كوردی كرد له‌سه‌ر خاكی كوردستان و ئه‌و داوا كارییه‌ ئه‌و ئافره‌ته مه‌زنه ده‌نگێكی باشی دایه‌وه، به‌ تایبه‌تی له‌وسه‌رده‌مه تاریكه‌ی كورد پێی تێده‌په‌ڕی.

كاتێكیش كه كۆماری دیموكراتیی كوردستان به سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قازیی محه‌مه‌د له 1946.01.22دا له مه‌هاباد دامه‌زرا، حه‌پسه‌خان به‌هه‌موو توانایه‌كی دارایی پشتگریی ئه‌و كۆماره‌ ئازیزه ساوایه‌ی كوردی كرد به‌رامبه‌ر به‌و هه‌ڵوێسته‌ی پێشه‌وا سوپاسنامه‌یه‌كی گه‌رمی بۆ نارد و ڕێزێكی زۆری لێنا.

حه‌پسه‌خان له بواری زانست و په‌روه‌ریی و بڵاوكردنه‌وه‌ی خوێنده‌واری له‌ناو ئافره‌تانی كورددا، ڕۆڵێكی باڵای بووه، بۆیه نه‌ك هه‌ر مایه‌ی شانازیی پێوه‌كردنی ژنانی كورد بووه، به‌ڵكو جێگه‌ی شانازی سه‌رجه‌م میلله‌تی كوردبووه، چونكه جگه له هه‌ڵوێستی چاكه خوازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و خزمه‌تگوزاریی خه‌ڵك و یارمه‌تی دانی هه‌ژار و كورد په‌روه‌ریی پڕ له دڵسۆزی و ڕاستگۆیی، هه‌ڵوێستێكی به‌رزیشی بووه به‌رامبه‌ر به‌كردنه‌وه‌ی قوتابخانه‌ی ئافره‌تان بۆ له‌ناوبردنی نه‌خوێنده‌واریی كه ئه‌وساكه ده‌ردێكی كوشنده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی نێو كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واریی بوو و له سه‌دا یه‌كی ئافره‌تانی كورد خوێنده‌وار نه‌بوون، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش خانوێ خۆی كرده قوتابخانه‌، تا ئافره‌تان ئێواران فێری خوێندن و نووسین ببن، ئه‌و قوتابخانه‌یه‌ش یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ی ئافره‌تان بووه له شاری سلێمانی و له هه‌موو كوردستاندا.

ئه‌م ئافره‌ته مه‌زنه چاكه‌خوازه‌ی كورد له ته‌مه‌نی شه‌ست و دوو ساڵیدا له ڕۆژی چوارشه‌ممه‌ی ڕێككه‌وتی 12ی نیسانی 1953دا به نه‌خۆشی شێرپه‌نجه كۆچی دوایی كرد و كه‌لێنێكی گه‌وره‌ی له‌ناو ئافره‌تانی كوردستان به‌جێهێشت.

[KURDBAND]

ژینگە چییە؟ جۆرەکانی پیس بوونی ژینگە چین؟

ژینگە ھەموو ئەو شتانە دەگرێتەوە کە لە دەوروبەرمانن و کاریان تێدەکەین و کارمان تێدەکەن، ئەم کارتێکردنەش دەبێت بەشێوەیەکی ھاوسەنگ بێت و ئەگەر بەھۆی ھەر ھۆکارێک ئەو ھاوسەنگییە تێک چوو ئەوا جۆرە لاسەنگییەک لەنێوانیان ڕوودەدات ئەویش بریتییە لە پیس بوونی ژینگە، واتە ژینگە پیش دەبێت ئەگەر کارتێکردنی نێوان مرۆڤ و دەوروبەرەکەی ناھاوسەنگ بوو، بێگومان ئەو ژینگەیەی کە مرۆڤیشی تیادا دەژین لە چەندان جۆرە ماددەی جیاواز پێک دێت لەوانە ئاو، ھەوا، خاک، گژوگیا......و چەندان ماددەی تریش کە ھەریەکەیان لە پێک ھاتەی جیاواز پێک ھاتووە کە ھەریەکەیان کاریگەریەکی کیمیایی و فیزیاویان بەسەریەکتریەوە ھەیە. وە دیسان ئەم کاریگەریە کیمیایی و فیزیاییانە بە شێوەی ھاوسەنگ ئەگەر ئەو ھاوسەنگییە نەما ئەوا جۆرە مەترسییەک بۆ سەر ژیانی مرۆڤ دروست دەکات، بۆنموونە بەھۆی کاریگەریە فیزیاوییەکان پێک ھاتە ئاڵۆزەکەی ژێر زەوی کە پەستانێکی لەناودایە ئەگەر ئەو پەستانە لە ڕێژەی پەستانە ئاساییەکەی خۆی زیاتر بوو ئەوا دەبێتە ھۆی دروست بوونی بووکەلەرزە (Earth quakes) وەیاخود بەھۆی چەند ھۆکارێکی تری پلەی گەرمی دەبێتە ھۆی دروست بوونی بورکان، وە یاخود ئەگەربێت و ھێزی کێش کردنی زەوی لەرێژەی دیاریکراوی خۆی زیادی کرد یاخود کەمی کرد ئەوا تێکڕای گەشتە ئاسمانیەکان و ژیان لەسەر زەوی دەوەستێت چوار جۆر پیس بوونی ژینگەمان ھەیە:
١) پیس بوونی ئاو:
ئەم جۆرەیان زۆر باوە دروست دەبێت بەھۆی فڕی دانی پاشەرۆو پاشماوە بۆناو ئاوی ڕووبارەکان و دەریاکان کە دەبێتە ھۆی پیس بوونی ئاوی سازگارو وای لێ بێت نەشێت بۆ خواردن و بەکارھێنانی مرۆیی و پیشەسازی و ئاژەڵی، ئەم پیس بوونەش پێک دێت لەپاشەرۆی شارەوانی (کەپێک دێت لە پاشماوەی ماڵان و پیشەسازیەکانی ناو شارو شۆشتنی شۆستەکان) وە پاشماوەی کشتوکاڵی کەپێک دێت لە پاشماوەی پەینی کیمیاوی و قڕکەرەکان، پاشماوەی نەوت و پیشەسازییە نەوتییەکان (رۆن و گریز) و ئاوی زێراب، ئەمانە ھەموویان کاتێک کە فڕآ دەدرێنە ناو سەرچاوە ئاوییەکان و چارەسەر ناکرێت دەبێتە ھۆی پیس بوونی جۆرێکی ژینگە ئەویش پیس بوونی ئاوە.
٢) پیس بوونی ھەوا:
ئەویش ڕوو دەدات بەھۆی زیادبوونی ژمارەو ڕێژەی گازەکان و خۆلڕ و تۆزو گەردو گەردیلەی بچووک لەبەرگی گازی کە زیان بە ڕووەک و مرۆڤ و گیانەوەر دەگەیەنێت. ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ دووکەڵی کارگەکان (پیشەسازی نەوت، کورەکان، کارگەی چیمەنتۆ، گەچ.....) ڕووداوی سروشتی بەتایبەتی گەردەلوولە گەورەکان کە لە بیابان و دەستە وشکەکان روودەدەن، زیادبوونی ژمارەی ئۆتۆمبێل و گازی دوائۆکسیدی کاربۆن لە ھەوادا زەنگێکی ترسناکە بۆپیس بوونی ھەوا بەشێوەیەکی جیھانی کە دەبێتە ھۆی توانەوەی چیا بەفرینەکانی جەمسەری باکور ئەویش دەبێتە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی دەریاکان.
٣) پیس بوونی خاک:
فرێدان و پەرتەوازە کردنی پاشماوەی شل یان ڕەق بەشێوەیەکی ھەرەمەکی بەناو خاک یاخود بەسەر خاکدا دەبێتە ھۆی پیس بوونی خاک و کورت کردنەوەی تەمەنی ئەو خاکەو لەباربردنی، ئەمەش دروست دەبێت بەھۆی فڕآ دانی پاشماوە کیمیاییەکان یاخود زۆربەکارھێنانی ماددە قڕکەرەکان یاخود زۆر ئاودان بە ئاوی پیس وەکو ئاوی زێراب یاخود پاشماوەی (WC).
٤) پیس بوونی جەنجاڵی:
ئەویش بەھۆی زیادبوونی دانیشتوان و جەنجاڵییەوە دروست دەبێت بەھۆی زۆری ڕێژەی ئۆتۆمبێل و دەنگی زۆری کارگەکان و دەنگی فرۆکە گەورەکان و ئەم جۆرەیان کەمێک تایبەتمەندترە وەک لەوانی تر، چونکە تایبەتە بە شارە گەورەکانی وەک نیویۆرک و لۆس ئەنجلۆس و ھۆنگ کۆنگ.
وە سەبارەت بە ھەبوونی پیس بوون لە شاری ھەولێر، دوو جۆرمان ھەیە، بەڵام بەھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان لەم پێنج ساڵەی دووایداو ھەروەھا زیادبوونی ژمارەی ئۆتۆمبێل و موەلیدە کارەباییەکان وادێن جۆری چوارەمیشیان بۆ پەیدا دەبێت، جۆری یەکەم لەشاری ھەولێر پیس بوونی ئاوە، کە دەرکەوتووە بەھۆی پشکنینی ئاوی بیرەکان لە شاری ھەولێرو دەوروبەری ئەویش بەھۆی ئیھمالیەوە یان نەزانینە، کەتایبەتە بەچارەسەرکردنی ئاوی زێراب، چونکە بەتوندوتیژینەوە دەرکەوتووە کە ئاوی چەند بیرێک کاریگەری ئاوی زێرابی لەسەرە ئەویش بەتایبەتی لەگوندی توڕەق و عارەب کەند، چونکە ئاوی زێرابی ھەولێر لەو شوێنەوە دەچێتە ناو زێی گەورە کە توێژینەوەکان دەریان خستووە کە کاریگەری ھەیە لەسەر ئاوی ئەو زێیە، چونکە رۆیشتنی ئاوی زێراب بەو شێوەیە بەڕاستی کاریگەریەکی زۆر خراپی ھەیە لەسەر خاکی ئەو ناوچەیە، چونکە ئەو ئاوە بەشێوەیەکی بەرچاوو وەک تاکە سەرچاوەیەک بۆ ئاودانی سەوزەو میوە بەکاری دێنن وە ھەروەھا بۆ ئاودانی ئاژەڵی کە ئەمەش وادەکات کەبەشێوەیەک لەشێوەکان کاریگەری زۆری بەسەر ژیانی خەڵکەوە بێت، بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەھۆی خواردنی بەرھەمە ڕووەکیەکانی ئەم ئاوە وەک سەوزە، پیاز، گێزەر،........ھتد، یاخود بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەویش بەھۆی زنجیرەی خۆراکی کە بریتییە لە خواردنی گۆشت ئەو ئاژەڵانەی کە ئەم ئاوە دەخۆنەوە، کە دەبێتە ھۆی زیادبوونی کانزا قورسەکانی گۆشتی ئەو ئاژەلڕ و پەلەوەرانەو دەبێتە ھۆی زیادبوونی لەناو لەشمان لەڕێگەی خواردنیانەوە، ھەروەھا زیادبوونی ژمارەی بەکتریاو ڤایرۆسە زیان بەخشەکان لە لەشمان کەدەبێتە ھۆی زیادبوونی نەخۆشی شێرپەنجە بەتایبەتی لەشاری ھەولێر، وە جۆری دووەمی پیس بوون کەبوونی ھەیە لە شاری ھەولێر ئەویش پیس بوونی ھەوایە، بەھۆی زیادبوونی رۆژ بە رۆژی ژمارەی ئۆتۆمبێل و پیشەسازی سووک و (توانەوەی لاستیک) و زیادبوونی ژمارەی موەلیدەی کارەبایی، و بوونی ژمارەیەکی زۆر کسارەی بەرد لەشوێنێکی ناگونجاو لەشاری ھەولێر کە دەکەوێتە خۆرئاوای شاری ھەولێر، وە ھەروەھا سووتاندنی نابەجێی پاشماوە ڕەقەکان لەشوێنی نەشیاو، چونکە سوتاندنیان دەبێتە ھۆی دروست بوونی چەندین گازو غوبار بۆ ناو ھەواوە، ئێمە ھەموومان دەزانین کە کەش و ھەوای عێراق بەگشتی کاریگەرە بەکەش و ھەوای دەریای سپی ناوەڕاست، بۆیە ئاراستەی با لە شاری ھەولێر لەزۆربەی وەرزەکانی ساڵدا لە خۆرئاوای شارەوە دەڕوات بۆ خۆرھەڵاتی شارەکە کە تەمەنی دەبێتە ھۆی رۆیشتنی دوکەلڕ وتۆزو غوباری پاشماوەی سوتاوەکانی دەوری شار بە سەر شارەکەدا، وە پێویستە لەکاتی سوتاندنی پاشماوەکان یاخود کسارە بەردینەکان ڕەچاوی ئاراستەی با بکرێت و وە ھەروەھا ھۆکارێکی تری پیس بوونی ھەوا بریتییە لە جۆری بەنزینی بەکارھێنراو لەلایەن ئۆتۆمبێلەوە، چونکە پێویستە ئەو بەنزینەی کە بۆ ئۆتۆمبێل بەکاردەھێنرێت نابێت بەھیچ ڕێژەیەک کانزایی قور قوشمی تێدابێت، چونکە زیادکردنی ڕێژەی قورقوشم دەبێتە ھۆی زوو سوتانی بەنزینکە، بەڵام دوو کەڵێکی زۆرتر دەکات، چاکترین ڕێگای بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە بریتییە لەزیادکردنی بەرگی ڕووەکی (Vegil cover) لە ناوەوەی شاری ھەولێرو لە دەرەوەی شار کە وەکو فلتەرێک کاردەکات بۆ پاککردنەوەی ھەوای شارو زیادکردنی ڕێژەی ئۆکسجین لەھەوا.
پێویستە ھەموومان کاربکەین لەپێناو تەندروست ڕاگرتنی ئەو ژینگەیەی کەتیایدا دەژین، وە لەسەرحکومەتیش پێویستە کە گرنگیەکی زیاتر بدات بە ژینگەو ھەموو جۆرە ئامێرێکی نوآ بھێنن بۆ ئەوەی ئاو و ھەوا پاک بکاتەوە وە ئەوەی گوآ بیستی بووم کە پێنج ئامێری پاککردنەوەی ھەوا گەیشتوونە کە ھەریەکەیان دەتوانێت ھەوای شارێک پاک بکاتەوە بەو ھیوایەین کە بە زووترین کات ئەم ئامێرانە بکەونەکار، چونکە ھەروەکو ھەستی پآ دەکرێت ھەوای شار تاڕادەیەک پیس بوونی بەخۆیەوە بینیوە زیانەکانی بەزەقی دەبینرێت چاکترین نموونەش زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشی شێرپەنجەیە، وە لەسەر ھاوڵاتیانیش پێویستە ھەماھەنگی یەکتر بکەن لە پاراستنی ژینگەو بەشێوەیەکی ھەڕەمەکی پاشماوەکانیان لەھەموو شوێنێک فرآ نەدەن بەتایبەتی لەسەر زەوی و نزیک ئاوی ڕووبارو دەریا، چونکە (ا) گم لە پاشماوەی زبلڕ دەتوانێت (١) ملیۆن سم دوجا ئاوی دەریا پیس بکات. وە پێویستە حکومەت و خاوەن کارگە پیشەسازیەکان ڕەچاوی سوتاندنی پاشماوەکانیان بکەن و لە شوێنی وا بسوتێنرێت کە ھەزار مەتر زیاتر دووربێت لە ئاو وە لە شوێنەی کە پاشماوەکەی تیادا دەسوتێنرێن دەبێت بەچەند ھەزار مەترێکیش نەگات بە ئاو بۆئەوەی نەبێتە ھۆی پیس بوونی ئاوی ژێر زەوی، وە پێویستە ژینگەیی بەسەر ھاوڵاتیان بڵاوبکاتەوە بۆئەوەی بەشێوەیەکی زانستی مامەڵە لەگەلڕ ژینگەدا بکرێت و چاکترین ڕێگا بۆ ئەمە کەرتی پەرورەدەو فێرکردنە وە بابەتەکانی ژینگەیی بچنە ناو پرۆگرامی خوێندن و قوتابی فێر بکرێت کە چۆن ژینگە بپارێزن و بەپاکی ڕای بگرن.

[KURDBAND]

ورچ
یه‌كێك له ئاژه‌ڵه كێوی و وه‌حشیه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز ورچه، كه به تایبه‌تی له سه‌رشیو و گه‌ورك، له چاو باقی ناوچه‌كان زیاتره و له نێو ئه‌شكه‌وت و بناری كێو و ناوچه‌ شاخاویه‌كانی سه‌قز ورچ به زۆری بوونی هه‌یه و ئه‌م ئاژه‌ڵه ته‌نانه‌ت له چیرۆك و ئه‌فسانه‌كانی دانیشتوانی ناوچه‌ی سه‌قزدا له دێر زه‌مانه‌وه تا ئێستا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه و له سه‌ر ئه‌م ئاژه‌ڵه سامناكه ده‌یان گۆرانی فلكلۆر و چیرۆكی خۆش تۆمار كراوه. ورچه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز له كاتی شه‌ڕ و یاری كردندا له سه‌ر پێ ده‌وستن و به‌رزترینیان كه تا ئێستا بینراوه، پتر له ٣ میتر و نیو بوه. قورسایی ورچه‌كانی سه‌قز له نێوان ١٠٠ تا ٢٥٠ كیلۆیه و ئه‌م ئاژه‌ڵه پێش ئه‌وه‌ی بچێته خه‌وی زستانی، زۆرترین كێشی هه‌یه، چونكا ده‌بێ بڕێكی زۆر چه‌وری و به‌ز بۆ خه‌وی زستانی له له‌شیدا كۆ كاته‌وه. ورچه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز زۆرتر به ته‌نها ده‌ژین و كه‌متر ڕوویداوه كه كه‌سێك ئه‌وان به كۆ له‌م ناوچه‌دا ببینێت و ئه‌گه‌ریش پێكه‌وه بینرابێتن له‌گه‌ڵ به‌چكه‌كانیاندا بوون كه هه‌ندێك جار تا ماوه‌ی ٢ ساڵ له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌یگێڕن. به‌چكه ورچه‌كان زۆر بچووكن و كێشی ئه‌وان ته‌نها نیو كیلۆیه و تا ده‌گه‌نه یه‌ك مانگی چاویان ناكرێته‌وه و به‌سراوه. له ناوچه‌ی سه‌قز ورچه‌كان جگه له مرۆڤ هیچ دوژمنێكی دیكه‌یان نیه و ده‌كرێت بڵێین كه ئه‌وان وه‌كوو به هێزترین ئاژه‌ڵی ناوچه‌ی سه‌قز ده‌ژمێردرێن. ورچه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز هه‌ر چه‌ند زۆرتر حه‌زیان له گۆشته، به‌ڵام به هۆی ئه‌وه‌ی ڕاو كردنی ئاژه‌ڵه بچووكه‌كان بۆیان زه‌حمه‌ته، زۆرتر گژ و گیا ده‌خۆن و گه‌ڵای داره‌كانیشیان پێ خۆشه و ئه‌گه‌ر بۆیشیان هه‌ڵكه‌وێت په‌لاماری كه‌نووی هه‌نگوین ئه‌ده‌ن و له وه‌رزی به‌هارانیشدا زۆر جار دێن بۆ چه‌م و ڕووباره‌كانی سه‌قز و زگیان به ماسی تێر ئه‌كه‌ن.زۆر جار بیندراوه ورچه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز كاتێك برسی ده‌بن یا بریندارن ، یاخی ده‌بن و په‌لاماری مرۆڤ یان مه‌ڕ و ماڵاتی خه‌ڵك ئه‌ده‌ن و زه‌ره‌ر به خه‌ڵك ده‌گه‌ێنن.‌

[KURDBAND]

به‌راز
یه‌كێكی دیكه له ئاژه‌ڵه به‌ نێوبانگه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز به‌رازه. ئه‌م ئاژه‌ڵه زۆرتر له ناوچه‌ی سه‌رشیو و ده‌شتی شلێر بوونی هه‌یه و له هه‌مان كاتدا كه گیان له‌به‌رێكی پیس و پۆخڵ و حه‌رام گۆشته، زۆر جار به هۆی وشكه ساڵی و هه‌روه‌ها زۆر بوونیان به هۆی زا و زێ كردن له نێویاندا، هێرش ده‌كه‌نه سه‌ر زه‌وییه كشت و كاڵییه‌كانی ناوچه‌ی سه‌رشیوی سه‌قز و زه‌ره‌ر و زیانێكی گه‌وره به جوتیارانی ئه‌م ده‌ڤه‌ره ده‌گه‌ێنن. به‌رازه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز زۆرتر ڕه‌نگیان خۆڵه‌ مێشی، قاوه‌یی و ڕه‌شه و هه‌روه‌ها درێژیان له نێوان ١ میتر تا ١ میتر و نیوه و باڵایان له سه‌ر شانیانه‌وه تا سه‌ر زه‌وی ٩٠ سانتیمێتر ده‌بێت و قورسایی و كێشیان له نێوان ٦٠ تا ٧٠ كیلۆیه . به‌رازه‌ نێره‌كانی ده‌شتی شلێر و ناوچه‌ی سه‌رشیو زۆرتربه شێوه‌ی گه‌له ده‌ژین و هه‌ر گه‌له به‌رازێكی نێر له‌م ناوچه له ٢٠ سه‌ر پێك هاتوه ، به‌ڵام زۆر جاریش دانیشتوانی ئه‌م ده‌ڤه‌رانه، گه‌له به‌رازی نێریان بینیوه كه له ٥٠ سه‌ر پێك هاتون. به‌رازه مێوه‌كانیش زۆرتر به شێوه‌ی ٣ تا ٤ سه‌ری له‌ گه‌ڵ به‌چكه‌كانیان ده‌گه‌ڕێن و شایانی ئاماژه‌یه كه به‌رازه نێره‌كان له‌گه‌ڵ مێكاندا ناگه‌ڕێن و ته‌نها ساڵی ٢ یا ٣ جار و له كاتی جووت بووندا په‌یدا ده‌بنه‌وه. به‌رازكان ته‌نها به شه‌ودا ده‌گه‌ڕێن و له‌ گه‌ڵ ده‌سپێكی شه‌و هه‌تا به‌ری به‌یان خه‌ریكی خواردن و له‌وه‌ڕ و تاڵان كردنی مه‌زرا و ده‌ر و ده‌شته‌كانی سه‌قزن و هه‌ر شتێكیان به‌ر ده‌ست كه‌وێت له گژ و گیا و ڕیشه‌ و گه‌ڵای داره‌كانه‌وه بگره هه‌تا هه‌موو جوره دانه‌وێڵه‌ و میوه و سه‌وزی و كه‌لاكی تۆپیو و ته‌نانه‌ت مشك و مێلووره و قۆلانچه و .... ڕه‌حمی پێ ناكه‌ن و ده‌یخۆن. به‌رازه‌كان به هه‌ڵكه‌ندن و قووڵ كردنی زه‌وی، هێلانه و شوێنی پشوودان بۆ خۆیان و به‌چكه‌كانیان درووست ده‌كه‌ن و هه‌ندێك جاریش بینراوه كه له ئه‌شكه‌وت و بناری كێوه‌كان هێلانه‌یان چێكردوه. به‌رازه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز زۆرتر له نێوه‌ڕاستی زستاندا زاوزێ ده‌كه‌ن و له كات و واده‌ی جووت بووندا ٣ تا ٥ سه‌ر به‌رازی نێر و مێ پێكه‌وه ده‌گه‌ڕێن و ده‌بێ ئه‌وه‌یش بڵێین كه له ده‌ورانی جووت بووندا به‌رازه‌كان له چاو پێشوو زۆر كه‌متر شت ده‌خۆن و ده‌له‌وه‌ڕن به‌ڵام زۆرتر ئاو ده‌خۆنه‌وه. واده‌ی زه‌یسانی به‌راز ٤ مانگه و پاش ئه‌م ماوه له نێوان ٨ تا ١٢ به‌چكه‌ی ده‌بێت. له ناوچه‌ی سه‌قز سه‌ره‌كیترین دوژمنی به‌راز، گورگه‌كانن و زۆر جار بنیراوه كه گه‌له گورگ، هێرشیان كردوه‌ته سه‌ر به‌رازه‌كانی ئه‌م ناوچه‌ و به‌چكه‌كانیان خواردوون.

[KURDBAND]

گورگ
ده‌توانین به دڵنیاییه‌وه بڵێێن كه گورگ له هه‌موو ناوچه و گونده‌كانی ده‌ڤه‌ری سه‌قز بوونی هه‌یه و كه‌متر هاوڵاتیێك له‌م ناوچه به‌رچاو ده‌كه‌وێت كه گورگی نه‌بینیبێ یان لوره لوری گورگی نه‌بیستبێت. گورگ ئاژه‌ڵێكی وه‌حشی گۆشت خۆره و به ڕه‌گه‌ز به بنه‌ماڵه‌ی سه‌گه‌كان داده‌نرێت. هه‌نووكه گورگ له زۆر شوێنی دونیا ئاسه‌واری نه‌ماوه و له‌نێو چوه و ته‌نها له چیرۆك و فیلمه كارتۆنیه‌كاندا نێوی ده‌بینرێت، به‌ڵام به خۆشیه‌وه ئه‌م ئاژه‌ڵه له ناوچه‌ی سه‌قز پارێزراوه و هیچ مه‌ترسیێك له مه‌ڕ له‌نێوچوونی به‌دی ناكرێت و به پێچه‌وانه‌وه له‌م ساڵانه‌ی دواییدا ڕێژه‌ی گورگ له سه‌قز به هۆی كۆمه‌ڵێك هۆكاری تایبه‌ته‌وه پێوانه ئاساییه‌كانی تێپه‌ڕاندوه و له زیاد بووندایه. گۆرگه‌كان زۆر جار له ژێر دار و دره‌خته‌كان، یان ئه‌و هێلانه و كونانه‌ی كه له لایه‌ن ئاژه‌ڵی دیكه‌وه چێكراوه ده‌ژین و هه‌ندێك جاریش له قڵه‌شی كێوه‌كاندا جێگه‌ خۆش ده‌كه‌ن. ڕ‌‌ه‌نگی گورگه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز زۆرتر خۆڵه مێشی و قاوه‌یی تێكه‌ڵ له‌گه‌ڵ ڕه‌شه، ئه‌م ئاژه‌ڵه به ته‌نیا یا له‌گه‌ڵ جووته‌كه‌یدا ده‌ژی و هه‌ندێك جاریش به كۆمه‌ڵ و به شێوه‌ی گه‌له گورگ ده‌ژین و له شه‌و و ڕۆژدا به بێ جیاوازی ڕاو ده‌كه‌ن. به هۆی زۆر بوونی ڕێژه‌ی گورگ له ناوچه‌ی سه‌قز، زۆر جار گه‌له گورگ هێرش ده‌كه‌نه سه‌ر مه‌ڕ و ماڵاتی هاوڵاتیان و هه‌ندێك شه‌و‌یش بینراوه كه هێرشیان كردوه‌ته سه‌ر گه‌وڕ و ته‌ویله‌ی ئاژه‌ڵداران و ده‌یان سه‌ر ئاژه‌ڵی ماڵیان له خاوه‌نه‌كانیان مردار كردوه‌ته‌وه. گورگه‌كانی ده‌ڤه‌ری سه‌قز زۆر مه‌ترسیدارن و تا ئێستا به هۆی هێرشی ئه‌وانه‌وه بۆ سه‌ر شوان و جوتیاران و خه‌ڵكی ئاسایی ، سه‌دان كه‌س گیانیان له ده‌ست داوه یان به‌ توندی بریندار كراون.

[KURDBAND]

بزنه‌ كێوی
له به‌شێكی به‌رچاوی شاخ و كێوه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز و به تایبه‌ت ناوچه‌ی گه‌ورگ، ئاژه‌ڵێكی جوان و سه‌رنج ڕاكێش به نێوی بزنه كێوی له دوو شێوازی شاخدار و بێ شاخ به‌رچاو ده‌كه‌وێت. بزنه كێویه‌كانی ده‌ڤه‌ری سه‌قز پێكه‌وه و به شێوازی گرووپی ده‌ژین و هه‌ندێك جار له گرووپی ١٠ تا ٢٠ سه‌ریدا بیندراون. ئه‌م گرووپه له لایه‌ن بزنه‌ كێویێكی پیر و به‌ هێز ڕێبه‌ری ده‌كرێن به‌ڵام هه‌ندێك جاریش ڕوویداوه كه بزنه لاوه‌كان یاخی ده‌بن و گرووپی جیاوازی خۆیان پێك ده‌‌هێنن. بزنه كێویه‌كانی سه‌قز له گه‌ڵای داره‌كان و گژ و گیای ناوچه‌ بۆ له‌وه‌ڕ كه‌ڵك وه‌رده‌گرن و هۆكاری زۆر بوونیشیان له ناوچه‌ی گه‌ورك ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ چڕی دارستانه‌كانی ئه‌م ناوچه‌ و له هه‌مان كاتدا شاخاوی بوون و سه‌رسه‌وزی گه‌ورك و بوونی سه‌رچاوه‌ی ئاوی به‌رفراوان،له چاو ناوچه‌كانی دیكه‌ . بزنه كێوی زۆرتر حه‌زیان له شوێنی به‌رزه، به‌ڵام هه‌ندێك جاریش له چیاكان دێنه خواره‌وه و ڕوو ده‌كه‌نه پێده‌شته‌كان. بزنه كێوی تواناێكی باشی له هه‌ڵخستنه‌وه و ڕاكردن له سه‌ر شاخه به‌رزه‌كان و شوێنه مه‌ترسیداره‌كان هه‌یه و ئه‌م ئاژه‌ڵانه له به‌ره بیانه‌وه تا لای دواینیمه‌ڕۆ ئه‌له‌وه‌ڕن و له‌و كاتانه‌ش كه پله‌ی گه‌رما له سه‌ره‌وه‌یه له سێبه‌ری دار و دره‌خت و قه‌راخ ته‌له سه‌نگه‌كان ده‌خه‌ون و پشوو ئه‌ده‌ن. بزنه كێویه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز له وه‌رزی پاییزدا له گه‌ڵ یه‌ك جووت ئه‌بن و كاتی زه‌یسان بوونیان ٥ تا ٥ مانگ و نیوه. له كاتی جووت بووندا له نێو نێره‌كاندا شه‌ڕ و ململانێ دێته ئاراوه و نێره به هێزه‌كان نێره لاوازه‌كان ڕاو ئه‌نێن و ناهێڵن له گه‌ڵ مێكاندا جووت بن و بۆ خۆیان ئه‌ركی ئه‌وان ده‌كێشن. له وه‌رزی به‌هاردا زاوزێ ده‌ست پێده‌كات و زۆر جار بزنه كێویه‌كان به سكێك دوو كاژیله‌یان ئه‌بێت. كاژیله‌كان چه‌ند كاتژمێرێك دوای له دایك بوونیان، ئه‌كه‌ونه شوێن دایكیان و ده‌توانن به پێوه بوه‌ستن و پاش چه‌ند ڕۆژێك زۆر به باشی ئه‌توانن ڕابكه‌ن. به هۆی به تام بوونی گۆشتی ئه‌م ئاژه‌ڵه، به داخه‌وه ڕاوچیه‌كانی ئه‌م ده‌ڤه‌ره زۆر نابه‌رپرسانه هه‌ڵس و كه‌وت له‌گه‌ڵ بزنه كێویه‌كاندا ده‌كه‌ن و به ڕاو كردنی به‌رده‌وامی ئه‌م ئاژه‌ڵه ژیكه‌ڵه‌، بوونیان خستوه‌ته مه‌ترسی له نێو چوونی هه‌تا هه‌تایی و پێویست ده‌كات كه لایه‌نه به‌رپرسیاره‌كان به سزادانی ئه‌م مرۆڤه بێ ویجدانانه، بزنه كێویه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز له مه‌ترسی فه‌وتان و له‌به‌ین چوون ڕزگار بكه‌ن.

[KURDBAND]

سمۆره‌
یه‌كێكی دیكه له ئاژه‌ڵه جوان و ده‌گمه‌نه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز، سمۆره‌یه. سمۆره، له زۆربه‌ی ناوچه‌كانی سه‌قز و زۆرتر له سه‌رشیو،خوڕخوڕه و گه‌ورك بوونی هه‌یه. زانا بوون و توند و تۆڵی له ڕاده‌ به‌ده‌ر و فرز بوونی سمۆره، له خاڵه سه‌رنج ڕاكێشه‌كانی ئه‌م گه‌یان له‌به‌ره‌ن و به دڵنیاییه‌وه هیچ مرۆڤێك شك نابه‌ین كه له سه‌یر كردنی سمۆره و هه‌ڵس و كه‌وته‌كانی تێر بێت یان ڕه‌قی لێی بێت و بیهه‌وێت له نێوی ببات. دارستانه چڕه‌كانی سه‌رشیو و گه‌ورك شوێنێكی له‌بارن بۆ سمۆره و به هۆی بوونی دار به‌ڕوو، دار گوێز و داری بادام له‌م ناوچانه، سمۆره‌كان له بواری خواردندا هیچ گرفتێكیان نیه و ته‌نها گرفتی ئه‌وان ترس له ڕاو كردنیانه، له لایه‌ن هه‌ڵۆ به‌رزه فڕه‌كانی كێوه سه‌ركه‌شه‌كانی سه‌قز، كه ته‌نگیان به‌م سمۆره جوانانه هه‌ڵچنیوه. سمۆره‌كان زۆر فرزن و له چاو ترووكانێكدا له سه‌ر په‌ل و پۆی دارێكه‌وه بۆ دارێكی دیكه باز ئه‌ده‌ن و مرۆڤ به بینینیان وا هه‌ست ده‌كات كه سمۆره‌كان خه‌ریكن هه‌ڵده‌فڕن. چاوی سمۆره‌ش زۆر تیژه و یارمه‌تی ئه‌دات كه به شه‌ودا به جوانی ده‌ور و به‌ری خۆی ببینێت و له بوونی مه‌ترسیه‌كان ئاگادار بێته‌وه. شه‌ڕ كردنی سمۆره و مار، زۆر سه‌رنج ڕاكێشه و زۆربه‌ی جار سمۆره له‌م شه‌ڕه‌دا به سه‌ر ماردا سه‌رده‌كه‌وێت و پاشان ماره به‌زیوه‌كه‌ش ده‌خوات.

[KURDBAND]

ڕێوی‌
ڕێوی له زۆربه‌ی نزیك به ته‌واوی ناوچه‌ی سه‌قز بوونی هه‌یه و بێ گومان به یه‌كێك له به‌نێوبانگترین ئاژه‌‌ڵه‌كان ده‌ناسرێت له بواری فرت و فێڵ و خوێڕی بووندا، و هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردوه كه له سه‌قز،پیاوی ده‌سبڕ و درۆزن به ڕێوی نێوزه‌د بكرێت و مرۆفی ترسه‌نۆك و خوێڕیش هه‌ر نازناوی ڕێوی بۆ هه‌ڵبژێرن. ڕێویه‌كانی ناوچه‌ی سه‌قز ده‌ستێكی باڵایان هه‌یه له په‌لامار دان و دزینی هێلكه و مریشك و جوجه‌ڵه‌ و هه‌موو چه‌شنه په‌له‌وه‌رێك و زۆر جار ڕێویه‌كان په‌لاماری كولانه‌ی دێهات و گونده‌كانی سه‌قز ئه‌ده‌ن و ده‌ستێكی باشی لێ ده‌وه‌شێنن و پاشان ڕێوی هه‌ڕا ئه‌كه‌ن و شوێنه‌كه به جێ ده‌هێڵن. رێوی به هۆی ئه‌م كرده‌وه دزێوانه‌یه‌وه له دێر زه‌مانه‌وه له نێو خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌مان بێزی لێ ده‌كرێت و سه‌ره‌ڕای زیره‌كی و فرت و فێڵه‌كه‌ی، زۆر جار ده‌كه‌وێته داوی دێهاتیه‌كان و له به‌ین ده‌برێت، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌م هه‌وڵانه‌ش ڕێژه‌ی ڕێوی پێوانه‌ێكی باشی له ناوچه‌ی سه‌قزدا تۆمار كردوه و شاره‌زایان پێیان وایه كه مه‌ترسیێكی ئه‌وتۆی له سه‌ر نیه كه ڕه‌گه‌زی ئه‌م ئاژه‌ڵه له نێو بچێت.

[KURDBAND]

هه‌ڵۆ‌
هه‌ڵۆ یه‌كێك له گه‌وره‌ترین و به‌هێزترین په‌له‌وه‌ره‌كانی سه‌قزه و به هۆی شاخاوی بوونی ناوچه‌ی سه‌قز له هه‌موو شاخ و چیاێكی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌دا بوونی هه‌یه. هه‌ڵۆكانی ناوچه‌ی سه‌قز درێژاییه‌كه‌یان له ده‌نووكیانه‌وه تا لای كلكیان ١ میتر ده‌بێت و كێشه‌كه‌یشیان له نێوان ٣ تا ٦ كیلۆدایه و هه‌روه‌ها به‌رزی باڵه‌كانیشیان تا ٢ میتر ده‌بێت. هه‌ڵۆ سیمای له‌خۆبایی و ترس هێنه‌ره و له‌ هه‌مان كاتدا، تواناێكی باشی له ڕاو كردندا هه‌یه. سه‌ری هه‌ڵۆكان گه‌وره و تووكنه‌ و چاوه‌كانیان زل و زیته و زۆر به باشی ده‌توانن ببینن و له كاتی هه‌ڵفڕین له ئاسماندا ده‌توانن هه‌ر گیان له‌به‌رێك كه هێزیان پێی بشكێت وه‌ك هه‌وره تریشقه به سه‌ریدا دابه‌زن و له‌ گه‌ڵ خۆیان بیبه‌ن. ڕه‌نگی هه‌ڵۆكانی ناوچه‌ی سه‌قز له دوو ڕه‌نگی سه‌ره‌كی قاوه‌یی و ڕه‌ش پێك هاتوه به‌ڵام هه‌ندێك جار هه‌ڵۆی سووریش له‌م ناوچه بینراوه. هه‌ڵۆ له نێوان ٢٥ تا ٣٥ ساڵ ئه‌ژی و هه‌ندێك جاریش ئه‌م ته‌مه‌نه تا ٤٥ و بگره زیاتریش ئه‌ڕوات. هه‌ڵۆ زۆرتر له كاتی ڕاو كردندا په‌لاماری په‌له‌وه‌ره بچووكه‌كان ئه‌دات و هه‌روه‌ها مشك و كه‌روێشك و ڕێوی و سمۆره‌یش له‌و ئاژه‌ڵانه‌ن، كه له‌ لایه‌ن هه‌ڵۆكانی ناوچه‌ی سه‌قز ڕاو ده‌كرێن. هه‌ڵۆ هێلانه‌كه‌ی له سه‌ر لووتكه‌ی كێوه‌ سه‌ر كه‌شه‌كان و داره به‌رزه‌كان چێ ده‌كات و له لای خه‌ڵكی ناوچه‌ی سه‌قز وه‌كوو هێما و سیمبۆلی سه‌ربه‌رز ژیان و سه‌ر دانه‌نه‌واندن چاوی لێده‌كرێت و ئه‌م ڕوانینه له شێعر و هۆنراوه‌ی شاعیرانی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ش ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه و ته‌نانه‌ت یه‌كێك له سه‌ره‌كیترین مه‌یدانه‌كانی نێو شاری سه‌قز به نێوی فه‌له‌كه‌ی هه‌ڵۆ ناونراوه و هه‌ڵۆ به كرده‌وه بوه‌ته هێما و سیمبۆلی شاری سه‌قز و له هه‌ر شوێنێكی كوردستان نێوی هه‌ڵۆ ده‌بیسترێت، بێ ئیختیارخه‌ڵكی ئه‌و جێگایه، نێوی سه‌قز و دانیشتوانی ئه‌م شاره‌یان بیر ده‌كه‌وێته‌وه.

[KURDBAND]

كه‌و‌
قاسپه‌ی كه‌وی كوێستانانی سه‌قز له مێژه وێردی سه‌ر زمانی پیر و لاوی ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌یه وبۆته هه‌وێنی عه‌شق و خۆشه‌ویستی و وه‌ك مۆسیقای دڵنشین، دڵ و ناخی دڵداران و عاشقان ئه‌هه‌ژێنێت. كه‌و یه‌كێك له‌و په‌له‌وه‌ره جوان و به‌نێو بانگانه‌ی ناوچه‌ی سه‌قزه كه نه ته‌نها له شاخ و پێده‌شته‌كانی ئه‌م ناوچه به‌ڵكوو له ماڵ و مه‌نزڵی به‌شێكی به‌رچاوی خه‌ڵكی شار ودێهات، به‌دی ده‌كرێت و قاسپه‌ قاسپه‌ی كه‌وی كوێستانان تێكه‌ڵ به قاسپه‌ی كه‌وی به‌ندی قه‌فه‌سی شار و لادێكان بوه و ئه‌م په‌له‌وه‌ره‌ی كردوه‌ته هاوڕێێك بۆ دانیشتوانی ناوچه. هه‌ر چه‌ند ناوه‌ندی هه‌واڵنێری سه‌قز به ته‌واوی دژی ڕاوكردن و له نێو بردنی ئاژه‌ڵانی ناوچه‌كه‌مانه و هه‌وڵ ئه‌دات كولتووری خۆشه‌ویستی و پاراستنی ئاژه‌ڵ له‌م ناوچه‌دا په‌ره پێبدات، به‌ڵام ئه‌وه‌یش ناشارینه‌وه كه زستانان، ڕاوه كه‌و ده‌بێته یه‌كێك له گرینگترین سه‌رقاڵیه‌كانی ڕاوچیان و مه‌نجه‌ڵ و مه‌تبه‌خ و سفره‌ی به‌شێكی به‌رچاو له دانیشتوانی ناوچه‌ی سه‌قز به گۆشتی كه‌و ده‌ڕازێته‌وه و بۆنی كه‌وی برژاو ته‌ماح وه‌به‌ر هه‌موو كه‌س ئه‌نێت.

[KURDBAND]

مافى مرۆڤ

شێخ عه‌بدول - ئاراستةى يةك بوونشێخ عه‌بدول
چه‌مكى مافى مرۆڤ كه‌ماناى بوونى كۆمه‌ڵێك مافى پێكه‌وه‌ گرێدراون نه‌وه‌ك به‌ته‌نیا یه‌ك ماف بێت‌ومرۆڤ داواى بكات، وه‌تیایاندا سێ هێڵى هاوبه‌ش هه‌یه‌ ئه‌وانیش یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گشتیان له‌ڕ‌یزى مافن‌ودووه‌مینیان مرۆڤ بابه‌تى مافه‌كانه‌و سێیه‌مینیان ئه‌م مافانه‌ به‌شێوه‌یه‌كى ئۆرگانێكى گرێدراوى مرۆڤن ته‌نیا له‌به‌ر بوونه‌مرۆیه‌كه‌ى، یاخود مرۆڤ خاوه‌نى ئه‌م مافانه‌یه‌ چونكه‌ مرۆڤه‌و هه‌وڵدان‌وكۆششكردنیش بۆبه‌ده‌ستهێنانیان بۆته‌ ئامانجى.
مرۆڤ ده‌بێت له‌ناوكۆمه‌ڵدا بژى بۆخۆیشى ته‌وه‌ر گشت مافه‌كانه‌و مافیش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌،به‌ڵام سنوور به‌ندكردنى مافه‌كانه‌ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندى گشتى دیسانه‌وه‌ بۆبه‌رژه‌وه‌ندى خودى مرۆڤ دێته‌وه‌. یاخود دیاریكردنى سنوور كه‌له‌چوارچێوه‌یدا مرۆڤ چێژ له‌مافه‌كانى وه‌رگرێت‌و له‌وسنوورانه‌ تێپه‌ڕ‌نه‌كات، ته‌نیابۆئه‌وه‌یه‌ كه‌تێپه‌ڕ‌اندنى چوارچێوه‌ دیاریكراوه‌كان مه‌ترسى بۆسه‌ر مافى كه‌سانى تر دروست ئه‌كات. كه‌واته‌ لێره‌دا مافى مرۆڤ به‌ماناى (كۆمه‌ڵێك ماف‌وداواكارى پێویسته‌ كه‌بۆمرۆڤ دابین بكرێت بێ جیاوازى كردن له‌نێوانیاندا).
یاخود ده‌وترێت (ئه‌م مافانه‌ گرێدراوى مرۆڤن سه‌رچاوه‌كه‌شى پیرۆز ڕ‌اگرتنى مرۆڤه‌ له‌لایه‌ن خواوه‌نده‌وه‌و به‌رزڕ‌اگرتنیه‌تى به‌سه‌ربوونه‌وه‌ره‌كان� � تردا وه‌له‌ڕ‌ێى كه‌ڵه‌كه‌بوونى مێژوویى له‌شه‌ریعه‌ته‌كان‌وداب� ��ونه‌ریت‌ویاسا ناوخۆیى‌ونێوده‌وڵتیه‌كا� �ه‌وه‌ گه‌ڵاڵه‌بوون‌و لێیانه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌وله‌سه‌ریان مافه‌كانى كۆمه‌ڵه‌ مرۆییه‌كان‌وگه‌لان‌ونه� �ته‌وه‌و ده‌وڵه‌تان دانراوه‌).
وه‌هه‌روه‌ها ده‌وترێت (كۆمه‌ڵێك مافى سروشتین كه‌مرۆڤ خاوه‌نیانه‌و لكاوه‌ به‌سروشتى مرۆیى خۆییه‌وه‌ وه‌هه‌میشه‌ بوونیان هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دانیان پێدانه‌نرێت وه‌یان تووشى پێشێلكارى ببن له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌).
له‌م ڕ‌ایانه‌ى سه‌ره‌وه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌مرۆڤ ته‌نیا له‌به‌ر خه‌سڵَه‌ته‌مرۆیى یه‌كه‌ى خاوه‌نى كۆمه‌ڵێك مافه‌و به‌رده‌وام له‌گه‌لڕ بوونیایه‌تى‌وئه‌ركى كۆمه‌ڵ‌وكه‌سانى دیكه‌یه‌ ڕ‌ێزى لێ بگرن، چونكه‌ ڕ‌ێزگرتن له‌و مافانه‌ به‌شێكه‌ له‌ڕ‌ێزگرتنى كه‌سایه‌تى مرۆیى‌ومه‌رجێكه‌ له‌مه‌رجه‌كانى ڕ‌است ڕ‌ێكردن‌وجوان كردنى ژیانى مرۆیى.
هه‌ندێك جار ده‌بینین ده‌ربڕ‌ینى مافى مرۆڤ به‌كاردێت به‌رامبه‌ر ده‌ربڕ‌ینى دیكه‌ وه‌ك مافى سروشتى‌ومافى بنه‌ڕ‌ه‌تى.
واتاى مافى سروشتى به‌و مانایه‌ دێت كه‌ئه‌و مافانه‌ له‌گه‌لڕ بوونى مرۆڤدایه‌، بوونى سروشتییه‌ له‌گه‌لڕ بوونى سروشتی مرۆڤدا، ناكرێت لێى جیابكرێته‌وه‌ چونكه‌ ده‌بێته‌ فه‌وتاندنى .
لێره‌دا ده‌كرێت پێناسه‌ى مافى مرۆڤ به‌م شێوه‌یه‌ بكه‌ین:
(ئه‌و مافانه‌ن كه‌لكاون به‌كسێتى مرۆڤه‌وه‌، مافى ژیان یه‌كه‌مین‌ومه‌زنترینیان ه‌، ئه‌و موڵكه‌تایبه‌ت‌وپیرۆزه‌ی ه‌ كه‌بیروباوه‌ڕ‌ه‌ ئاسمانى‌و زه‌مینییه‌كان به‌مرۆڤیان به‌خشیوه‌ بۆیه‌ كه‌س بۆى نیه‌ هیچ مرۆڤێكى لێ بێبه‌ش بكات، هه‌رله‌م ڕ‌وانگه‌یه‌وه‌ ناكرێت كه‌س به‌كۆیله‌ بكرێت‌وئه‌شكه‌نجه‌وئازا ر به‌گشت شێوه‌كانیه‌وه‌ بدرێت).
لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌و بنه‌مافكریانه‌بزانین كه‌چه‌مكى مافى مرۆڤى له‌سه‌ربنیاتنراوه‌،له‌و ڕ‌وانگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌بینین چه‌مكى مافى مرۆڤ له‌سه‌ربنه‌ماى چه‌مكى قانوونى سروشتى دانراوه‌. ئه‌میش فكره‌یه‌كى كۆنه‌ ڕ‌ه‌گ‌و ڕ‌یشه‌ى بۆ بیریارو فه‌یله‌سوفه‌كۆنه‌كان ده‌گه‌ڕ‌ێته‌وه‌ هه‌مووشیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكبوون كه‌په‌یوه‌ندى نێوان مرۆڤ‌و مافه‌كانى له‌یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ هاتووه‌ ئه‌ویش سروشتى مرۆڤ خۆیه‌تى‌وپه‌یوه‌ست بوونیه‌تى به‌قانونێكى به‌رزو سه‌روه‌ره‌وه‌ كه‌پێش بوونى كۆمه‌ڵگه‌و یاساكانیه‌تى، قانوونێكه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ى له‌عینایه‌تى خواوه‌نده‌وه‌یه‌ هه‌موو كه‌س تیایدا هاوبه‌شه‌ هه‌رله‌پێكهاته‌ى نه‌فسى‌وبوونى عه‌قڵى‌وهه‌ست كردن به‌یه‌كسانى. كه‌واته‌ ناوه‌رۆك‌و ماناى ئه‌م قانوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌یه‌كسانى له‌نێوان هه‌موو مرۆڤه‌كان دێنێته‌دى له‌هه‌موو شتێكدا.
كه‌واته‌ مافه‌كانى مرۆڤ له‌بنه‌ڕ‌ه‌تدا له‌مافى سروشتییه‌وه‌ هاتووه‌، پێ له‌سه‌ر تاكه‌ كه‌س داده‌گرێت وه‌ك مه‌رجێك له‌مه‌رجه‌كانى به‌دیهاتنى، ئه‌ویش به‌ومانایه‌یه‌ كه‌بایه‌خ‌وبه‌هاوباڵابۆ مرۆڤ وه‌ك تاكه‌كه‌س دابنرێت‌و ڕ‌ۆڵى خۆى له‌نێو كۆمه‌ڵدا بگێڕ‌ێت.
ئه‌م چه‌مكه‌ش زیاتر گه‌شه‌ى كردو به‌ده‌ركه‌وت له‌نوسینى فه‌یله‌سوفه‌كانى سه‌ده‌ى حه‌ڤده‌و هه‌ژده‌دا به‌تایبه‌تى ئه‌وانه‌ى كه‌گه‌شه‌یان به‌چه‌مكى مافى مرۆڤ دا له‌ڕ‌ێگه‌ى بیرۆكه‌ى په‌یمانى كۆمه‌ڵایه‌تى یه‌وه‌ وه‌ك جون لوك.
پاشان بزووتنه‌وه‌ى سیاسى‌وكۆمه‌ڵایه‌تى له‌م بیرۆكانه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداو بوونه‌هۆى سه‌رهه‌ڵدان‌وده‌ركه‌وت� �ى دیكۆمێنته‌كانى مافى مرۆڤ وه‌ك له‌ڕ‌اگه‌یاندنى سه‌ربه‌خۆیى ئه‌مریكا ساڵى 1776‌و ڕ‌اگه‌یاندنى مافى مرۆڤ‌و هاونیشتمانیان له‌فه‌ڕ‌ه‌نسا ساڵى 1789 و ڕ‌اگه‌یاندنى جاڕ‌نامه‌ى جیهانى مافى مرۆڤ ساڵى 1948.

[KURDBAND]

بنه‌ماکانی زانستی ئابوری


ئابوری یه‌كێكه‌ له‌ كۆڵه‌كه‌ گرنگه‌كانی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵ و وڵات. تێگه‌ێشتنیش له‌ ئابوری و ئابوریناسی رێگه‌خۆشده‌كات له‌به‌رده‌م تاكه‌كانی كۆمه‌ڵدا تاوه‌كو بتوانن تێگه‌یشتنی باشتریان هه‌بێت بۆ ئه‌و شتانه‌ی له‌ چوارده‌وریان گوزه‌ر ده‌كات و په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆ و رۆژانه‌ی هه‌یه‌ به‌ ژیان و داهاتوویانه‌وه‌.
كتێبخانه‌ی كوردی له‌م بواره‌دا تاراده‌یه‌كی زۆر هه‌ژاره‌ و زۆربه‌ی ئه‌و كارانه‌ی پێشتریش كراون له‌ یه‌ك دیدی دیاریكراوه‌وه‌ ده‌ڕواننه‌ ئابوریناسی كه‌ ئه‌ویش دیدێكی سۆشیالیستیه‌.
له‌ ئه‌زمونه‌كانی سه‌د ساڵی رابردووی ئابوری سۆشیالیستیدا ده‌ركه‌ووتوه‌ كه‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ ناتوانێت ئابوریه‌كی سه‌قامگیر و پته‌و بێت و له‌وه‌ش زیاتر ده‌ركه‌وتوه‌ كه‌ ناتوانێت ئه‌و خۆشگوزه‌رانیه‌ بهێنێته‌ دی كه‌ به‌ڵێنی هێنانه‌دی دابوو. ئه‌مه‌ش راستیه‌كه‌ سه‌د ساڵی رابردووی ئه‌زمونه‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات سه‌لماندیان. وڵاتێكی وه‌ك چین تاوه‌كو له‌ ڕووی ئابوریه‌وه‌ نه‌كرایه‌وه‌، نه‌یتوانی ببێته‌ هێزێكی ئابوری گه‌وره‌ی جیهانی. ئه‌گه‌ر به‌راورد بكه‌ین له‌ نێوان كۆریای باكور و كۆریای باشوردا، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چۆن كۆریای باشور به‌ ماوه‌ی په‌نجا ساڵ له‌ وڵاتێكی هه‌ژاره‌وه‌ گه‌یشته‌ ئاستی یه‌كێك له‌ ئابوریه‌ دیاره‌كانی دنیا و ئاستی گوزه‌رانی كۆریاییه‌ باشوریه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو به‌ره‌وپێشچوو. له‌ كاتێكدا كۆریای باكور له‌ ئێستادا یه‌كێكه‌ له‌ هه‌ژارترین وڵاته‌كانی دنیا كه‌ هاوڵاتیه‌كانی به‌ده‌ست بێ خۆراكیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و بێبه‌شیشن له‌ هه‌موو ئه‌و كه‌ره‌سته‌ و پێویستیانه‌ی كه‌ خۆشگوزه‌رانی دابینده‌كه‌ن.
ئابوری بازاڕ كه‌ له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیری و سیاسی كوردیدا چه‌مكێكی نوێیه‌ و زۆرجاریش له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ سیفاتی شه‌یتانی ده‌درێته‌ پاڵ و له‌ دواجاردا وه‌ها وه‌سفده‌كرێت كه‌ ئه‌مه‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی شێوازی ئه‌مه‌ریكاییه‌ و گریمانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن، به‌ جۆرێك له‌ حه‌قیقه‌تیشه‌وه‌، كه‌ له‌ ئه‌نجامدا وڵاتانی دواكه‌وتوو ده‌بنه‌ قوربانی وڵاتانی گه‌شه‌كردوو و چه‌ندین قسه‌ی له‌م جۆره‌ كه‌ هیچ كامێكیان بناغه‌ی زانستیان نیه‌ و پشتئه‌ستوریش نین به‌ زانیاری و لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی.
ئابوری بازاڕ زۆر به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ له‌سه‌ر‌ بنه‌مای هانده‌ر كارده‌كات. هانده‌ر ئه‌و هێزه‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌مهێن والێده‌كات ئه‌و شتانه‌ به‌رهه‌مبهێنێت كه‌ كڕیار له‌ بازاڕدا ده‌یانخوازێت و كڕیاریش حه‌ز و ئاره‌زوه‌كانی خۆی له‌ ڕێگه‌ی كڕینی به‌رهه‌مه‌كانه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ به‌رهه‌مهێن. ئه‌گه‌ر كڕیار ئاماده‌بوو ١٠ دۆلار بدات به‌ جوتێك پێڵاوی دیاریكراو، ئه‌وكات به‌رهه‌مهێنی ئه‌و پێڵاوه‌ هانده‌ری ئه‌وه‌ی ده‌بێت كه‌ پێڵاوی زیاتر به‌رهه‌م بهێنێت و واز له‌ به‌رهه‌مهێنانی، بۆ نمونه‌، نه‌عل بهێنێت، به‌و پێیه‌ش پێڵاوی باشتر به‌رهه‌م ده‌هێنێت.
ئابوری بازاڕ له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی ئازادی تاكه‌كان ده‌ڕوات به‌ڕێوه‌. كڕیار و به‌رهه‌مهێن به‌هه‌ردوولایان بڕیار له‌سه‌ر جۆر و بڕی به‌رهه‌م ده‌ده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ی هێزێكی سه‌رووخۆیان، جا ئه‌و هێزه‌ ده‌سته‌یه‌ك بێت یاخود سه‌رجه‌می ده‌وڵه‌ت، بڕیار بدات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كڕیار ده‌بێت چی بكڕێت و به‌رهه‌مهێنیش ده‌بێت چی به‌رهه‌م بهێنێت.
پرۆسه‌ی ده‌ستێوه‌ردانی حكومه‌ت له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان و سه‌رجه‌می ئابوریدا به‌ پلانڕێژی ناوه‌ندی ناسراوه‌ كه‌ تێیدا ده‌سه‌ڵاته‌ باڵاكانی ده‌وڵه‌ت و وه‌زاره‌ته‌كانی پیشه‌سازی و بازرگانی بڕیار ده‌ده‌ن له‌سه‌ر بڕ و چۆنێتی و چه‌ندایه‌تی به‌رهه‌م. ئه‌م شێوازه‌ش سه‌ركه‌توو نابێت له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌ك ئابوریناسی ناودار و خاوه‌نی خه‌ڵاتی نۆبێل فرێدریش هایاك ده‌ڵێت ئه‌و ده‌سته‌ و وه‌زاره‌تانه‌ هه‌موو ئه‌و زانیاریانه‌یان له‌به‌رده‌ستدا نیه‌ كه‌ په‌ویوه‌ستن به‌ نرخ و خواسته‌وه‌، به‌و پێیه‌ش بڕیاره‌كانیان ناته‌واو ده‌رده‌چن.
بازاڕ ئه‌و ناوه‌نده‌یه‌ كه‌ هه‌موو زانیاریه‌كانی تێدا ئاڵوگۆڕ ده‌كرێت و له‌ ڕێگه‌ی نرخ و خواسته‌وه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ران و به‌كاربه‌ران به‌ شێوه‌یه‌كی ناراسته‌خۆ له‌گه‌ڵ یه‌ك په‌یوه‌ندی ده‌كه‌ن و به‌و پێیه‌ش پرۆسه‌ی گه‌شه‌ی ئابوری به‌ره‌و پێش ده‌ڕوات و سامانی وڵات زیاد ده‌كات و له‌ ئه‌نجامیشدا ئاستی گوزه‌رانی خه‌ڵك باشتر ده‌بێت.
ئه‌م په‌رتوكه‌ی له‌به‌رده‌ستاندایه‌، په‌رتوكێكی سه‌ره‌تاییه‌ و به‌ زمانێكی ساده‌ نوسراوه‌. په‌رتوكێك كه‌ ده‌كرێت خوێندكارانی به‌شی ئابوری كۆلیژه‌كان و مامۆستاكانیان به‌هه‌مان شێوه‌ی خوێنه‌رێكی ساده‌ سودی لێببینن و بتوانن له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ له‌ پرۆسه‌كانی بازاڕ و نرخ و خواست و خستنه‌ڕوو و قازانج و سه‌رمایه‌ و به‌رهه‌مهێنان و سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی دیكه‌ی ئابوری تێبگه‌ن.
هه‌ڵبژاردنی ئه‌م په‌رتوكه‌ ته‌نها له‌ به‌ر ساده‌یی شێواز و زمانه‌كه‌ی نیه‌. به‌ڵكو به‌دێوێكی دیكه‌شدا خستنه‌ ڕووی ئه‌و دیوه‌ی زانستی ئابوری كه‌ تاوه‌كو ئێستا له‌نێو رۆشنبیری كوردیدا په‌رده‌پۆشكراوه‌ و هه‌ر هه‌وڵێكیش بۆ باسكردنی دوچاری سه‌ركوتكردنی له‌شكری ئه‌و رۆشنبیر و ئابوریناسانه‌ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌راسته‌وخۆو ناراسته‌وخۆ داكۆكی له‌ سیسته‌مێكی ئابوری ده‌كه‌ن كه‌ مێژووی سه‌د ساڵی رابردوو سه‌لماندویه‌تی كه‌ سیسته‌مێكه‌ خۆشگوزه‌رانی لێناكه‌وێته‌وه‌ و له‌وه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیسته‌مێكه‌ ناتوانێت له‌سه‌ر پێی خۆی رابوه‌ستێت.
بۆ نمونه‌ زۆر جار كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ره‌سی بلۆكی سۆشیالیستی و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ده‌كرێت، زۆر كه‌س به‌ شێوه‌یه‌كی سۆزدارانه‌ ده‌یانه‌ویت شیكاری ره‌وشه‌كه‌ بكه‌ن و راسته‌وخۆ ده‌ڵێن كه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت به‌ پیلانگێڕی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری هه‌ره‌سی هێنا. به‌بێ ئه‌وه‌ی جورئه‌تی ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ ته‌ماشایه‌كی مێژووی ئه‌و سیسته‌مه‌ بكه‌ن و چاوێك بخشێنن به‌و زانیاریه‌ ئابوریانه‌ی له‌به‌رده‌ستدان كه‌ پیشانی ده‌ده‌ن چۆن سیسته‌مێكی هێنده‌ گه‌وره‌ و زه‌به‌لاح نه‌یتوانی له‌ڕووی ئابوریه‌وه‌ خۆی بگرێت و له‌ كۆتاییدا ناچاربوو ملبدات بۆ شکستهێنانی سیسته‌مه‌ ئابوریه‌كه‌ی كه‌ وڵاتی به‌ره‌و ئیفلاسبوون برد و هاوڵاتیه‌كانیشی به‌ره‌و برسێتی و هه‌ژاری وبێبه‌شی له‌ خۆشیه‌كان و پێداویستیه‌كانی ژیان برد.
كرانه‌وه‌ی ئابوری و به‌رفراوانبوونی ئازادیه‌ تاكه‌كه‌سیه‌كان و به‌رقه‌رابوونی میدیای ئازاد و باشبوونی گوزه‌رانی خه‌ڵك و گه‌شه‌ی ئابوری و زیادبوونی سامانی وڵات هه‌موویان وابه‌سته‌ن به‌ ئازادی ئابوریه‌وه‌. وابه‌سته‌ن به‌ موڵكایه‌تی تایبه‌ت و بیرۆكه‌ و پرۆژه‌ نوێیه‌كانی ئه‌نترۆپه‌نۆره‌كانه‌وه� �� �، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ ده‌ستپێشخه‌ری ده‌كه‌ن له‌ هێنانه‌ كایه‌ی پرۆژه‌ و كاری نوێدا كه‌ ئه‌نجامه‌كانیان بۆ هه‌مووان به‌ قازانج ده‌شكێته‌وه‌.
ئه‌گه‌ر نمونه‌یه‌كی بچوك وه‌ربگرین ئه‌م خاڵه‌مان بۆ روون ده‌كاته‌وه‌. كۆمپانیای ته‌له‌فۆنی مۆبایل، كه‌ پرۆژه‌یه‌كی بازرگانیه‌ و خاوه‌نی بیرۆكه‌كه‌ به‌مه‌به‌ستی قازانجی خۆی و زیادكردنی سه‌رمایه‌كه‌ی ئه‌نجامیداوه‌. به‌ڵام بێگومان مه‌سه‌له‌كه‌ لێره‌دا ته‌واو نابێت، به‌ڵكو قۆناغی دووه‌می پرۆسه‌كه‌ لێره‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، ئه‌مه‌ش ئه‌و به‌شه‌یه‌ كه‌ زۆرێك له‌ سیاسه‌تمه‌داران و ته‌نانه‌ت ئابوریناسانیش نایانه‌وێت بیبینن یاخود ده‌ریبخه‌ن. خاوه‌نی كۆمپانیایه‌كی مۆبایل به‌ مه‌به‌ستی قازانجی شه‌خسی خزمه‌تگوزارییه‌ك داده‌مه‌زرێنێت، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌و خزمه‌تگوزایه‌ قازانجێكی گه‌وره‌ به‌ خه‌ڵكی ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌و سوده‌ی كه‌ به‌خه‌ڵكی ده‌گات یه‌كێكه‌ له‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ئه‌و پرۆژه‌یه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌مه‌به‌ستی قازانجی شه‌خسی دروستكراوه‌. لێره‌وه‌ له‌و راستیه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌وڵی زیادكردنی سه‌رمایه‌ی خۆیان ده‌ده‌ن، به‌ ناراسته‌خۆ سه‌رمایه‌ی خه‌ڵكانی دیكه‌ش زیاد ده‌كه‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پرۆژه‌كانیان هه‌لی كاركردن بۆ ژماره‌یه‌ك خه‌ڵك دابین ده‌كه‌ن و سه‌رباری ئه‌و خزمه‌تگوزاریه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ یاریده‌ده‌رێكی به‌هیز بۆ باشتركردنی كار و بازرگانی كه‌سانی دیكه‌ و به‌م شێوه‌یه‌ش كاریگه‌ریه‌كان بڵاوده‌بنه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی شه‌پۆلی بازنه‌ییدا نه‌وه‌ك به‌ ئاراسته‌ی تیرێكی راستڕه‌و.
دواجار پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین که‌ ئێمه‌ به‌پێویستمان زانی ناونیشانی کتێبه‌که‌ له‌(Conmmon Sense Economics)ه‌وه‌ بگۆڕین بۆ (ئابوری به‌ زمانی ساده‌)، چونکه‌ ئه‌وه‌ شیاوترین ناونیشان بوو بۆ ناونیشانه‌ ئینگلیزییه‌که‌ که‌ وه‌رگێڕانی یان مه‌حاڵه‌ یان به‌دتێگه‌یشتن دروست ده‌کات.

[KURDBAND]

شێرپه‌نجه‌ی مێشك

هۆکاره‌کانى شێرپه‌نجه‌ زۆرن ده‌یکه‌ن به‌دوو هۆوه‌ فاکته‌رێکیان فاکته‌رى کرۆمۆسۆمه‌کانى له‌ش ‌و دابه‌شبوونى خانه‌کان رێکده‌خات ئه‌مه‌ پێی ده‌وترێت فاکته‌رى ژینگه‌یی، وه‌ک هه‌ڵمژینى هه‌واو پیسبونى ژینگه‌ و ئاوى خواردنه‌وه‌، هه‌روه‌ها ماده‌ تیشکاوه‌رییه‌کان وه‌ک خواردنى (معلبات) که‌ هه‌ندێ مه‌وادى حافزه‌ى تێدا به‌کارده‌هێنرێت ئه‌مه‌ ده‌ورى هه‌یه‌ له‌دروستبونى شێرپه‌نجه‌، خواردنى چه‌ور و جگه‌ره‌ کێشان هۆکارى دروستبونى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ن، زۆرجار مرۆڤ خواردنى پیس یان چه‌ورى ده‌خوات‌و ناجوڵێت له‌گه‌ڵیدا ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌، هه‌ڵمژینى به‌نزین به‌ به‌رده‌وامى هۆکارى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ى خوێنه‌، هه‌ندێ جۆرى ڤایرۆسی وه‌ک ڤایرۆسی جگه‌ر ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ى جگه‌ر، فاکته‌ره‌کان زۆرن، به‌ڵام به‌گشتى ئه‌ودوو هۆکاره‌ن، هیچ فاکته‌رێکیشیان بێ ئه‌وه‌ى تر ناتوانێ ببێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ له‌هه‌ندێ حاڵه‌تى زۆر که‌مدا نه‌بێت که‌ هۆکاره‌ بۆماوه‌ییه‌کانه‌ ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ بۆ نمونه‌ له‌ شێرپه‌نجه‌ى چاودا به‌ته‌نها فاکته‌ره‌ بۆماوه‌ییه‌که‌ى به‌سه‌ ئه‌گه‌ر به‌س هه‌ڵگرى جینه‌که‌ بێت ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆى دروستبونى بێ ئه‌وه‌ى فاکته‌رى ژینگه‌یی هه‌بێت.
شێرپه‌نجه‌ى خوێن
شێرپه‌نجه‌ى خوێن مۆخى ئێسکه‌، مۆخى ئێسک بریتیه‌ له‌ کارگه‌ى دروستبونى خوێن له‌ خڕۆکه‌ سپیه‌کان ‌و خڕۆکه‌ سوره‌کان ‌و خه‌پله‌کانى خوێن که‌ ده‌بێته‌ هۆى مه‌یاندنى خوێن، له‌ناو مۆخى ئێسکدا پێیانده‌وترێ خانه‌ى دایک چۆن هه‌موو که‌سێک له‌دایک ده‌بێت ئه‌وانیش خانه‌ى دایکیان هه‌یه‌ له‌مۆخى ئێسکدا هه‌رکاتێک ئه‌وخانه‌ى دایکه‌ که‌ له‌مۆخى ئێسکدا خانه‌کان دروست ده‌بن به‌رێکوپێکى پاشان دێته‌ بۆریه‌کانى خوێنه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ى کارى خۆى بکات، به‌ڵام هه‌رکاتێک خانه‌کانى دایک به‌شێوه‌یه‌کى ناڕێک خانه‌یان دروستکرد و هاته‌ ناوخوێنه‌وه‌ پێی ده‌وترێ شێرپه‌نجه‌ى خوێن، ئه‌م خانانه‌ ئه‌گه‌ر خڕۆکه‌ى سپی بێت شێرپه‌نجه‌ى خڕۆکه‌ سپیه‌کانه‌ و ئه‌گه‌ریش سوربێت شێرپه‌نجه‌ى خڕۆکه‌ سوره‌کانه‌، ئه‌گه‌ر هى خه‌پله‌کانى خوێن بێت شێرپه‌نجه‌ى خه‌پله‌کانه‌.
جۆره‌کانى
١ - کورت خایه‌ن: له‌ ماوه‌یه‌کى کورتدا ده‌رده‌که‌وێت ‌و ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌کرێت له‌ ماوه‌یه‌کى کورتدا ده‌بێته‌ هۆى له‌ناوچون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چاره‌سه‌ریان به‌پێی جۆرى نه‌خۆشیه‌که‌ و ته‌مه‌نى نه‌خۆشه‌که‌ جیاوازه‌، ئه‌گه‌ر که‌سێک ته‌مه‌نى له‌ (3ـ9) ساڵ بێت شێرپه‌نجه‌ى هه‌بێت ‌و رێژه‌که‌ى (50%) بێت ئه‌وا (97%) چاره‌سه‌رى ده‌رمان ده‌بێت.

٢ - درێژ خایه‌ن: ئه‌وانه‌ى نه‌خۆشیه‌که‌یان هه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدایه‌، چاره‌سه‌ریان ئاسانتره‌. (ئه‌مه‌ وه‌ک نه‌خۆشی زه‌خت ده‌بێت ‌و هیچ مه‌ترسیه‌کى له‌سه‌ر ژیانى نه‌خۆشه‌که‌ نیه‌ رۆژانه‌ حه‌پێک یان دوان ده‌خوات ‌و هیچ کێشه‌یه‌کى نابێت).

نیشانه‌کانى
تای ده‌بێت و عه‌ره‌ق زۆر ده‌کاته‌وه‌، ئازارى ئێسکى ده‌بێت و له‌وانه‌یه‌ پێستى شین بێته‌وه‌ یان له‌خۆیه‌وه‌ خوێنى لوتى به‌ربێت یان له‌دامێنه‌وه‌ نه‌زیفى هه‌بێت، زوو زوو توشی ئیلتیهابات بێت یان له‌وزه‌تێنه‌کانى هه‌ڵسابێت، که‌مخوێنى‌و چه‌ندین نیشانه‌ى تر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناتوانین بڵێین هه‌رکه‌سێک ئه‌ونیشانانه‌ى تێدابوو شێرپه‌نجه‌ى خوێنى هه‌یه‌، تاشیکارى مۆخى ئێسکى بۆ ده‌که‌یت به‌وه‌رگرتنى به‌شێکى له‌پارچه‌ى مۆخى ئێسک.
چاره‌سه‌رکردن
کورت خایه‌نه‌کان چاره‌سه‌ره‌که‌ى (2_3) ساڵ ده‌خایه‌نێت و هه‌ندێک جاریش سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌ ئه‌وه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ى کرۆمۆسۆمه‌کانیان گۆڕانیان به‌سه‌ردادێت، پارچه‌یه‌ک کرۆمۆسۆم له‌گه‌ڵ پارچه‌یه‌کى تر یه‌کده‌گرێت ‌و دروستى ده‌کاته‌وه‌، که‌سه‌رى هه‌ڵدایه‌وه‌ ده‌بێت زه‌رعى مۆخى ئێسکى بۆ بکه‌یت ئه‌وه‌ش له‌ناوخۆى عێراقدا نیه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌کرێت.
درێژ خایه‌نه‌کان چاره‌سه‌ره‌که‌ى به‌ عیلاجى تایبه‌ت ده‌بێت، جۆرێکیشیان له‌گه‌ڵ ته‌مه‌ندایه‌ و عیلاجه‌که‌شی به‌ هه‌مان شێوه‌یه‌ و مه‌ترسی نیه‌ بۆ نه‌خۆش.

[KURDBAND]

په‌روه‌رده‌كردنی مندال




ئەگەر سەرنجێك لە ئاینی پیرۆزی ئیسلام بدەین بۆمان دەردەكەوێ كە یەكێك لە تایبەتمەندیەكانی ئەم ئاینە گشتگیری یە( الشمولیە) كە مایەیی بەختەوەری مرۆڤەكانە لە هەردوو ژیان، تایبەت بە سایتى بەختەوەرى

هەروەها بۆمان روون دەبێتەوە كوا ئاینی پیرۆزی ئیسلام رێگای تایبەتی خۆی هەیە لە پەروەردەكردن، رێگاچارەی خۆی هەیە لە چاكسازی، بۆیە لە هەر كات و شوێنێك پەروەردەكاران ئەم رێگاو بەرنامەیان گرتبێتە بەر بەختەوەری و ئاسودەی وئارامی شوێنی بەدبەختی و دڵەراوكێی و نائارامی گرتۆتەوە، وە بەسەرنجدانی زیاتر بۆمان دەردەكەوێت كە ئەم ئاینە ئاینی ژیان و مرۆڤایەتی یە، ئاینی تێگەیشتن و پێگەیشتن و پەروەردەو چاكسازی یە. كاتێك مرۆڤایەتی بەختەوەرو ئاسودە دەژێت كە ئەم ئاینە دەكات بە مەشخەلی رێگای ژیانی، چونكە ئەمە ئاینی پەروەردگار و بەدیهێنەری بوونەوەرەكان و، نامەی سەروەری مرۆڤایەتی یە (دروودی خوای لە سەر بێت)، یاسایەكی گشتگیر و تەواوە ئەوەی كە پەروەردگار پێی رازی بووە بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی تاوەگو ببێت بە دەستوری ژیان (1) .
لەبەر گرنكی پەروەردەی منداڵ وبنچینەكانی پێم باشە تیشكێك بخەمە سەر ئەم بابەتە:-
پەروەردە:- بریتی یە لە پێگەیاندنو گەش و نماپێكردن وبونیاتنانی مرۆڤێكی دروست و موسولما وپێ گەیشتو لە گشت لایەنەكان، بەتایبەتی لایەنی رۆحی، كیانی، جەستەیی، بیروباوەری، بەرێوەبردن و داهێنان(2) .
كرداری پەروەردەكردنی منداڵ بەكرداری بژاركردنی جوتیار دەچێت كە دڕك و دال و رووەكی نامۆ لە نێو كێلگەكەی دەردەهێنێ بۆئەوەی كێلگەكەی بەروبومی چاك و باش بەرهەم بێنێت(3).
پەروەردەكار:- ئەو مرۆڤەیە كە هەلدەستێت بە كاری پەروەردە، كە لەوانەیە باوك بێت یان دایك یان كەسێكی تر.
ئەركەكانی پەروەردەكار لەكاتی لەدایك بوونی كۆرپە:-
1-مزگێنی دان و پیرۆزبای كردن لە كاتی لەدایك بوونی كۆرپە.
شتێكی چاك و رەوایە كە موسلمانان بەشداری خۆشی و شادی یەكتر بكەن، كاتێك خوای كەورە كۆرپەیەك دەبەخشێت بە موسولمانێك ئەوا لەسەر موسولمانان پێویستە مزگێنی بەم موسلمانە بدەن و خۆشی و شادی بخەنە دڵی یەوە، ئەگەر بەم مزگێنیدانە نەگەیشت، ئەوا پێویستە نزاو پارانەوەی بەخێری بۆ بكات چونكە دوورنی یە خوای گەورە ئەم نزاو پارانەوەیە گیرا بكات و ئەم كۆرپەیە ببێت بە مرۆڤێكی چاكەخواز. پەروەردگارمان لە زۆر شوێن لە ووتە شیرینەكانی ئاماژەی بەم مزگێنی یە داوە لە چەند بۆنەیەكی جیاواز وەكو ئاماژەیەك بۆ پتەوكردنی پەیوەندی كۆمەلایەتی نێوان موسولمانان.
پەروەردگار لە سەرگوزشتەی پێغەمبەر ابراهیم( دروودی خوای لەسەر بێت) فەرموویپەتی: [ وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلاَمًا قَالَ سَلاَمٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ]هود 69
وەهەروەها لەسەر گوزشتەی زكریا( دروودی خوای لەسەر بێت) فەرموویەتی((فَنَادَتْهُ الْمَلاَئِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنْ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنْ الصَّالِحِينَ )) ال عمران 39
ئەم مزگێنی وپیرۆزبای یە هەردوو رەگەز دەگرێتەوە بەبێ جیاوازی. بەراستی كارێكی چاك و پەسەندە موسولمانان ئەم رەوشتە جوانە پەیرەو بكەن لە پێناو پتەوكردنی پەیوەندی كۆمەلایەتی و زیادكردنی خۆشەویستی نێوانیان.
2- واچاكە( یستحب) بانگ و قامەت بە گوێی كۆرپدا بچرپێندرێت.
یەكێك لە مافەكانی كۆرپە ئەوەیە كە بانگ و قامەت بچرپێندرێت لە گوێی كۆرپە، بانگ لە گوێی راستی و قامەتیش لە گوێی چەپی، باشتروایە ئەم كارە یەكسەر لە دوای لەدایك بوونی كۆرپە ئەنجام بدرێت.
باوكی رافع (رەزای خوای لەسەربێت) دەفەرموێت : پێغەمبەرم بینی(دروودی خوای لەسەر بێت) بانگی چرپاند بەگوێی حسنی كوری علی( رەزای خوایان لەسەر) كاتێك لە دایك بوو(*) . هەروەها حسنی كوری علی(رەزای خوایان لەسەر بێت) لە پێغەمبەرەوە( دروودی خوای لەسەر بێت) كە فەرموویەتی(( (( من ولد له مولود فأذّن في اذنه اليمنى, و أقام في أذنه اليسرى لم تضره أم الصبيان))(×).واتە هەركەسێك خوای گەورە كۆرپەیەكی پێ ببەخشێت كاتێك لە گوێجكەی راستی بانگ دا و قامەتی لە گوێی چەپی چرپاند ئەوا هەرگیز با زەرەری پێ ناگەێنێ.
× ئیمامی بەیهەقی دەگێرێتەوە
* ابو داود وئیمامی ترمزی دەگێرنەوە.

.مەبەست لە بانگ و قامەت:-
ئیبن قیم ئەلجوزی لە پەرتوكی( تحفە المودود) دا دەلێت مەبەست لەم بانگ و قامەتە بگوێ ی كۆرپەدا بریتی یە لە گوێ بیستكردنی كۆرپەكە بەبانگێشتی بەرزی پەروەردگار كە ئەویش بریتی یە لە گەورەیی و بەرز راگرتنی پەروەردگار و هەروەها شاهێدی دانە بە تاك و تەنهای خوداو راستی پەیامنێرەكەی كە پێغەمبەری خودایە، كە بەهۆی ئەم ووشەیەوە مرۆڤ دەچێتە ناو بازنەی ئاینی ئیسلامەوە، ئەمەش وەكو پێراگەیاندنی دورشمی پیرۆزی ئیسلامە لەكاتی هاتنە دونیاوە و لە كاتی مردنی ئەم مرۆڤە. سودێكی تری ئەم بانگە ئەوەیە كە شەیتان لەو شوێنە رادەكات كە بانگی خوایی لێبێت، هەروەها بانگێشتكردی كۆرپەكەیە بۆلای پەروەردگاری و ئاینەكەی كە بریتی یە لە ئاینی پیرۆزی ئیسلام و خواپەرستی. ئەنجامدنی ئەم كارەش لە دوای لەدیك بوونی كۆرپەكە ئەنجامدەدرێت تاوەكو بانگی خوای پێش بانگی شەتانەكان بەر گوێی كۆرپەكە بكەوێت.
3- واچاكە( مستحب) شیرینی( تحنیك) بە كۆرپەكە بدرێت لە دوای لە دیك بوونی، ابی موسی( رەزای خوای لەسەر بێت) دەفەرموێت: كورێكمان بوو بردم بۆ لای پێغەمبەر( دروودی خوای لەسەر) ناوی لێنا ابراهیم، دنكێك خورمای لەدەمی پیرۆزی خۆی تواندەوەو دوای خستیە ناو دەمی ابراهیم، وە نزاو پارانەوەی بۆ كرد ئینجا دایەوە دەستم.
تحنیك:- تواندنەوەی خورمایە لە ناو دەم، ئینجا بەپەنجە دەخرێتە ناو دەمی كۆرپەكە بەشێوەیەك پەنجەكە بەلای راست و چەپ بجولێندرێت تاوەكو هەموو ناو دەمی بگرێتەوە. ئەگەر خورما نەبوو دەتوانرێت شیرینی تر بەكاربێت، ئەمەش یەكێكە لە جێبەجێكردنی سونەتەكانی پێشەوامان دروودی خوای لەسەر بێت. سوودەكانی ئەم كارە لە وەدایە كە دەبێتە هۆی بەهێز كردنی ماسولكەكانی دەم و زمان و شەویلاگی كۆرپەكە تاوەكو ئامادەبێت بۆمژینی مەمكی دایكی بە شێوەیەكی چاك. واچاكە كە مرۆڤێكی لە خواترس ئەم كارە ئەنجام بدات.
4- واچاكە( مستحب) سەری كۆرپەكە بتراشرێت:-
وا سوونەتە كە كۆرپە لە رۆژی حەوتەمی لە دایك بوونی سەری بتراشرێت وەبەقەدەر كێشی مووەكانی سەری زیوو ببەخشرێت بە هەژار و نەداران.
لەرووی تەندروستی یەوە ئەم سەرتاشینە دەبێە هۆی بەهێزكردنی قژو بوونەوەی كونۆلكە وردیلەكانی سەری كۆرپەكە، وەهەروەها بەهێزكردنی چاو وگوێ و هەستی بۆنكردن.
لە رووی كۆمەلایەتی یەوە ئەو بڕە زیوەی كەدەبەخشرێت بە هەژاران دەبێتە هۆی نەهیشتنی هەژاریی و پتەوكردنی پەیوەندی نێوان موسلمانان. بەلگەی شەرعیش زۆرن دەربارەی ئەم سەر تراشینە هەروەكو یحی كوری بكیر لە ئەنەسی كوری ملك رەزای خوایان لەسەر بێت) گێراویەتیەوە كە پێغەمبەری خوا ( دروودی خوای لەسەر) فەرمانی كرد بە تراش كردنی سەری حسن و حسێن لە رۆژی حەوتەمی لە دایك بوونیان و وەبەقەد كێشی مووی سەریان زیوو ببەخشن.
5- ناو لێنانی كۆرپەكە:-
واچاكە كۆرپەكە ناوێكی مانادارو خۆشی لێبنرێت لە رۆژی لەدایك بوونەوە تا رۆژی حەوتەم، هەروەكو لە چەند فەرموودەیەكدا بۆمان روونبۆتەوە، كە دەبێت ناوەكە ماناداربێت و پیتەكانی كەم بێت و لەسەر زمان سووك و خۆش بێت، نابێت ناوەكە مانای رەشبینی وغەم و پەژارەبدات، وەنابێت مانایەكی وابدات ببێتە جێگای گالتە و شەرم بۆ كۆرپەكە.
هەروەكو ابو دردا خوای لێ رازی بێت لە پێغەمبەرەوە دروودی خوای لەسەر بێت گێراویەتیەوە كە فەرموویەتی: [إنكم تُدعون يوم القيامة بأسمائكم وبأسماء آبائكم, فأحسنوا أسماءكم] ابوداود گێرایتیەوە. واتە ئێوە لە رۆژی دوایی بەناوی خۆتان و باوك و باپیرتان بانگ دەكرێن، بۆیە گرنگی بدەن بە چاك ناولێنانتان. عائیشە رەزای خوای لەسەر بێت دەفرموێت: پێغەمبەری خوا دروودی خوای لەسەر بێت ناوی خراپ و نارێكی دەگۆری بە ناوی چاك و مانادار.
- عەقیقەكردن- هۆزەبانە_ بۆ كۆرپە:- واچاكە لە رۆژی حەوتەم بۆ كۆرپە مەرێك سەرببرێت " عەقیقە"، هەروەكو لە چەند فەرموودەیەكی پێغەمبەرمان دروودی خوای لەسەر ئاماژەی پێكراوە، عائیشە خوای لێی رازیبێت فەرموویەتی [عن الغلام شاتان مكافئتان وعن الجارية شاة] ئیمامی احمد وترمزی ئەم فەرمودەیان گێراوەتەوە..
واتا: بۆ كوڕ دوو مەری وەكو یەك لە تەمەن و شێوە سەر دەبرێ وە بۆكچیش یەك مەڕ. هەندێك لە زانایان پێیان وایە بۆ كوڕیش تەنها یەك مەڕ سەر دەبڕێت. ئەگەر ئەم كارە لە رۆژی حەوتەم ئەنجام نەدرا ئەوا دەكریت لە رۆژانی تر ئەنجام بدرێت. هەروەكو ابن عباس فەرموویەتی پێغەمبەری خوا بۆ حسن و حسین بۆ هەریەكەیان بەرانێكی سەر بڕی.
سوودو حیكمەتی عەقیقەش ئەوەیە كە كۆرپەكە رێگای شەفاعەتكردنی پێبدرێت بۆ دایك و باوكی، هەروەها بۆ ئەوەی كۆرپەكە دوور بێت لە دەردو بەلا، وەبە مانای سوپاس و ستایشە بۆ خوای گەورە و سوود گەیاندنە بە هەژار و كەم دەرامەتان.
6- سونەتكردنی – خەتەنەكردن – كۆرپەلە:-
یەكێكی تر لەو كارانەی كە پێویستە ئەنجام بدرێت بۆ كۆرپەكە ئەویش بریتی یە لە سونەتكردن یان خەتەنەكردن، ئویش بە لابردنی ئو بەشە پێستە زیادەی سەر ئەندامی نێرینەی كوڕ، بەلگەش لەسەر ئەم كارە بریتی یە لە چندەها فەرموودەی پێشەوامان- دروودی خوای لەسەربێت- كە ئاماژەی بەم پێویستی یە كردوە.
ابو هریرە خوای لێ رازیبێت دەفەرموێت گوێم لە پێغەمبەری خوا بوو فەرمووی"" الفطرة خمس: الختان, والاستحداد, وقص الشارب, وتقليم الاظافر, ونتف الإبط"" واتە: پێنج شت لە فیترەیە ئەوانیش سوونەتكردنی منداڵ، تراشكردنی مووی دەوروبەری عەورەت، كورتكردنی سمێڵ، وقوتكردنی نینۆك، وكێشانی مووی بن هەنگڵ.
راوبۆچونی زانایان جیاوازە سەبارەت بە ختان كە ئایە سونەتە یان واجب؟ كۆمەلی زانایان فەرموویانە ختەنەكردنی كوڕ واجبە بكرێت، بەلام پێشەوا حسنی بصری وئیمام ابو حنیفە وهەندێ زانای تر خەتەنەكردنی كوڕ بە سونەت لەقەلەم دەدەن. بەلام زانایان یەكدەنگن لەسەر ئەوەی كە خەتەنەكردنی كچان موستەحەبە – ئەگەر بكرێت باشترە وئەگەر نەكرێت گوناه بارنابێت -، وەسەبارەت بەكاتەكانی هەندێك لە زانایان وابەچاك دەزانن هەر لە چەند رۆژی دوای لەدایك بوون ئەنجام بدرێت، بەلام هەندێكی تر وابەچاك دەزانن لە تەمەنی نزیك بالغ بوون ئەنجام بدرێت، ئەمەش لەبەرئەوەی بەرەو تەمەنێك دەچێت دەكەوێتە ژێرباری لەەستۆ گرتنی و ئەركە شەرعییەكان، بۆئەوەی كاتێك بالغ بوو خەتەنەكرابێت و پەرسشتەكانی راست و دروست بێت.
رای چاك ودروست ئەوەیە لە رووی شەرع و زانست وتەندروستی یەوە، ئەم كارە لە رۆژانی سەرەتای تەمەنی كۆرپە ئەنجام بدرێت. سوود و حیكمەتی خەتەنەكردن كجارزۆرە لە مانەش لەرووی شەرعەوە: خەتەنەكردن یەكێكە لەكارە فیگریەكان، پیرەوكردنی دروشمی ئیسلامە، وەپەیرەوكردنی رێبازی پاكی محمد و ابراهیم – سەلامی خوایان لەسەر بێت- وەهەروەها جیاكەرەوەی موسلمانە لەغەیری موسلمان.
لە رووی تەندروستی یەوە سوودی زۆرە، لەوانەش بەدەست هێنانی پاك و خاوێنی یە و هاوسەنگی دانە بە شەهوەت، وەپاراستنی خاوەنەكەیەتی لە جۆرەها نەخۆشی وەكو نەخۆشیە جنسیەكان – سەیەلان و سیفیلیا و ئایدز – وە پاراستنی لە چركە میزەی بەردەوام لەلای مندالان بەتایبەتی لە شەواندا.

[KURDBAND]

ئینشا عه‌ره‌بی له‌ سه‌ر (کتمان السر ) واته‌ پاراستنی نهێنی

ما ورد في فضل كتم السر وعدم إفشائه
ما يتعين كتمانه من الأسرار ويحرم إفشاؤه

من الأخلاق الحميدة والصفات الفاضلة كتم السر وعدم إفشائه، ولا يقدر على ذلك إلا ذوو الشهامة والمروءة، ولهذا قيل: أدنى صفات الشريف كتم السر، وأعلاها نسيان ما أسرَّ به إليه، وقيل صدور الأحرار قبور الأسرار.
أما أولئك المفشون للأسرار الناشرون لما استودعوا من الأخبار فليس لهم مثل إلا المنخل أوالغربال، فالحذر كل الحذر أن تفشي سرك وتبوح بما يهمك، خاصة لمن لو عهد إليه بأمر يخفيه أوسر يكتمه لضاق به صدره وبالغ في إفشائه ونشره، ولهذا جاء في الأثر: "استعينوا على قضاء حوائجكم بالكتمان، فإن كل ذي نعمة محسود".
ما ورد في فضل كتم السر وعدم إفشائه 1
روي عن الرسول صلى الله عليه وسلم أنه قال: "من أسرَّ إلى أخيه سراً فلا يحل له أن يفشيه عليه"، كما قال ابن عبد البر.
وقال عمر بن الخطاب رضي الله عنه: "من كتم سره كان الخيار بيده، ومن عرَّض نفسه للتهمة فلا يلومنّ من أساء الظن به".
وقال: "ما أفشيتُ سري إلى أحد قط فأفشاه فلمته، إذ كان صدري به أضيق".
وقال عمر بن عبد العزيز رحمه الله: "القلوب أوعية، والشفاه أقفالها، والألسنة مفاتيحها، فليحفظ كل إنسان مفتاح سره".
وقال العباس بن عبد المطلب لابنه عبد الله رضي الله عنهما: "يا بُنيّ إن أمير المؤمنين يدنيك ـ يعني عمر ـ فاحفظ عني ثلاثاً: لا تفشينّ له سراً، ولا تغتابنّ عنده أحداً، ولا يطلعنّ منك على كذبة".
وقال أكثم بن صيفي: "إن سرك من دمك، فانظر أين تريقه".
وقيل: احفظوا أسراركم كما تحفظون أبصاركم.
وقيل: أكثر ما يتم به التدبير الكتمان.
وقيل: لا تطلعوا النساء على سرِّكم، يصلح لكم أمركم.
وأسرَّ رجلٌ إلى رجلٍ سراً، فلما فرغ قال له: حفظتَ؟ قال: بل نسيتُ.
ما يتعين كتمانه من الأسرار ويحرم إفشاؤه
كتمان السر واجب وإفشاؤه حرام، ويزداد الأمر حرمة والإفشاء خطورة إذا ترتبت عليه أضرار ونتجت منه أشرار، سواء كانت على صاحب السر أو غيره، ولهذا يتعين ويتحتم كتم السر وعدم إفشائه، خاصة في الآتي:
1. المجاهرة بالمعاصي لمن ستره ربُّه
أعظم الأسرار التي يجب كتمانها ويحرم إفشاؤها الإخبار بما يقترفه المرء من معاصي وآثام وقد ستره الكريم المنان، والتحدث والتبجح بذلك، ومن ألف المعصية وتعوَّدها هان عليه أمرها، فالمجاهرة بالمعاصي تشمل فعلها أمام الآخرين أو إخبارهم بها.
صح عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: سمعتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "كلُّ أمتي معافى إلا المجاهرين، وإن من المجاهرة أن يعمل الرجل بالليل عملاً، ثم يصبح وقد ستره الله، فيقول: يا فلان، عملتُ البارحة كذا وكذا، وقد بات يستره ربُّه وأصبح يكشف ستر ربه"، فهؤلاء من أخبث الناس نفساً، وأجرئهم على محاربة الله ومبارزته بالمعاصي.
وأخبث من هؤلاء نفساً، وأعظم جرماً، وأكثر جهلاً، من يطلبون ممن يتوبون على أيديهم عند الدخول في طرائقهم أن يعترفوا أمامهم بكل ما اجترحوا من آثام، وارتكبوا من طوام، فهؤلاء أشدُّ وعيداً من أولئك المعترفين المغرَّر بهم.
2. المجاهرة بما يدور بين الزوجين من الرفث والقول والفعل
من أعظم الأسرار التي يجب كتمانُها ويحرم نشرها والإباحة بها ما يدور بين الزوج وزوجه عند المضاجعة، وقد عدَّ رسول الله صلى هذا الصنف من الأزواج من شر الناس منزلة، وأحقرهم مكانة، وأرذلهم نفساً، فقال: "إن من شرِّ الناس عند الله منزلة يوم القيامة الرجلُ يفضي إلى امرأته وتفضي إليه، ثم ينشر أحدُهما سرَّ صاحبه"2، وفي رواية: "إن من أعظم الأمانة عند الله يوم القيامة الرجلُ يفضي إلى امرأته وتفضي إليه ثم ينشر سرَّها".
واجتمع يوماً عنده الرجالُ والنساءُ، فقال صلى الله عليه وسلم: "لعل رجلاً يقول ما فعل بأهله، ولعل امرأة تخبر بما فعلت مع زوجها"، فسكتَ القومُ، فقالت امرأة: إي والله يا رسول الله إنهم ليفعلون، وإنهن ليفعلن؛ قال: "فلا تفعلوا، فإنما مثل ذلك مثلُ شيطان لقي شيطانة فغشيها والناس ينظرون".3
3. وصف المرأة محاسن امرأة أخرى لزوجها أو لغيره من الرجال
من الأسرار التي يحرم إفشاؤها أن تصف المرأة وتخبر زوجها أوغيره من الرجال بمحاسن امرأة حتى تغريه بها وتشوقه إليها، أوتذكر له قبح أخرى ودمامتها حتى يمقتها ويعيب على زوجها معاشرتها، وقد قال صاحب الخلق العظيم، والهادي إلى الصراط المستقيم، محمد بن عبد الله سيد الأولين والآخرين، ناهياً عن ذلك ومحذراً منه: "لا تباشر المرأةُ المرأةَ فتصفها لزوجها كأنه ينظر إليها".4
ولا بأس أن تذكر المرأة حال الأخرى، وما هي عليه من خلق فاضل، أوصفة تستحق معها المساعدة والعون، وإنما يحرم ذكر أوصافها الجسمانية، من قوام، وقد، وخد، وفم، وأنف، وطرف، وكف، كأنها مصوِّر تنقش بريشة لسانها على قلب الرجل صورة يكاد يراها كلما قام، وقعد، ودخل، وخرج.
4. لا يحل للأجراء والوكلاء كشف سر المهنة وشؤون التجارة
من الأسرار التي يجب حفظها ولا يحل كشفها لغير أصحاب العمل المعنيين بذلك أيضاً، فلا يحل مثلاً لموظف، ولا مهندس، ولا فني، ولا مدير مبيعات، ونحوهم أن يبيحوا بأسرار المهن المتعلقة بمن يعملون معهم، خاصة عند التخلي عن أصحاب هذه الأعمال، وإن فعلوا ذلك فقد خانوا الأمانة.
5. كشف الامتحانات ونتائجها
من أعظم الأسرار التي يجب المحافظة عليها من ائتمنتهم الأمة على وضع الامتحانات، وعلى طبعها، وحراستها، وترحيلها، ومراقبتها، وتصحيحها، فلا يحل لرجل يؤمن بالله واليوم الآخر أن يبوح بشيء من ذلك، أوأن يفرط، كي لا يتمكن أحد من ضعاف النفوس أن يسرِّب شيئاً منها.
6. لا يحل للطبيب أوالمعالج أن يكشف العاهات والأمراض التي يسرُّ لهم بها بعضُ المرضى
من الأسرار التي يحرم كشفُها والتحدث بها لأي إنسان ما يطلع عليه الطبيب والمعالج من بعض المرضى من عاهات، أوما يعلمه الأطباء والفحيصون وفنيو الأشعة من نتائج، إلا لمصلحة عامة.
فلا يحل لهؤلاء هتك ستر المرضى ولا إفشاء سرهم.
7. على المفتي أن لا يبوح ويكشف ما يخبره به المستفتون
لا يحل لمن استفتاه إنسان وبين له بعض ما لا يحبُّ أن يطلع عليه الناس أن يكشف ذلك أويتحدث به إلى أي إنسان مهما كانت مكانته ومنزلته.
8. المستشار مؤتمن
كذلك إذا استشار مسلم مسلماً في أمر من الأمور فلا يحل له كشف ذلك الأمر وإفشائه، فإن فعل ذلك فقد خان الأمانة ولم يكن أهلاً للمشورة.
9. أمناء السر "السكرتيرون"
من اتخذه مسؤول أميناً لسره فلا يحل له أن يبوح بشيء من ذلك، ولا يُطلِع أحداً على ما ائتمِن عليه، وعليهم الاقتداء بالصحابي الجليل حذيفة بن اليمان رضي الله عنه، الذي اتخذه رسول الله صلى الله عليه وسلم أميناً لسره في المنافقين، فما كان يخبر أحداً بواحد منهم، وعندما أقسم عليه عمر وقال: ناشدتك بالله، هل سماني رسول الله صلى الله عليه وسلم منهم؟ قال: لا؛ وعندما قال له: هل في عمالي أحد منهم؟ قال: نعم؛ ولم يخبره به، فعزله عمر كأنما دُلَّ عليه.
10. المقالات والبحوث التي ترسل للنشر
فلا ينبغي للمسؤولين أن يكشفوا سرها حتى تنشر.
11. لجان الترقيات ومجالس التأديب
عليهم أن لا يفشوا سراً متعلقاً بذلك.
12. على صاحب النعمة أن لا يبوح بها إلا لصديق حميم
عليك أخي المسلم إن كنت ممن أنعم الله عليهم أن تعمل بوصية يعقوب عليه السلام ليوسف: "قال يا بُنَيَّ لا تقصص رؤياك على إخوتك فيكيدوا لك كيداً إن الشيطان للإنسان عدو مبين".5
13. من أصابته مصيبة في أهل أومال عليه أن يجتهد في كتمها، فلا يغم بها صديقاً ولا يسرُّ بها عدواً.
14. ستر ذوي المروءات ومستوري الحال
كذلك من الأمور التي يجب سترها ويحرم إفشاؤها لمن اطلع عليها ما يصدر من ذوي المروءات ومستوري الحال من زلات، وهفوات، وهنات، لمن اطلع على ذلك، مهما كانت، وذلك لأمره صلى الله عليه وسلم بذلك: "أقيلوا ذوي العثرات عثراتهم"، أوكما قال.
وأخيراً اعلم أخي الكريم أن من ستر مسلماً ستره الله يوم القيامة، ومن فضح مسلماً فضحه الله بين الخلائق، ومن أقال عثرة مسلم أقال الله عثرته وستر زلته.

[KURDBAND]

شێرپه‌نجه‌

شێرپه‌نجه‌ وشه‌یه‌که‌ له‌ په‌نجه‌ى شێره‌وه‌ هاتوه‌، گرێیه‌که‌ به‌ شێوه‌ى په‌نجه‌ى شێر دروست ده‌بێت، هه‌موو خانه‌یه‌ک له‌ جه‌سته‌ى مرۆڤ له‌ژێر کۆنترۆڵی جیناتێکدایه‌ له‌ دابه‌شبونى خانه‌کاندا بۆنمونه‌ ئه‌وکه‌سه‌ى پێستى ده‌بڕێ ئه‌وخانانه‌ دابه‌ش ده‌بن ‌و ئه‌وشوێنه‌ دروست ده‌که‌نه‌وه‌ له‌وێدا جینێک کۆنترۆڵی به‌سه‌ردا ده‌کات، هه‌رکاتێک ئه‌م خانانه‌ له‌ژێر کۆنترۆڵی ئه‌م جینانه‌ ده‌رچون به‌هه‌ر هۆکارێکى بۆماوه‌یی یان ژینگه‌یی خانه‌کان به‌ئاره‌زوى خۆیان دابه‌ش ده‌بن و به‌شێوه‌ى گرێ ده‌رده‌که‌ون.
شێرپه‌نجه‌ دوو جۆره‌
١ - ره‌ق: وه‌ک شێرپه‌نجه‌ى مه‌مک، شێرپه‌نجه‌ى گه‌ده‌ (معده‌)، شێرپه‌نجه‌ى ئێسقان.
٢ - شل: وه‌ک خوێن شله‌یه‌کى له‌شه‌ توشی شێرپه‌نجه‌ ده‌بێت.

هۆکاره‌کانى شێرپه‌نجه‌ زۆرن ده‌یکه‌ن به‌دوو هۆوه‌ فاکته‌رێکیان فاکته‌رى کرۆمۆسۆمه‌کانى له‌ش ‌و دابه‌شبوونى خانه‌کان رێکده‌خات ئه‌مه‌ پێی ده‌وترێت فاکته‌رى ژینگه‌یی، وه‌ک هه‌ڵمژینى هه‌واو پیسبونى ژینگه‌ و ئاوى خواردنه‌وه‌، هه‌روه‌ها ماده‌ تیشکاوه‌رییه‌کان وه‌ک خواردنى (معلبات) که‌ هه‌ندێ مه‌وادى حافزه‌ى تێدا به‌کارده‌هێنرێت ئه‌مه‌ ده‌ورى هه‌یه‌ له‌دروستبونى شێرپه‌نجه‌، خواردنى چه‌ور و جگه‌ره‌ کێشان هۆکارى دروستبونى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ن، زۆرجار مرۆڤ خواردنى پیس یان چه‌ورى ده‌خوات‌و ناجوڵێت له‌گه‌ڵیدا ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌، هه‌ڵمژینى به‌نزین به‌ به‌رده‌وامى هۆکارى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ى خوێنه‌، هه‌ندێ جۆرى ڤایرۆسی وه‌ک ڤایرۆسی جگه‌ر ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ى جگه‌ر، فاکته‌ره‌کان زۆرن، به‌ڵام به‌گشتى ئه‌ودوو هۆکاره‌ن، هیچ فاکته‌رێکیشیان بێ ئه‌وه‌ى تر ناتوانێ ببێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ له‌هه‌ندێ حاڵه‌تى زۆر که‌مدا نه‌بێت که‌ هۆکاره‌ بۆماوه‌ییه‌کانه‌ ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى شێرپه‌نجه‌ بۆ نمونه‌ له‌ شێرپه‌نجه‌ى چاودا به‌ته‌نها فاکته‌ره‌ بۆماوه‌ییه‌که‌ى به‌سه‌ ئه‌گه‌ر به‌س هه‌ڵگرى جینه‌که‌ بێت ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆى دروستبونى بێ ئه‌وه‌ى فاکته‌رى ژینگه‌یی هه‌بێت.
شێرپه‌نجه‌ى خوێن
شێرپه‌نجه‌ى خوێن مۆخى ئێسکه‌، مۆخى ئێسک بریتیه‌ له‌ کارگه‌ى دروستبونى خوێن له‌ خڕۆکه‌ سپیه‌کان ‌و خڕۆکه‌ سوره‌کان ‌و خه‌پله‌کانى خوێن که‌ ده‌بێته‌ هۆى مه‌یاندنى خوێن، له‌ناو مۆخى ئێسکدا پێیانده‌وترێ خانه‌ى دایک چۆن هه‌موو که‌سێک له‌دایک ده‌بێت ئه‌وانیش خانه‌ى دایکیان هه‌یه‌ له‌مۆخى ئێسکدا هه‌رکاتێک ئه‌وخانه‌ى دایکه‌ که‌ له‌مۆخى ئێسکدا خانه‌کان دروست ده‌بن به‌رێکوپێکى پاشان دێته‌ بۆریه‌کانى خوێنه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ى کارى خۆى بکات، به‌ڵام هه‌رکاتێک خانه‌کانى دایک به‌شێوه‌یه‌کى ناڕێک خانه‌یان دروستکرد و هاته‌ ناوخوێنه‌وه‌ پێی ده‌وترێ شێرپه‌نجه‌ى خوێن، ئه‌م خانانه‌ ئه‌گه‌ر خڕۆکه‌ى سپی بێت شێرپه‌نجه‌ى خڕۆکه‌ سپیه‌کانه‌ و ئه‌گه‌ریش سوربێت شێرپه‌نجه‌ى خڕۆکه‌ سوره‌کانه‌، ئه‌گه‌ر هى خه‌پله‌کانى خوێن بێت شێرپه‌نجه‌ى خه‌پله‌کانه‌.
جۆره‌کانى
١ - کورت خایه‌ن: له‌ ماوه‌یه‌کى کورتدا ده‌رده‌که‌وێت ‌و ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌کرێت له‌ ماوه‌یه‌کى کورتدا ده‌بێته‌ هۆى له‌ناوچون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا چاره‌سه‌ریان به‌پێی جۆرى نه‌خۆشیه‌که‌ و ته‌مه‌نى نه‌خۆشه‌که‌ جیاوازه‌، ئه‌گه‌ر که‌سێک ته‌مه‌نى له‌ (3ـ9) ساڵ بێت شێرپه‌نجه‌ى هه‌بێت ‌و رێژه‌که‌ى (50%) بێت ئه‌وا (97%) چاره‌سه‌رى ده‌رمان ده‌بێت.

٢ - درێژ خایه‌ن: ئه‌وانه‌ى نه‌خۆشیه‌که‌یان هه‌یه‌ و له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نیدایه‌، چاره‌سه‌ریان ئاسانتره‌. (ئه‌مه‌ وه‌ک نه‌خۆشی زه‌خت ده‌بێت ‌و هیچ مه‌ترسیه‌کى له‌سه‌ر ژیانى نه‌خۆشه‌که‌ نیه‌ رۆژانه‌ حه‌پێک یان دوان ده‌خوات ‌و هیچ کێشه‌یه‌کى نابێت).

نیشانه‌کانى
تای ده‌بێت و عه‌ره‌ق زۆر ده‌کاته‌وه‌، ئازارى ئێسکى ده‌بێت و له‌وانه‌یه‌ پێستى شین بێته‌وه‌ یان له‌خۆیه‌وه‌ خوێنى لوتى به‌ربێت یان له‌دامێنه‌وه‌ نه‌زیفى هه‌بێت، زوو زوو توشی ئیلتیهابات بێت یان له‌وزه‌تێنه‌کانى هه‌ڵسابێت، که‌مخوێنى‌و چه‌ندین نیشانه‌ى تر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناتوانین بڵێین هه‌رکه‌سێک ئه‌ونیشانانه‌ى تێدابوو شێرپه‌نجه‌ى خوێنى هه‌یه‌، تاشیکارى مۆخى ئێسکى بۆ ده‌که‌یت به‌وه‌رگرتنى به‌شێکى له‌پارچه‌ى مۆخى ئێسک.
چاره‌سه‌رکردن
کورت خایه‌نه‌کان چاره‌سه‌ره‌که‌ى (2_3) ساڵ ده‌خایه‌نێت و هه‌ندێک جاریش سه‌رهه‌ڵده‌داته‌وه‌ ئه‌وه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ى کرۆمۆسۆمه‌کانیان گۆڕانیان به‌سه‌ردادێت، پارچه‌یه‌ک کرۆمۆسۆم له‌گه‌ڵ پارچه‌یه‌کى تر یه‌کده‌گرێت ‌و دروستى ده‌کاته‌وه‌، که‌سه‌رى هه‌ڵدایه‌وه‌ ده‌بێت زه‌رعى مۆخى ئێسکى بۆ بکه‌یت ئه‌وه‌ش له‌ناوخۆى عێراقدا نیه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌کرێت.
درێژ خایه‌نه‌کان چاره‌سه‌ره‌که‌ى به‌ عیلاجى تایبه‌ت ده‌بێت، جۆرێکیشیان له‌گه‌ڵ ته‌مه‌ندایه‌ و عیلاجه‌که‌شی به‌ هه‌مان شێوه‌یه‌ و مه‌ترسی نیه‌ بۆ نه‌خۆش.

[KURDBAND]

كروموسوم

تیمێكی‌ توێژه‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكی‌ كرۆمۆسۆمێكیان دۆزیوه‌ته‌وه‌، كه‌ مه‌ترسی‌ تووشبوون به‌نه‌خۆشی‌ دڵ‌و خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كان كه‌مده‌كاته‌وه‌، ئه‌و تیمه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ گرووپی‌ خوێنه‌كه‌یان له‌جۆری‌ (o)یه‌ كرۆمۆسۆمێكیان هه‌یه‌، كه‌ له‌كه‌سانی‌ دیكه‌ كه‌متر تووشی‌ جه‌ڵته‌ی‌ دڵ‌و گیرانی‌ خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كان ده‌بنه‌وه‌.

توێژه‌ر (مرداش ڕیلی‌) پرۆفیسۆری‌ یاریده‌ده‌ر له‌په‌یمانگه‌ی‌ پزیشكی‌ دڵ‌و خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كان له‌زانكۆی‌ پنسلڤانیا ڕیگه‌یاند، تیمه‌كه‌یان ئاشكرایكردووه‌ هه‌ندێك كرۆمۆسۆم هه‌ن وا له‌مرۆڤ ده‌كه‌ن، تووشی‌ گیران‌و ته‌سكبوونه‌وه‌ی‌ خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كان ببن‌و ڕووبه‌ڕووی‌ جه‌ڵته‌ی‌ دڵ ببنه‌وه‌، به‌ڵام له‌نێوان زۆربه‌ی‌ كرۆمۆسۆمه‌كاندا كه‌ دڵ له‌جه‌ڵته‌‌و گیرانی‌ خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كان ده‌پارێزێت، ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ گرووپی‌ خوێنه‌كه‌یان له‌جۆری‌ (o)ه‌.

ڕیلی‌ ڕوونیشیكرده‌وه‌، له‌گه‌ڵ تیمه‌كه‌دا توێژینه‌وه‌یان له‌سه‌ر هه‌ندێك كرۆمۆسۆم كردووه‌، كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌كاری‌ دڵ‌و خوێنبه‌ر‌و خوێنهێنه‌ره‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، دوای ده‌ستنیشانكردنی‌ هه‌زاران حاڵه‌ت، توێژینه‌وه‌كه‌ ناوێكی‌ نوێی‌ بۆ كرۆمۆسۆمه‌كه‌ ده‌ستنیشانكردووه‌ به‌ناوی‌ (a.d.m.t.s7)، كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌زۆربوونی‌ مه‌ترسی‌ گیرانی‌ ده‌ماری‌ تاجی‌.

[KURDBAND]

بیرکاری

1
هاوكێشه‌یه‌كی بیركاری سه‌رسورهێنه‌ر كه‌ زاناكانی سه‌رسام كردووه‌



له‌ زانستی بیركادی دا هه‌ندێ‌ جار هه‌ندێ‌ هاوكێشه‌ به‌ هه‌له‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت و تا ئیستاش زاناكان هه‌له‌ی ئه‌م هاوكێشه‌ی خواره‌وه‌ نازانن، من به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر ساده‌ هاوێشه‌كه‌تان بۆ باس ده‌كه‌م:
سێ‌ كه‌س ده‌چن له‌ دوكانێك مسه‌جه‌لێك بكرن، خاوه‌ن دووكانه‌كه‌ له‌وێ نیه‌ و منداڵێك له‌وێیه‌ كه‌ كوڕی خاوه‌ن دوكانه‌كه‌یه‌، سێ‌ كه‌سه‌كه‌ ده‌ڵێن ئه‌م مسه‌جه‌له‌ به‌ چه‌نده‌؟ منداڵه‌كه‌ش ده‌ڵێ‌ 30 دۆلار، بۆیه‌ ئه‌وان هه‌ر یه‌كی 10 دۆلار ده‌ده‌ن، كه‌ كۆی گشتی ده‌كاته‌ 30 دۆلار،
واتا 3x10=30 دۆلار.

كه‌ خاوه‌ن دوكانه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ منداڵه‌كه‌ ده‌لێ‌ ئه‌م مسه‌جه‌له‌ی فرۆشتوتت به‌ 25 دۆلاره‌ بۆیه‌ بڕۆ ئه‌م 5 دۆلاره‌یان بده‌وه‌، منداڵه‌كه‌ زۆر هه‌ره‌پاسه‌ بۆیه‌ له‌ 5 دۆلاره‌كه‌ دوو دۆلار بۆخۆی ده‌بات و 3 دۆلاریان ده‌داته‌وه‌ واتا یه‌كی 1 دۆلار ده‌داته‌وه‌ سێ‌ كه‌سه‌كه‌، واتا ئیستا سێ‌ كه‌سه‌كه‌ یه‌كی 10 دۆلاریان دابوو و یه‌كی 1 دۆلاریان وه‌رگرته‌وه‌ واتا ئێستا یه‌كی 9 دۆلاریان داوه‌و و 2 دۆلاریش لای منداڵه‌كه‌یی.
واتا 3x 9 = 27 دۆلار
2 دۆلاریش لای كوره‌كه‌یه‌ واتا بووه‌ 29 دۆلار ئه‌ی كوا دۆلاره‌كه‌ی تر ؟؟ !!

2
تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوونی (بیركاری) بۆچی كرا ؟
تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوون :

رۆژی سێشه‌ممه‌ 29 /3/ 2011 تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوون بۆ مادده‌ گۆڕاوه‌كانی دوانزه‌هه‌می ئاماده‌یی كرا، ئه‌مه‌ش وه‌ك له‌ناوه‌كه‌یه‌وه‌ دیاره‌ بۆ ئاشنابوونی قوتابی بوو به‌ پڕۆگرامی نوێی خوێندن و چۆنێتی هاتنه‌وه‌ی پرسیاره‌كان و شاره‌زابوونی قوتابی لیێ، ئه‌م تاقیكردنه‌وه‌یه‌ بۆ جێهێشتنی پڕۆگرامه‌ كۆنه‌كه‌و نزیكبوونه‌وه‌ له‌ پڕۆگرامه‌ تازه‌كه‌بوو، سه‌ره‌ڕای هه‌موو تێبینییه‌كان له‌سه‌ری، به‌ڵام تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوونه‌كه‌ چۆنێتی هاتنه‌وه‌ی پرسیاره‌كانی روونكرده‌وه‌و سه‌رنجی قوتابیانی بۆ لای راكێشا، ئه‌مه‌ش ئه‌و هه‌نگاوه‌ گرنگه‌ بوو كه‌ قوتابیان بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ پێویستیان پێی بوو.

تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ (بیركاری) :

ئه‌وه‌ی چاوه‌ڕوان ده‌كرا له‌تاقیكردنه‌وه‌ی بیركاری پۆلی دوانزه‌هه‌می زانستی پڕۆگرامی نوێ كه‌ پرسیاره‌كانی تاڕاده‌یه‌ك ئاسان بێته‌وه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی یه‌كه‌م ساڵی پراكتیزه‌كردنی پڕۆگرامه‌ نوێكه‌یه‌ به‌دیهات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی چاوه‌ڕوان نه‌كراو بوو ئه‌وه‌ بوو كه‌ پرسیاره‌كانی كۆتایی ساڵ له‌ پڕۆگرامی نوێ وه‌ك پڕۆگرامه‌ كۆنه‌كه‌ بێته‌وه‌و به‌وه‌ش پێشبینی ده‌ركه‌وتنی كاریگه‌ریی خراپی له‌سه‌ر قوتابی لێده‌كرێت.

پێم سه‌یره‌ تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوون به‌جۆرێك بێت نزیكتربێت له‌ پڕۆگرامه‌ تازه‌كه‌وه‌و تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵ بێ گوێدانه‌ ئاشنابوونه‌كه‌ له‌سه‌ر شێوازی پڕۆگرامه‌ كۆنه‌كه‌بێت، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ رۆڵیان هه‌یه‌ له‌دانانی پرسیاره‌كاندا ده‌بووایه‌ یان پرسیاری كۆتایی ساڵیان نزیك له‌ ئاشنابوونه‌كه‌ دابنایه‌، یان نه‌یانهێشتایه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی ئاشنابوون بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ر له‌ قوتابی نه‌شێوێنێت.

هه‌ندێك بابه‌تی نوێ په‌راوێز خراون :

جگه‌ له‌دووری پرسیاره‌كانی كۆتایی ساڵ و ئاشنابوونه‌كه‌ ، له‌ كۆتایی ساڵدا زۆر بابه‌ت هه‌بوون ده‌بوو پرسیاریان لێبێته‌وه‌، له‌وانه‌ وێنه‌و پرسیار له‌سه‌ری بدرێت، یان جێگۆڕكێی نه‌خشه‌كان و بڕگه‌ قوچه‌كییه‌كان كه‌ له‌خاڵی بنه‌ڕه‌تدانین، به‌ڵام به‌ته‌واوی په‌راوێزخراون.

هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی رۆژی تاقیكردنه‌وه‌ی بیركاری هه‌نگاوێكی باش بوو :

له‌ساڵانی پێشوودا تاقیكردنه‌وه‌ی بیركاری له‌ رۆژی كۆتایی تاقیكردنه‌وه‌كاندا ده‌كرا، به‌ڵام ئه‌مساڵ كه‌وته‌ پێش دوو تاقیكردنه‌وه‌ی تر، ئه‌مه‌ش به‌بڕوای من و زۆرێك له‌ مامۆستایان و قوتابیان باشترین خزمه‌ت بووه‌ به‌ قوتابیان، چونكه‌ وه‌ك ده‌وترێت بیركاری بابه‌تێكی وردو گرنگه‌و پێویستی به‌ كه‌شێكی ده‌روونی باش هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌ رۆژی كۆتاییدا بێت كه‌ قوتابی زۆر ماندووبووه‌، ره‌نگه‌ نه‌توانێت نمره‌ی پێویست له‌بابه‌تێكی گران و وردی وه‌ك بیركاری به‌ده‌ست بێنێت، ئه‌مه‌ مانای وانییه‌ بابه‌ته‌كانی تر پێویستیان به‌ كه‌شی ده‌روونی ئارام نییه‌و ئاساییه‌ بخرێنه‌ كۆتاییه‌وه‌، به‌ڵام بیركاری هه‌م قوتابیان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی لێی خراپن و هه‌م پێویستی به‌ كه‌شێكی خوێندنی واهه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ نیمانه‌.

مه‌نهه‌جێكی زۆرو بایه‌خێكی كه‌م :

له‌سه‌ره‌تای ساڵه‌وه‌ مامۆستایان و قوتابیان ده‌ڵێن ئه‌م پڕۆگرامه‌ زۆره‌و بۆیه‌ك ساڵی خوێندنی ده‌وامی هه‌رێمی كوردستان كه‌ زۆر پشووی تیایه‌ زۆر زۆره‌، به‌ڵام هه‌رچه‌ند به‌ش و نیوێكی كۆتایی لێ لادرا، زۆری مایه‌وه‌ كه‌ به‌چاوی گرنگه‌وه‌ لێی ده‌ڕوانراو له‌تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵدا هیچ پرسیارێكی لێ نه‌هاته‌وه‌، ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ وه‌ك خزمه‌تێك بۆ قوتابیان ته‌ماشا بكرێت، به‌ڵام پێم وایه‌ ئه‌مه‌ كاریگه‌ریی سلبی خۆی له‌سه‌ر پڕۆگرامی نوێ و قوتابیانیش به‌جێده‌هێڵێت، ئه‌گه‌ر ساڵانی داهاتووش وابكه‌ین، جێبه‌جێكردنی پڕۆگرامه‌كه‌ زۆر زه‌حمه‌ت ده‌بێت.

[KURDBAND]

انشاء الـــــــصــــــبر
الصبر عادة الأنبياء والمتقين، وحلية أولياء الله المخلصين، وهومن أهم ما نحتاج إليه نحن في هذا العصر الذي كثرت فيه المصائب وتعددت، وقلّ معها صبر الناس على ما أصابهم به الله تعالى من المصائب، والصبر ضياء، بالصبر يظهر الفرق بين ذوي العزائم والهمم وبين ذوي الجبن والضعف والخور،والصبر ليس حالة جبن أويأس أوذل بل الصبر حبس النفس عن الوقوع في سخط الله تعالى وتحمل الأمور بحزم وتدبر, والصابرون يوفون أجورهم بغير حساب: أُوْلَـئِكَ يُجْزَوْنَ ٱلْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُواْ وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَـٰماً [الفرقان:75]، وقال تعالى عن أهل الجنة: سَلَـٰمٌ عَلَيْكُم بِمَا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَىٰ ٱلدَّارِ [الرعد:24]، هذا هو الصبر، المحك الرئيسي، لصدق العبد في صبره، واحتسابه مصيبته عند الله.



وفي كتاب الله آية عظيمة كفى بها واعظة ومسلية، عند وقوع المصائب: وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْء مّنَ ٱلْخَوفْ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍ مّنَ ٱلاْمَوَالِ وَٱلاْنفُسِ وَٱلثَّمَرٰتِ وَبَشّرِ ٱلصَّـٰبِرِينَ ٱلَّذِينَ إِذَا أَصَـٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رٰجِعونَ أُولَـئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوٰتٌ مّن رَّبْهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَـئِكَ هُمُ ٱلْمُهْتَدُونَ [البقرة:155-157]، (إنا لله وإنا إليه راجعون) علاج ناجع لكل من أصيب بمصيبة دقيقة أو جليلة ومصير العبد ومرجعه إلى الله مولاه الحق، لابد أن يخلف في الدنيا يوما ما وراء ظهره، ويدخل قبره فردا كما خلق أول مرة بلا أهل ولا عشيرة ولا حول ولا قوة ولكن بالحسنات والسيئات، فمن صبر واحتسب إيماناًورضى بقضاء الله يجد الثواب الجزيل والخير العميم في ذلك اليوم .روى مسلم عن أم سلمة رضي الله عنها قالت: (سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: ((ما من عبد تصيبه مصيبة فيقول: إنا لله وإنا إليه راجعون اللهم أجرني في مصيبتي واخلف لي خيرا منها إلا آجره الله في مصيبة وأخلفه خيرا منها))، قالت: ولما توفي أبو سلمة؛ قلت: ومن خير من أبي سلمة صاحب رسول الله,فقلتها –قالت: فتزوجت رسول الله . وفي الصحيحين عن أبي سعيد الخدري وأبي هريرة رضي الله عنهما عن النبي قال: ((ما يصيب المؤمن من نصب ولا وصب ولا هم ولا حزن ولا أذى حتى الشوكة يشاكها إلا كفّر الله بها من خطاياه ))

[KURDBAND]

كوتان

هەڵمەتی کوتان دژی نەخۆشی سورێژە بۆ تەمەنی (١٨ تا ٢٤) ساڵ



سورێژه‌

سورێژه‌ یان سوریكه‌ بریتیه‌ له‌ نه‌خۆشیه‌كی گوازراوی درمی توندی به‌ربڵاو ، هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڤایرۆسێك له‌ جۆر و گرووپی پارامیكسۆ ڤایرۆس (paramyxovirus). تاكو ئێستا جگه‌ له‌ مرۆڤ له‌ نێو هیچ گیاندارێك نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش وا ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ مرۆڤ تاكه‌ خانه‌خوێی ئه‌م ڤایرۆسه‌یه‌.
ئه‌م نه‌خۆشیه‌ له‌ ساڵی 900 زاینی له‌ شاری به‌غدا له‌ لایه‌ن پزیشك و زانا (ئه‌لرازی) دۆزرایه‌وه‌.
ئه‌م ڤایرۆسه‌ زیاتر تووشی منداڵان ده‌بێت و زۆر به‌ خێرایی ته‌شه‌نه‌ ده‌كات به‌ تایبه‌ت له‌ نێو منداڵانی ته‌مه‌ن 2 – 5 ساڵان.
- له‌ ساڵانی زوو ده‌بووه‌ هۆی مردنی هه‌زاران منداڵ
- له‌ ساڵی 2000 بووه‌ هۆی له‌ ناو چوونی 242000 منداڵ
- له‌ ساڵی 2007 بووه‌ هۆی له‌ ناو چوونی 197000منداڵ
ئایا گه‌وره‌ تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بن ؟
ئامار و زانیاریه‌كان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ گه‌وره‌ش تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بن ، به‌تایبه‌ت گه‌نجان و لاوان ئه‌گه‌ر له‌ منداڵی نه‌كوترابن یا خود تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ نه‌بووبن. شایانی باسه‌ كاتێ گه‌نجێك تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌بێت ئه‌وا نیشانه‌ و ماكه‌كانی زۆر توندتر ده‌بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌منداڵێك ئه‌م نه‌خۆشیه‌ رووبدات. هه‌ر بۆیه‌ ده‌زگا ته‌ندروستیه‌كان له‌م هه‌ڵمه‌ته‌ی كوتان دژی سورێژه‌ گرنگی به‌م چین و توێژه‌ كارا و چاڵاكه‌ی گۆمه‌ڵگا ده‌ده‌ن تاوه‌كو له‌م نه‌خۆشیه‌ بیانپارێزن.


چۆن ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ ؟

ئه‌م په‌تایه‌ له‌ ڕێگه‌ی پژمین و كۆكه‌ و به‌ریه‌ككه‌وتنی راسته‌وخۆ و نا راسته‌وخۆ(ده‌ست دان له‌ شتوومه‌كی تووش بوو) ده‌گواسترێته‌وه‌ له‌ یه‌كێك بۆ یه‌كێكی تر. كه‌سی به‌ركه‌ت له‌ (5) رۆژی یه‌كه‌می به‌ركه‌وتنی و (5)رۆژ دوای ده‌ركه‌وتنی په‌ڵه‌ی سوور له‌سه‌ر جه‌سته‌ی كه‌سانی تر تووش ده‌كات.


نیشانه‌كانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ :


دوای (10) رۆژ له‌ له‌ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی ئه‌م ڤایرۆسه‌ بۆ ناو له‌شی مرۆڤ نیشانه‌كان ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ده‌ركه‌وتن كه‌ئه‌مانه‌ن :
1- به‌رز بوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی تا ده‌گاته‌ (40) پله‌ی سه‌دی
2- هه‌ڵامه‌تێكی (په‌سیوێكی) توند و كۆكه‌.
3- سووربوونه‌وه‌ی چاوه‌كان.
4- ده‌ركه‌وتنی په‌ڵه‌ی سپی له‌ ناو ده‌م.
5- ده‌ركه‌وتنی په‌ڵه‌ی سوور له‌سه‌ر پێست له‌ رۆژانی چواره‌م و پێنجه‌می توشبوون كه‌ سه‌ره‌تا له‌پشت گوێیه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت و پاشان بڵاو ده‌بێته‌وه‌ بۆ روخسار و مل و سك و شوێنه‌كانی تری له‌ش. پاش چه‌ند رۆژێك به‌هه‌مان شێواز كاڵ ده‌بێته‌وه‌ و بزر ده‌بێت.


درژانگه‌كان ئه‌م نه‌خۆشیه‌ :

1- هه‌وكردنی ناوه‌وه‌ی گوێ.
2- هه‌وكردنی بۆری هه‌ناسه‌ و سیه‌كان.
3- هه‌وكردنی مێشك (encephalitis).


چاره‌سه‌ری :

1- حه‌سانه‌وه‌ی ته‌واو تاوه‌كو ( تا )كه‌ داده‌به‌زێت.
2- واباشتره‌ نه‌خۆش له‌ ژوورێكی ئارام بێت و رووناكیه‌كه‌ی به‌هێز نه‌بێت تاوه‌كو ئازاری چاوی نه‌دات.
3- جارجاره‌ هه‌واگۆڕكێ بكرێت له‌ژووری به‌ركه‌وتوو.
4- دوور كه‌وتنه‌وه‌ی كه‌سانی تر له‌ به‌ركه‌وتوو تاوه‌كو تووشی نه‌خۆشیه‌كه‌ نه‌بن.
5- به‌ كار هێنانی گیراوه‌ی كالامین بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی خورشت. ئه‌گه‌ر خورشته‌كه‌ كپ نه‌بووه‌وه‌ ئه‌وكات پزیشك ده‌رمانی دژه‌ خورشت و هه‌ستیاری به‌كارده‌هێنێت.
6- خواردنی شله‌مه‌نی و خۆراكی سووك.
7- هه‌ندێ جار پزیشك پاراستۆل یا دڵۆپی لووت یا ده‌رمانی دژه‌ كۆكه‌ بۆ نه‌خۆش ده‌نووسێت به‌پێی پێویست.
8- پێویست به‌ دژه‌ ته‌ن ناكات چونكه‌ نه‌خۆشیه‌كه‌ ڤایرۆسیه‌ ، جگه‌ له‌وه‌ نه‌بێت ده‌رمانی دژه‌ به‌كتریا ده‌درێت كاتێ نه‌خۆش دووچاری هه‌وكردنی گوێی ناوه‌ڕاست یاخود سیه‌كان ده‌بێته‌وه‌.
جێی ئاماژه‌ پێكردنه‌ وه‌رگرتنی ماكوته‌ی تایبه‌ت به‌م نه‌خۆشیه‌ به‌باشترین رێگا داده‌نرێت بۆ خۆپارێزی له‌م نه‌خۆشیه‌.


ماكوته‌ی (ڤاكسینی) سورێژه‌ چی یه‌ ؟

بریتیه‌ له‌ ڤایرۆسێكی مردوو یا خود لاواز كراو ، له‌ ڕێی كوتانی له‌ ناو له‌شی مرۆڤه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو خوێن و خڕۆكه‌ سپیه‌كان هه‌ڵده‌ستن به‌ كۆپی كردنی ناوكی ڤایرۆسه‌كه‌ و ناسینه‌وه‌ی له‌ داهاتوودا به‌م جۆره‌ش له‌شی مرۆڤ به‌رگری دژی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ په‌یدا ده‌كات.

تێبینی:

1- ئه‌وه‌ی یه‌كجار تووشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ ببێت جارێكی تر تووشی نابێته‌وه‌.
2- واچاكه‌ ئه‌گه‌ر جارێك منداڵ كوترا بۆ جاری دووه‌م ژه‌می پاڵپشتی پێبدرێت.
3- ئه‌و ڤاكسینه‌ بۆ ماوه‌ی (7) ساڵ به‌رگری به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێت.


ئه‌م هه‌ڵمه‌ته‌ بۆچی ؟
پرسیارێكی گرنگ و له‌جێی خۆیه‌تی. وڵاتی عێراق به‌ كوردستانیشه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ی جیهان كه‌ له‌ دوا قۆناغه‌كانی نه‌هێشتن و بنبڕكردنی نه‌خۆشی سورێژه‌یه‌، به‌ڵام چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر ئه‌م نه‌خۆشیه‌ له‌شاره‌كانی باشووری عێراق بڵاوبووه‌وه‌ و به‌ ده‌یان هه‌زار حاڵه‌تی سورێژه‌یه‌ تۆماركرا. بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م په‌تایه‌ به‌م جۆره‌ وای له‌ به‌رپرسانی ته‌ندروستی و رێكخراوه‌ جیهانیه‌كان كرد كه‌وا توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌م نه‌خۆشیه‌ بكه‌ن. ئه‌نجامه‌كان وایان ده‌رخست كه‌وا چینی گه‌نجانی ته‌مه‌ن 18 بۆ 24 ساڵی له‌شیان به‌رگری نیه‌ بۆ ئه‌م نه‌خۆشیه‌ بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌داهاتوو سورێژه‌ بڵاوببێته‌وه‌ ئه‌م گه‌نجانه‌ ده‌گرێته‌وه‌. بۆ رێگرتن له‌م كاره‌سات و په‌تایه‌ له‌ داهاتوو؛ حكومه‌تی عێراق و هه‌رێمی كوردستان هه‌ڵده‌ستن به‌ئه‌نجامدانی هه‌ڵمه‌تی كوتان دژی نه‌خۆشی سورێژه‌ بۆ پاراستنی لاوانی وڵات له‌م نه‌خۆشیه‌ چونكه‌ گه‌نجان گرنگترین سامان و سه‌رمایه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ن.

[KURDBAND]

هوكاري لةبيرجونةوة و جارةسرة


فه‌رموو هیوادارم سوودی بۆت هه‌بیت

له‌بیرچوونه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و دیاردانه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌مێژه‌وه‌ تووشی بووه‌ و به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنی و له‌گه‌ڵ سروشتی ژیانی مرۆڤدا به‌رده‌وام بووه‌، بۆنموونه‌ كاتێك ئاده‌م و حه‌وا كه‌ به‌ دایك و باوكی مرۆڤایه‌تی هه‌ژمار ده‌كرێن ئه‌وان: یه‌كه‌م كه‌س بوون تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ هاتن كاتێك خوای گه‌وره‌ پێی فه‌رمووبوون له‌ به‌ری ئه‌و دره‌خته‌ نه‌خۆن له‌سه‌ر زه‌ویدا بوو، به‌لآم ئه‌م به‌ڵێنه‌ی خوای گه‌وره‌یان له‌یادچوو، له‌به‌ر ئه‌مه‌ نه‌وه‌كانیان كه‌ ئێمه‌ین تاكو ئێستا به‌ده‌ست له‌بیرچوونه‌وه‌وه‌ ده‌ناڵێنین. كه‌وایه‌ له‌بیرچوونه‌وه‌ نه‌خۆشی نییه‌، واته‌ له‌بیرچوونه‌وه‌ هه‌ندێك جار ئیجابیه‌ و باشه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ به‌درێژایی ساته‌كانی ته‌مه‌نمان تووشی چه‌ندین بارودۆخی ناخۆش و به‌ئازار بووینه‌، ئه‌گه‌ر له‌بیرچوونه‌وه‌ نه‌بووایه‌ ئه‌وا ژیانی هه‌ریه‌ك له‌ ئێمه‌ تێك ده‌چوو، به‌لآم كاتێك قوتابی زۆر ده‌خوێنی دواتر له‌ تاقیكردنه‌وه‌كاندا تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ دێت، یان كه‌سێك چه‌ندین جار یه‌كترناسین ئه‌نجام ده‌دات له‌گه‌ڵ براده‌ر و هاورِی و كه‌سانی تردا له‌ ئه‌نجامدا گله‌یی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ناوی كه‌سانی تری له‌بیر چۆته‌وه‌ ئه‌مه‌یان سلبییه‌ و خراپه‌. لێره‌دا باسی كۆمه‌ڵێك تیۆر ده‌كه‌ین، دواتر چۆنیه‌تی خۆپاراستن و رێگاچاره‌ی چاره‌سه‌ری گونجاو بۆ له‌بیرچوونه‌وه‌: له‌بیرچوونه‌وه‌ چییه‌؟ مه‌به‌ست له‌ له‌بیرچوونه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ نه‌توانین له‌ كاتی پێویستدا ئه‌و زانیاری و شتانه‌ی كه‌ پێویستمانه‌ بهێنینه‌وه‌ یادی خۆمان و كار و چالاكیه‌كانی پی جێبه‌جی بكه‌ین. * تیۆری ئیبنجهاوس: كاتێك باسی له‌بیرچوونه‌وه‌ ده‌كرێت تیۆری (ئیبنجهاوس) سه‌ره‌كیترین تیۆره‌، ئه‌مه‌ش كاتێك زانا (ئیبنجهاوس) هه‌ستا به‌ توێژینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك كه‌س، شه‌ویش به‌ به‌كارهێنانی برِگه‌ و وشه‌ی بێمانا و نامه‌عقول، له‌ میانه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ی (13) برِگه‌ی به‌كارهێنا كه‌ پێكهاتبوو له‌ وشه‌ و برِگه‌یه‌ك كه‌ هیچ مانایه‌كیان نه‌بوو، پاشان ئه‌م زانایه‌ دوای لێ كردن برِگه‌كان له‌به‌ر بكه‌ن، دوای تاقیكردنه‌وه‌كه‌ تا بزانی چه‌ندیان له‌به‌ر كردووه‌، بۆیه‌ دوای (20) خوله‌ك (50%)ی برِگه‌كانیان له‌بیرچوویه‌وه‌، دوای (60) خوله‌ك (66%)یان له‌بیرچوویه‌وه‌ و، دوای (6) رِۆژ (75%)یان بیرچوویه‌وه‌، پاشان دوای (31) رِۆژ (80%)یان بیرچوویه‌وه‌، بۆیه‌ (ئیبنجهاوس) گه‌یشت به‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ ئه‌و شتانه‌ی بێمانان و په‌یوه‌ست نین به‌یه‌كه‌وه‌ زوو له‌ كۆئه‌ندامی یاده‌وه‌ری نامێنن و له‌بیر ده‌چنه‌وه‌. یه‌كه‌م: تیۆری تێكه‌ڵكردن و رِێگه‌گرتن (نڤریه‌ التداخل والتعگیل). به‌هۆی تێكه‌ڵبوونی زانیاری كۆن و نوێ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان ده‌بن به‌ رِێگر له‌به‌رده‌م ئه‌وی تردا، به‌تایبه‌ت ئه‌و بابه‌تانه‌ی هاوشێوه‌ی یه‌كترن، باشتروایه‌ بابه‌ته‌ ڵیكچووه‌كان دوری یه‌كتر دابنرێت له‌ خشته‌كانی رۆژانه‌دا و پشوو له‌ نێوانیاندا هه‌بێ. دووه‌م: تیۆری پشتگوێخستن (نچریه‌ الاهمال). ئه‌م تیۆره‌ وای ده‌بینی زانیاری و شته‌ هه‌ستپێكراوه‌كانی ناو كۆئه‌ندامی یادكردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ رِۆژ له‌دوای رِۆژ به‌ره‌و لاوازی ده‌چێت، واته‌: ئه‌و زانیاری و بابه‌تانه‌ی مرۆڤ وه‌ری ده‌گرێت، دوای ماوه‌یه‌ك له‌بیر ده‌چێته‌وه‌، به‌هۆی ته‌مبه‌ڵی و به‌كارنه‌هێنانیه‌تی، له‌سه‌ر تاكه‌كان پێویسته‌ بابه‌ت و ناو و زانیاریه‌كان كاریان پێ بكات، تا له‌بیریان نه‌چێته‌وه‌. سێیه‌م: تیۆری خه‌فه‌كردن و چه‌پاندن (نڤریه‌ الكبت). (فرۆید) پێی وایه‌ له‌بیرچونه‌وه‌ به‌هۆی خه‌فه‌ و كپكردنی ئه‌و زانیاری و رِوداو و وروژێنه‌رانه‌یه‌ كه‌ به‌ئازار و ناخۆشن و هه‌ست و سۆزی مرۆڤ بریندار ده‌كه‌ن له‌ بواری هه‌ستیه‌وه‌ (الشعور) دوور ده‌خرێنه‌وه‌ بۆ بواری نه‌ستی (لاشعور)، هه‌ندێك جار مرۆڤ تووشی (فقدان الژاكره‌) ده‌بێ. چواره‌م: تیۆری سرِینه‌وه‌ (نچریه‌ امحاء). فێربوون دوای ماوه‌یه‌ك به‌هۆی روودانی بارودۆخی تایبه‌ت مرۆڤ تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ ده‌بێت، وه‌ك (رێگه‌گرتن له‌ مژینی پرۆتین) هه‌ندێك مه‌واد له‌ناو له‌ش كه‌م ده‌بێ و واده‌كات هه‌ندێك له‌ پرۆتینه‌كان نه‌مژرێن و له‌ش سوودیان لێ نه‌بینێ. الصدمه‌ (trauma) بوونی رووداوی دڵته‌زێن و كاره‌ساتی جه‌رگبرِى وه‌ك (ته‌فینه‌وه‌كان، كاره‌ساتی ئه‌نفال، هه‌ڵه‌بجه‌ و رووداوی هاتووچۆ). * زیانگه‌یاندن به‌ مێشك: به‌هۆی مادده‌ی هۆشبه‌ر و رِووداو و كاره‌سات، هه‌ندێك له‌ به‌شه‌كانی مێشك زیانی پێده‌گات و زانیاریه‌كانی ناو كۆئه‌ندامی یادكردنه‌وه‌ له‌ناو ده‌چێت. هۆكاره‌كانی له‌بیر چوونه‌وه‌ 1- پێكدادانی زانیارییه‌كان: وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌نێوان دوو بابه‌تدا رِووبدات، هه‌ریه‌كه‌یان ئه‌وی تر په‌ك بخات. 2- ره‌وتی سایكۆلۆژی: به‌هۆی تووشبوونی تاك به‌ زه‌بری جه‌سته‌یی، ئه‌سته‌مه‌ تاك بتوانێ ئه‌و زانیاریانه‌ بهێنێته‌وه‌ یادی خۆی كه‌ ئازاری داوه‌. 3- ناته‌واوی و كه‌موكورِی له‌ وه‌رگرتنی زانیاریه‌كان (ناوی كه‌سێك، بابه‌تێك). 4- شێواندنی زانیاریه‌كان: به‌هۆی نه‌خۆشی و پیربوون و بوونی فشاره‌ ده‌روونیه‌كان. 5- الصدمه‌ (trauma) به‌هۆی كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ و به‌ركه‌وتنی مێشك. 6- گرفتی خیزانی و شه‌رِ و ئاژاوه‌ی خێزان. 7- لاوازی كۆبیری (الچعف التركیز). 8- خراپی شێوازی خوێندن و خوێندنه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك له‌سه‌ر ده‌م یان له‌سه‌ر لا كه‌ جیاوازه‌ له‌ وه‌لآمدانه‌وه‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی. خۆپاراستن و چاره‌سه‌ری له‌بیر چوونه‌وه‌ 1- تێگه‌یشتن (الفهم): باشتروایه‌ هه‌وڵی تێگه‌یشتنی شته‌كان بده‌ین نه‌ك له‌به‌ركردنی بێ مانا، چونكه‌ تێگه‌یشتن یارمه‌تی تاك ده‌دات تا زانیاریه‌كان بهێنێته‌وه‌ یادی خۆی. 2- بابه‌ت و زانیاریه‌ وشكه‌كان په‌یوه‌ست بكه‌ به‌و كه‌س و شوێنانه‌ی كه‌ مایه‌ی دڵخۆشین، وه‌ك شوێنێك كه‌ رۆژانه‌ پێی به‌خته‌وه‌ربین. 3- ئه‌نجامدانی كار و چالاكیه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی پراكتیكی. 4- رێكخستنى (ترتیب) زانیاری و بابه‌ت و پێداویستیه‌كان به‌ رِێكوپێكی كه‌ به‌ ئاسانی دێته‌وه‌ یادمان، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌ هه‌ندێك جار پێویستیه‌كانی وه‌ك (ده‌رزی، پلایس، ده‌رِنه‌فیز، قه‌ڵه‌م، جلوبه‌رگ و هتد...) له‌بیر نامێنی، باشتر وایه‌ هه‌ر پێویستیه‌ك له‌ شوێنی دیاریكراو دابنرێ و به‌رده‌وام له‌ شوَینی دیاریكراو بێ، تا به‌ئاسانی بێته‌وه‌ بیرمان و تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ نه‌بین. 5- شاره‌زابوونی بابه‌ته‌كه‌ و سه‌یركردنی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، پاشان به‌شێوه‌ی پله‌به‌ندى (التدرج) به‌پێی به‌شه‌كان. 6- خوێندنه‌وه‌ به‌ ده‌نگی به‌رز باشتره‌ له‌ بێده‌نگی.. 7- شێوازی خوێندنه‌وه‌ به‌ دانیشتن باشتره‌، دووباره‌كردنه‌وه‌ی به‌ ده‌نگی به‌رز و به‌پێوه‌، یان دانیشتن له‌سه‌ر كورسی. 8- هه‌ڵبژادنی شوێنی گونجاو و ئارام و دووربێ له‌ ژاوه‌ژاو. 9- ئه‌و كار و چالاكیانه‌ی قورسن به‌ چه‌ند جارێك بیخوێنینه‌وه‌. 10- دووباره‌كردنه‌وه‌ی بابه‌ت و زانیاریه‌كان. 11- له‌ كاتی ماندوبووندا باشتر وایه‌ پشوو بده‌یت و وه‌رزش و گه‌رِان ده‌ست پێبكه‌یت. 12- بابه‌ت و زانیاریه‌ ناخۆش و وشكه‌كان په‌یوه‌ست بكه‌یت به‌ پاشه‌رِۆژ. 13- بوونی حه‌ز و ئاره‌زوو (المیول) بۆ بابه‌ته‌كان، بۆنموونه‌ رۆژیك گه‌نجێك دێت بۆ لای (سوقرات) و ده‌ڵێت: ده‌مه‌وێت فێری زانیاری بم. سوقرات ده‌ستی گه‌نجه‌كه‌ ده‌گرێت و ده‌یبات بۆ كه‌ناری ده‌ریا و سوقرات ده‌ست ده‌خاته‌ سه‌ر گه‌نجه‌كه‌ له‌ناو ئاوه‌كه‌ بۆ ماوه‌یه‌ك، پاشان ده‌ست له‌سه‌ر گه‌نجه‌كه‌ لاده‌بات و پرسیاری لێ ده‌كات: تاكه‌ هیوایه‌تت چی بوو؟ ئه‌ویش ده‌ڵێ: هیوایه‌تم ئه‌وه‌بوو تۆزێك هه‌وا هه‌ڵبمژمز سوقرات به‌ گه‌نجه‌كه‌ ده‌ڵێ كه‌ی هیوا و ئاواتت بۆ زانست وه‌ك هه‌وا هه‌ڵمژین وابوو ئه‌وه‌ فێر ده‌بیت. له‌م چیرۆكه‌وه‌ ئه‌وه‌ فێرده‌بین بۆ ئه‌وه‌ی قوتابی تووشی له‌بیرچوونه‌وه‌ نه‌بێ پێویسته‌ هیوا و ئاواتی فێربوونی بابه‌ته‌كان بێت. 14- ئاراسته‌ی خۆت بگۆرِه‌ بۆ ئیجابی (positive) و دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ رِاو بۆچوونی هه‌ڵه‌ ده‌رباره‌ی خۆت، وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌خۆت بڵێ من ده‌خوێنم تاكو له‌ داهاتوودا خزمه‌ت بكه‌م، ده‌خوێنم چونكه‌ ده‌زانم پرسیارم لێده‌كرێ و پێویسته‌ وه‌لآمم پێبێ، بۆ ئه‌وه‌ى خۆم فێرده‌كه‌م تا خزمه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگا بكه‌م، من توانام باشه‌ و مێشكم به‌هێزه‌ و خوای گه‌وره‌ به‌هره‌یه‌كی باشی داومه‌تێ كه‌ ده‌توانم سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنم.

[KURDBAND]

به هه شت

خواى گه‌وره‌ به‌هه‌شتى له‌گه‌ل دروست كردنى زه‌وى و ئاسمانه‌كاندا دروست كرد پيش دروست كردنى ئاده‌م علیه السلام ئاماده‌كراوه‌ بؤ جيبه‌ جىَ كارانى فه‌رمانه‌كانى خوا ، وه‌ك خواى گه‌وره‌ ده‌فه‌رموويت {وَسَاڕعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } وه‌ پيغه‌مبه‌ر صل الله علية وسلم ده‌فه‌رمووىَ لما خلق الله الجنة والنار أرسل جبريل الى الجنة فقال : ادهب فانظر اليها والى ما اعدادت لاهلها فيها . واته‌ دواى ئه‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ به‌هه‌شت و دؤزه‌خى دروست كرد جبریلى نارد بؤ ته‌ماشا كردنى ناو به‌هه‌شت و پيى فه‌رموو :برؤ سه‌یرى بكه‌و ته‌ماشاى بكه‌ چیم ئاماده‌ كردووه‌ بؤ خاوه‌نه‌كانى .. وه‌ له‌ ریوایه‌تيكى تردا : ئه‌نه‌سى كورى مالیك ده‌گیريته‌وه‌ كه‌ى پيغه‌مبه‌ر صل الله علية وسلم فه‌رموویه‌تى ثم انطلق بى جبريل حتى انتهى الى سدرة المنتهى فغشيها الوان لا أدرى ما هى ؟ قال : ثم دخلت الجنة فاذا فيها جنابذ اللؤلؤ و اذا ترتبها المسك . واته‌ : له‌گه‌ل جبریلدا به‌ريكه‌وتین تا گه‌یشتینه‌ جيگه‌ى (سدرة المنتهى ) كؤمه‌له‌ ره‌نگيك دایپؤشى بوو نه‌مده‌زانى چیه‌ ؟ ئه‌نجا چوومه‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ ته‌ماشام كرد قوبه‌و گومه‌زى مروارى لىَ یه‌ ، وه‌ خاكه‌كه‌ى بؤنى خؤشى میسك بوو وه‌ كه‌عبى كورى مالیك ده‌گيرته‌وه‌ له‌ پيغه‌مبه‌ر صل الله علية وسلم كه‌ فه‌رموویه‌تى ان نسمة الؤمن طائر يعلق في شجر الجنة حتى يرجع الى جسده يوم يبعث واته‌ : رؤحى بروادار وه‌كو بالنده‌یه‌ك وایه‌ به‌ دره‌ختى به‌هه‌شته‌وه‌ چياو چي ده‌كات و ده‌نيشيت تاكو ئه‌و رؤژه‌ى ده‌گه‌ريته‌وه‌ بؤ لاشه‌كه‌ى له‌ رؤژى زیندیبوونه‌وه‌دا

ناوه‌کانی به‌هه‌شت


‌1- دار السلام : واته‌ جيگه‌ی بئ ترس و ئارامی وه‌کو خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا لَهُمْ دَارُ السَّلاَمِ عِندَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ {الأنعام/127} واته‌: ئه‌و خاوه‌ن باوه‌رانه‌ له‌ په‌ر وه‌رنده‌ی خؤیانه‌وه‌ دار السلام- به‌هه‌شت یان بؤ هه‌یه‌ كه‌ هه‌ر ئه‌و په‌روه‌ردگاره‌- له‌دنیاو، له‌قیامتدا- پشتیوان و یاریده‌ریانه‌ ئه‌و پاداشه‌یان له‌به‌ر ئه‌وكاره‌ چاكانه‌یه‌ ئه‌نجامیاندان.

2- جنة الخلد : واته‌ به‌هه‌شتی نه‌براوه‌و هه‌تا هه‌تا خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا قُلْ أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاء وَمَصِيرًا {الفرقان/15} واته‌: جا بؤ ئه‌وه‌ی زیاتر ئيشیان بي بگا خوا ئه‌فه‌رموي: پيیان بلي: ئاخؤ ئه‌و حاله‌ی كافرانه‌ چاكتره‌، یا ئه‌م به‌هه‌شته‌ هه‌تا هه‌تاییه‌ كه‌ به‌لينی به‌خواناسان و پاريزگارانی سنووره‌كانی خوا دراوه‌؟! كه ‌له‌دوارؤژدا هه‌م پاداشتی كاره‌كانیانه‌و، هه‌م جي وشوينی گه‌رانه‌وه‌شیانه‌.

3- جنات النعیم : واته‌ جيگه‌و باخاتی پر نیعمه‌ت خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ {المائدة/65} واته‌: خؤئه‌گه‌ر خاوه‌ن كتيب و نامه‌كان بروایان هيناباو، له‌نافه‌رمانی خوا خؤیان پاراستبا هه‌رگوناهي كردبوویان، ده‌مانپؤشی و ده‌مان بردنه‌ ناو چه‌ندین باخ و باخاتى پربوو له‌ خؤشیی و نیعمه‌ت.

4- جنات عدن : واته‌ باخه‌کانی جيگه‌ی عدن خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ {التوبة/72} واته‌: خوا به‌لينی به‌ پیاوو ژنه‌ باوه‌رداره‌كان داوه‌ به‌باخ گه‌ليك له‌به‌هه‌شتدا: له‌ژير كؤشك و ته‌لارو دارو دره‌خته‌كانیاندا رووبار گه‌ليك ديت و ده‌چيت به‌ هه‌تا هه‌تاییش له‌وئ ده‌ميننه‌وه‌ و بئ له‌وه‌ش چه‌ندین خانوو به‌ره‌ی پاك و خاوينی له‌ناو به‌هه‌شته‌ هه‌تا هه‌تاییه‌كاندا بؤ ئاماده‌كردوون سه‌ره‌رای ئه‌وانه‌، ره‌زامه‌ندیی خوا له‌هه‌موو گه‌وره‌ترو خؤشتره‌ هه‌رئه‌وه‌ به‌ ختیاریی و سه‌رفرازیی گه‌وره‌و مه‌زنه‌ ، پيغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم ده‌فه‌رمويت: ئه‌وكه‌سه‌ی باوه‌ری به‌خواو به‌ پيغه‌مبه‌ری ئه‌وه‌و، به‌باشی نويژ ده‌كاو، رؤژووی ره‌مه‌زان ده‌گرئ، ده‌شێ خوا بیخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌، هیجره‌تی كردبئ، یان له‌ زێدی خؤیدا مابيته‌وه‌، گوتیان: ئایا ئه‌م مژده‌ خؤشه‌ به‌خه‌لكی تر نه‌ده‌ین ؟ فه‌رمووی: له‌ به‌هه‌شتدا سه‌د پله‌ هه‌یه‌ ، نيوان ئه‌م پله‌ بؤ ئه‌و پله‌ ئه‌ندازه‌ی دووری نيوان ئاسمان و زه‌وییه‌ ، خوای به‌خشنده‌ ئاماده‌ی كردووه‌ بؤ موجاهیدان، ده‌سا هه‌ر كه‌ داوای به‌هه‌شتتان كرد داوای (فیرده‌وس) بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌و فیرده‌وسه‌ لای سه‌رووو ناوه‌راستیی به‌هه‌شته‌، رووباره‌كانی به‌هه‌شتیش له‌وئ هه‌لده‌قولين، عه‌رشی خوا له‌سه‌روویانه‌وه‌یه‌. متفق علیه.

5- جنات الفردوس : واته‌ باخه‌کانی جيگه‌ی فیردوس خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا {الكهف/107} واته‌: بيگومان ئه‌وانه‌ی ئیمان و باوه‌ریان هيناو، كردوه‌ی چاكیان ئه‌نجام دا كانت هه‌ر له‌زووه‌وه‌ باخه‌كانی فیرده‌وسمان كردؤته‌ جيی په‌زيراییان. عن عبادة بن الصامت رضي الله عنه أن رسول الله صلی الله علیه وسلم قال: الجنة مأة درجة، ما بين كل درجتين كما بين السماء والأرض، أعلاها الفردوس، ومنها تفجر أنهار الجنة الأربعة، فإذا سألتم الله فاسألوا الفردوس . ونحوه عن أبي هريرة ومعاذ بن جبل وغيرهم من الصحابة . متفق علیه‌. به‌هه‌شت سه‌د پله‌یه‌، دووری هه‌ر یه‌كيكیان له‌یه‌كدی به‌قه‌د دووری ئاسمان و زه‌مینه‌ له‌یه‌كتر، مه‌زن و بڵندتریان باخاتی (فیرده‌وس)ـه‌، هه‌رچوار رووباره‌ كانی به‌هه‌شتیش هه‌رله‌وئ هه‌لده‌قولين، ئه‌وسا هه‌ركات ئيوه‌ داواتان له‌خوا كرد، فیرده‌وسی ليبخوازن.

6- جنات المأوی : واته‌ جيگه‌و باخه‌کانی حه‌وانه‌وه‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ جَنَّاتُ الْمَأْوَى نُزُلًا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ {السجدة/19} واته‌: ئه‌وانه‌ی به‌ باوه‌ربوون و كاره‌چاكه‌ كانیان كرد مه‌ئواو شوينیان چه‌ند باخيكی به‌هه‌شتی هه‌میشه‌ییه‌ له‌و به‌هه‌شته‌دا داده‌به‌زن و ده‌بنه‌ میوان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و كارانه‌وه‌ كردوویانه‌.

7- دار المتقین : واته‌ جيگه‌ی خؤ پاريزان خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْاْ مَاذَا أَنزَلَ رَبُّكُمْ قَالُواْ خَيْرًا لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ {النحل/30} واته‌: وه‌ به‌خه‌لكانی خؤباريز ده‌گوترئ: په‌روه‌ردگارتان چی به‌خه‌لات بؤ پيغه‌مبه‌ر صلی الله علیه وسلم نارده‌ خوارئ ده‌لين: هه‌رچی باشه‌ ئه‌وه‌ی ناردووه‌ جا بؤ ئه‌وانه‌ی له‌م ژیانی دنیایه‌دا ئاكاری چاكیان كردووه‌، پاداشتی باش و چاكیان بؤ هه‌یه‌ خؤ به‌راستی خانه‌و مالی دوا رؤژ زؤر باشتره‌ بؤیان و بيگومان خانه‌ی پاريزگاران چاكخانه‌یه‌كه‌.

8- دار لمقامه‌ : واته‌ جيگه‌ی نیشته‌جي و ئارامی خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (34) الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِن فَضْلِهِ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٌ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٌ(35) (فاطر) واته‌: شوكرانه‌ی خوا ده‌كه‌ن و ئه‌لين: سوپاس و ستایش بؤ ئه‌و خوایه‌ی كه‌ خه‌فه‌ت و دل نیگه‌رانی له‌سه‌ر نه‌هيشتین بيگومان په‌روه‌ردگارمان زؤر گوناح به‌خشه‌، پێزان و پاداش ده‌ره‌وه‌یه‌، ئه‌و خوایه‌ی كه‌ ئيمه‌ی له‌ چاكه‌ی خؤی له‌ مالی مانه‌وه‌و نه‌فه‌وتاندا واته‌: له‌ به‌هه‌شتدا جينشین كرد تيیدا هیچ ماندویه‌تی و خه‌سته‌گیمان پيناگات.
9- المقام الامین : واته‌ جيگه‌ی مانه‌وه‌ی بئ ترس خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ {الدخان/51} واته‌: بيگومان پاريزكاران له‌ جيگایه‌كی هيمن و ئاسایشدان.

10- المقعد الصدق : واته‌ نشینگه‌ی راستی و راستگؤیان خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت له‌ قورئانی پیرؤزدا إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (54) فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍ (55) (القمر) واته‌: به‌راستی ئه‌وانه‌ش خؤیان له‌ شیرك و قه‌ده‌غه ‌كراوه‌كانی خوا پاراستووه‌ له‌ناو چه‌ندان به‌هه‌شت و رووباری فره‌ جؤرن: رووباری ئاو، رووباری عاره‌ق، رووباری هه‌نگوین، رووباری شیر، له‌لای خوای پاشای به‌ده‌سه‌لات، له‌وئ شادمان و خؤشنوودن، ئیمامیئه‌حمه‌د له‌ عه‌بدولاای كوری عه‌مره‌وه‌ ده‌ليت: المقسطون عند الله على منابر من نور عن يمين الرحمن وكلتا يديه يمين، الذين يعدلون فى حكمهم وأهليهم وما ولوا اخرجه مسلم : ٣/١٤٨٥. أحمد : ٢/١٦٠. النسائى : ٨/٢٢١. پيغه‌مبه‌ر صلی الله علیه و سلم فه‌رمووی: دادگه‌ره‌كان له‌لای ده‌ستی راستی خوای به‌به‌زه‌یین - خؤ هه‌ردوو ده‌ستیشی راستن- له‌سه‌رچه‌ند میمبه‌ريكی نوورانین، ئه‌وانه‌ش ئه‌و كه‌سانه‌ن له‌نيو خانه‌واده‌ی خؤیاندا و، له‌گه‌ل ئه‌وانه‌دا له‌ژير ده‌سه‌لاتی ئه‌واندان به‌دادگه‌رانه‌ بریارو فه‌رمان ئه‌ده‌ن. سا خوا به‌میهره‌بانی خؤت بمانخه‌یته‌ ناو ئه‌وانه‌وه‌.

كانیه‌كانی ناو به‌هه‌شت


له‌ناو به‌هه‌شتدا چه‌ند كانیه‌ك هه‌یه‌ وه‌كو خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمويت إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

سه‌ل سه‌بیل : خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموويت {عَيْنًا فِيهَا تُسَمَّى سَلْسَبِيلًا واته‌ سه‌لسه‌بیل : ئاويكی جوان ره‌وان خؤش و به‌گويره‌ی ئاره‌زووی به‌هه‌شتیه‌كانه‌

سه‌رچاوه‌كانی ته‌سنیم : خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموويت {وَمِزَاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ _ عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ به واتای ته‌سنیم ئیبن و مه‌سعود ره‌زای خوای ليبی ده‌فه‌رموويت كانیه‌كه‌ له‌ به‌هه‌شتدا بؤ كه‌سه‌ زؤر نزیكه‌كانی خوایه‌ به‌ پوخته‌ی و بێ ئه‌وه‌ی هیچی تری تێكه‌ڵ بكريت ده‌یخؤینه‌وه‌ به‌لام بؤ كه‌سانی أصحاب الیمین به‌ تيكه‌ل كراوی له‌گه‌ل ئاوی تردا ده‌یخؤینه‌وه‌ . وه‌ كانیه‌كانی به‌هه‌شت به‌پيی خواست و داواكردنی خاوه‌نه‌كانیان هه‌لده‌قوليت وه‌ خىیان چؤنیان بوێت و له‌هه‌ر كاتيكدا ئاره‌زوویان ليبيت هه‌لی ده‌قولينن . وه‌كو خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموويت عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا واته‌ كانیه‌كه‌ به‌نده‌كانی خوا لئ ی ده‌خؤنه‌وه‌ و له‌ هه‌ر شوينيك بیانه‌ويت هه‌لی ده‌قولينن .

[KURDBAND]

شه‌وی به‌رات
شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان كه‌ له‌ناو گه‌لی‌ كوردا به‌ شه‌وی‌ (شه‌وبه‌رات) به‌ ناوبانگه‌ چه‌ند فه‌رمووده‌یه‌كی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ ده‌رباره‌ی‌ گه‌وره‌یی ئه‌م شه‌وه‌دا هاتووه‌، جا ئێمه‌ له‌و بابه‌ته‌دا ده‌مانه‌وێ‌ بۆ خوێنه‌رانی‌ به‌ڕێز لێكۆڵینه‌وه‌ك بكه‌ین و بزانین پله‌ی‌ ئه‌و فه‌رموودانه‌ له‌چ ئاستێكدانه‌؟ ئایا راست و سه‌حیحن، یانیش لاوازن، یانیش هه‌ڵبه‌ستراو؟ وه‌ ئایا دروسته‌ موسڵمانان ئه‌م شه‌وه‌ زیندوو بكه‌نه‌وه‌ به‌ شه‌ونوێژو خواپه‌رستی‌ و به‌رۆژیش به‌ڕۆژوو ببن؟

سه‌ره‌تا به‌ پشتیوانی‌ خودا فه‌رمووده‌كان ده‌هێنینه‌وه‌ و مانای‌ ده‌كه‌ین، ئینجا لێكۆلێنه‌وه‌یان له‌سه‌ر ده‌كه‌ین، به‌ پاڵپشتی‌ قسه‌ی‌ هه‌ندێ‌ له‌ زانایانی‌ ئیسلام:
(1) فه‌رمووده‌ی‌ یه‌كه‌م:
( هذه الليلة ليلة النصف من شعبان ينزل الله ليلة النصف من شعبان إلى سماء الدنيا فيغفر الله لعباده إلا لمشرك أو مشاحن)
واته‌: له‌شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان خودای‌ گه‌وره‌ دێته‌ ئاسمانی‌ دونیا، (واته‌ ئاسمانی‌ یه‌كه‌م)، ئینجا له‌و شه‌وه‌دا خودا له‌ به‌نده‌كانی‌ خۆش ده‌بێت، ته‌نها له‌ كه‌سێك نه‌بێ‌ كه‌ هاوبه‌شی‌ بۆ خودا په‌یدا كردبێ‌، یان كه‌سێك دژایه‌تی‌ موسڵمانێك بكا به‌بێ‌ هیچ بیانویه‌كی‌ شه‌رعی‌.
وه‌ ئیمامی‌ (الأوزاعي) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: ووشه‌ی‌ (مشاحن) لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وانه‌ن كه‌ بیدعه‌چین [1] .
به‌ڵام زیاتر موشاحین له‌ زمانی‌ عه‌ره‌بیدا به‌ كه‌سێك ده‌گوترێ‌ كه‌ رق و كینه‌ی له‌ ناو دڵیدا هه‌بێ‌ و قسه‌ له‌ گه‌ڵ‌ خه‌ڵك نه‌كات و دژایه‌تیان بكات.
ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ سه‌حیح و راست نیه‌، هه‌روه‌كو (ابن حجر العسقلاني) (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) له‌ (اللآلي المطلقة) [2] دا ده‌فه‌رموێ‌: (هذا حديث غريب... ) ، واته‌ فه‌رمووده‌كی‌ غه‌ریبه‌.
وه‌ سه‌نه‌دی‌ فه‌رمووده‌كه‌ش ته‌واو نیه‌، كه‌سێكی‌ تێدایه‌ به‌ناوی‌ (سليمان بن أبي كريمة) شتی‌ له‌سه‌ره‌.
هه‌روه‌ها (الهيثمي) (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) له‌ (مجمع الزوائد) دا ده‌فه‌رموێ‌: (له‌ سه‌نه‌ده‌كه‌یدا -هشام- كوڕی‌ -عبد الرحمن- هه‌یه‌ كه‌ نایناسم...) (3) .
ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ ئه‌لبانی‌ (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) به‌ هه‌ڵه‌دا چوو له‌ كاتێكدا كه‌ به‌ سه‌حیحی‌ له‌ قه‌ڵه‌مدا، له‌ (سلسلة الأحاديث الصحيحة) ، به‌ڵام له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌دا ئه‌لبانی باسی‌ جیاوازی‌ زانایان ده‌كات و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كا كه‌ زۆربه‌یان فه‌رمووده‌كانیان به‌ لاواز داناوه‌، هه‌روه‌كو ده‌فه‌رموێ‌: (وفي فضل ليلة نصف شعبان أحاديث متعددة وقد اختلف فيها فضعفها الأكثرون) (4) .

(2) فه‌رمووده‌ی‌ دووه‌م:
عن علي بن أبي طالب، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إذا كانت ليلة النصف من شعبان، فقوموا ليلها وصوموا نهارها، فإن الله ينزل فيها لغروب الشمس إلى سماء الدنيا، فيقول: ألا من مستغفر لي فأغفر له ألا مسترزق فأرزقه ألا مبتلى فأعافيه ألا كذا ألا كذا، حتى يطلع الفجر) [ 5 ] ، واته‌: پێغه‌مبه‌ر (درودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت) فه‌رموویه‌تی‌: كه‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان هات، شه‌وه‌كه‌ی‌ هه‌ستنه‌وه‌ به‌ خواپه‌رستی‌ و شه‌ونوێژ، رۆژه‌كه‌ش به‌ رۆژوو بن، خوای‌ گه‌وره‌ له‌و شه‌وه‌دا له‌ كاتی‌ رۆژ ئاوا بوون دێته‌ ئاسمانی‌ دونیا و ده‌فه‌رموێ‌: كه‌سێك هه‌یه‌ داوای‌ لێخۆشبوون بكا، تا لێی خۆش بم، كه‌سێك هه‌یه‌ داوای‌ رۆزی‌ و رزق بكا، تا رۆزی‌ بده‌م، كه‌سێك هه‌یه‌ تووشی‌ نه‌خۆشی‌ و ناخۆشی‌ بووبێ‌، تا له‌ سه‌ری‌ لاببه‌م و چاكی‌ بكه‌مه‌وه‌، تا به‌یانی‌ ده‌دا ئه‌مه‌ هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت .
ئه‌مه‌ش فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیح نیه‌، سه‌نه‌ده‌كه‌ی‌ لاوازه‌، چونكه‌ له‌ سه‌نه‌ده‌كه‌ی‌ (ابن يسرة) هه‌یه‌ كه‌ ناوی‌ ( أبو بكر بن عبد الله بن محمد بن أبي يسرة) یه‌، ئیمامی‌ ئه‌حمه‌دی‌ كوڕی‌ حه‌نبه‌ل و ئین موعین (ره‌حمه‌تی‌ خوایان لێبێت) ده‌رباره‌ی‌ ده‌فه‌رموون: (يضع الحديث) ، واته‌: فه‌رمووده‌ی‌ هه‌ڵبه‌ستراوی‌ داده‌نا(6) .
وه‌ ئه‌لبانیش له‌ (سلسلة الأحاديث الضعيفة) ، ئه‌و فه‌رمووده‌ی‌ نه‌ك به‌ لاواز داناوه‌، به‌ڵكو به‌ هه‌ڵبه‌ستراو داناوه‌ و ده‌ڵێ‌: ( موضوع السند) (7).

(3) فه‌رمووده‌ی‌ سێ‌ یه‌م:
ده‌رباره‌ی‌ نوێژی‌ شه‌وی‌ شه‌عبان كه‌ (100) سه‌د ركعات بكه‌ی‌، له‌ هه‌ر دوو ركعات سه‌لام بده‌یه‌وه‌ و له‌ ركعاتی‌ یه‌كه‌م له‌ دوای‌ سوره‌تی‌ فاتیحه‌ (11) یازده‌ جار قل هو الله أحد بخوێنی‌، وه‌ ئه‌گه‌ر حه‌ز بكه‌ی‌ (10) ده‌ ركعات بكه‌ی‌ و له‌ هه‌ر ركعاتێك له‌ دوای‌ سوره‌تی‌ فاتیحه‌ (100) جار قل هو الله أحد بخوێنی‌.
ئه‌مه‌ش هیچ فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیحی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ له‌سه‌ر نیه‌، به‌ڵكو هه‌ڵبه‌ستراوه‌ و فه‌رمووده‌ نیه‌، هه‌روه‌كو ئیمامی‌ شه‌وكانی‌ (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: (وقال فى المختصر: حديث صلاة نصف شعبان باطل... ) (8) ، واته‌: فه‌رمووده‌ی‌ نوێژی‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان باتیڵه‌، ئینجا ده‌فه‌رموێ‌: (وقال فى اللآلئ: مائة ركعة فى نصف شعبان بالإخلاص عشر مرات مع طول فضله للديلمي وغيره موضوع وجمهور رواته فى الطرق الثلاث مجاهيل وضعفاء، قال: واثني عشرة ركعة بالإخلاص ثلاثين مرة موضوع وأربع عشرة ركعة موضوع وقد اغتر بهذا الحديث جماعة من الفقهاء كصاحب الإحياء وغيره وكذا من المفسرين وقد رويت صلاة هذه الليلة أعني ليلة النصف من شعبان على أنحاء مختلفة كلها باطلة موضوعة...) (9) ، واته‌: له‌ په‌رتووكی‌ (اللآلئ) دا ده‌رباره‌ی‌ چۆنیه‌تی‌ نوێژی‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان كه‌ سه‌د ركعات بكه‌ی‌ و ده‌ جاریش سوره‌تی‌ (اخلاص) بخوێنی‌، یان به‌ شێوازه‌كانی‌ تر، هه‌ڵبه‌ستراوه‌ و فه‌رمووه‌دی‌ پێغه‌مبه‌ر نیه‌، وه‌ هه‌موو ئه‌و راویانه‌ی‌ كه‌ ریوایه‌تیان كردووه‌ به‌ هه‌موو رێگایه‌كانیه‌وه‌ نه‌زانراون و جێی باوه‌ڕ پێكراو نین، به‌ڵام هه‌ندێ له‌ شه‌رع زانان به‌م فه‌رمووده‌یه‌ هه‌ر خه‌ڵه‌تاون، له‌وانه‌ خاوه‌نی‌ په‌رتووكی‌ [ الإحياء ] ، كه‌مه‌به‌ستی‌ ئیمامی‌ غه‌زالیه‌ (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) و هه‌ندێكیش له‌ توێژه‌ره‌وانی‌ قورئان پشتیان به‌م فه‌رمووده‌ هه‌ڵبه‌ستراوه‌ به‌ستووه‌، كه‌ له‌ راستیدا نوێژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان به‌ چه‌ند رێگایه‌ك ریوایه‌ت كراوه‌، به‌ڵام هه‌موویان یان باتیڵن یانیش هه‌ڵبه‌ستراو.
هه‌روه‌ها خاوه‌نی‌ په‌رتووكی‌ (كشف الخفا) (10) ، فه‌رمووده‌ی‌ نوێژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانی‌ به‌ بێ‌ بنه‌ما داناوه‌.

(4) فه‌رمووده‌ی‌ چواره‌م:
(روي عن الحسن أنه قال: حدثني ثلاثون من أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم أن من صلى هذه الصلاة في هذه الليلة نظر الله إليه سبعين نظرة وقضى له بكل نظرة سبعين حاجة أدناها المغفرة) (11) ، واته‌: هه‌ر كه‌سێك له‌و شه‌وه‌دا ئه‌و نوێژه‌ بكات، یانی‌ نوێژی‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان، خودای‌ گه‌وره‌ حه‌فتا جار سه‌یری‌ ده‌كا، وه‌ به‌ هه‌ر سه‌یركردنێك حه‌فتا كاری‌ بۆ جێبه‌جێ‌ ده‌كات، له‌ هه‌موویان كه‌متر ئه‌وه‌یه‌ لێی خۆش ده‌بێت.
ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ (حافظ العراقي) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: (هه‌ڵبه‌ستراوه‌) (12) ، واته‌ درۆیه‌ به‌ زمانی‌ پێغه‌مبه‌ر كراوه‌.

(5) فه‌رمووده‌ی‌ پێنجه‌م:
(خمس ليال لا ترد فيهن الدعوة: أول ليلة من رجب وليلة النصف من شعبان وليلة الجمعة وليلة الفطر وليلة النحر) (13) . واته‌: (5) پێنج شه‌و هه‌نه‌ دوعاو نزا تێیدا گیرا ده‌بێت و ره‌د ناكرێته‌وه‌، یه‌كه‌م شه‌وی‌ مانگی‌ ره‌جه‌ب، شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان، شه‌وی‌ جومعه‌، شه‌وی‌ چه‌ژنی‌ ره‌مه‌زان، شه‌وی‌ جه‌ژنی‌ قوربان.
ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ش هه‌ڵبه‌ستراوه‌، هه‌روه‌كو ئه‌لبانی‌ روونی‌ كردۆته‌وه‌ له‌ (السلسلة الضعيفة) .

(6) فه‌رمووده‌ی‌ شه‌شه‌م:
( ... اما تدرين ما هذه الليلة؟ هذه ليلة النصف من شعبان إن لله عز وجل في هذه الليلة عتقاء من النار بعدد شعر غنم كلب...) (14) ، واته‌: پێغه‌مبه‌ر (درودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت) به‌ دایكی‌ بڕوادارن خاتوو (عائیشه‌) (ره‌زای‌ خودای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: ئایا نازانی‌ ئه‌م شه‌و چ شه‌وێكه‌؟، ئه‌وه‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانه‌ كه‌ خوای‌ گه‌وره‌ له‌م شه‌وه‌دا زۆر كه‌س ئازاد ده‌كا له‌ ئاگری‌ دۆزه‌خ و ده‌یانباته‌ به‌ هه‌شت به‌ ئه‌ندازه‌ی‌ ژماره‌ی‌ مووی‌ مه‌ڕو ماڵات له‌ گوناح و تاوانه‌كانی‌ به‌نده‌كانی‌ خۆش ده‌بێت...، مه‌گه‌ر كه‌سانێك كه‌ به‌ به‌رده‌وامی‌ عه‌ره‌ق بخۆن و ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ زۆر ئازاری‌ دایك و باوكیان ده‌ده‌ن و ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ به‌ به‌رده‌وامی‌ زیناو داوێن پیسی‌ ده‌كه‌ن و ته‌وبه‌ ناكه‌ن....
ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ش به‌و رێگایه‌ی‌ كه‌ هاتووه‌ سه‌حیح نیه‌، له‌ سه‌نه‌ده‌كه‌شی‌ (سعید) كوڕی‌ (عبد الكریم) ی‌ تێدایه‌ كه‌ مه‌تروكه‌، واته‌ بایه‌خی‌ پێنه‌دراوه‌، وه‌ ئه‌لبانیش به‌ فه‌رمووده‌كی‌ زۆر بێهێزی‌ داناوه‌.

(7) فه‌رمووده‌ی‌ حه‌وته‌م:
وأخرجوا من طريق مروان بن سالم عن بن كردوس عن أبيه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من أحيا ليلتي العيد وليلة النصف من شعبان لم يمت قلبه يوم تموت القلوب) (15)، واته‌: هه‌ر كه‌سێك شه‌وی‌ جه‌ژنی‌ ره‌مه‌زان و قوربان و شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان زیندوو بكاته‌وه‌ و خواپه‌رستی‌ بكا، ئه‌وه‌ دڵی‌ نامرێ‌ له‌و كاته‌ی‌ كه‌ دڵه‌كانی‌ خه‌ڵك ده‌مرێ‌.
ئه‌مه‌ش فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیح نیه‌، هه‌روه‌كو (ابن حجر العسقلاني) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: له‌ سه‌نه‌ده‌كه‌ی‌ (مروان) هه‌یه‌ كه‌ تاوانبار كراوه‌ به‌ درۆ (16) .
(ابن تيمية) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: (ليلة نصف شعبان روي في فضلها من الأخبار والآثار ما يقتضي أنها مفضلة ومن السلف من خصها بالصلاة فيها وصوم شعبان جاءت فيه أخبار صحيحة أما صوم يوم نصفه مفردا فلا أصل له بل يكره، قال وكذا اتخاذه موسما تصنع فيه الأطعمة والحلوى وتظهر فيه الزينة وهو من المواسم المحدثة المبتدعة التي لا أصل لها) . واته‌: (شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان هه‌ندێك فه‌رمووده‌ و ئاسار ده‌رباره‌ی‌ هاتوون، كه‌ وا ده‌رده‌كه‌وێ‌ شه‌وێكی‌ گه‌وره‌بێ‌، وه‌ هه‌ندێك له‌ زانایانی‌ سه‌له‌ف تایبه‌تیان كردووه‌ به‌ نوێژكردن، وه‌ رۆژوو گرتن له‌ مانگی‌ شه‌عبان چه‌ند فه‌رمووده‌یه‌كی‌ سه‌حیحی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ -درودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت- ده‌رباره‌ی‌ هاتووه‌، به‌ڵام ده‌رباره‌ی‌ رۆژوو گرتن به‌ ته‌نها له‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان (شه‌وبه‌رات)، هیچ بنه‌مایه‌كی‌ راستی‌ نیه‌، به‌ڵكو مه‌كروهه‌ و باش نیه‌ به‌ رۆژوو ببی‌، هه‌روه‌ها باش نیه‌ و ناپه‌سنده‌ ئه‌م شه‌وه‌ بكه‌یه‌ جه‌ژن و ئاهه‌نگگێڕان و یادكردنه‌وه‌، خواردن و شیرنه‌مه‌نی‌ به‌م بۆنه‌وه‌ دروست بكه‌ی‌، و جوانكاری‌ ده‌ربێخی‌، كه‌ ئه‌مه‌ یادكردنه‌وه‌یه‌كی‌ بیدعه‌یه‌ و هیچ بنه‌مای‌ نیه‌).
وه‌ ئیمامی‌ شه‌وكانی‌ (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) له‌ (الفوائد المجموعة) ، دا ده‌فه‌رموێ‌: (ده‌رباره‌ی‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان هیچ فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیح نه‌هاتووه‌ و راویه‌كانیش هه‌موویان نه‌زانراون) (17) .
وه‌ (ابن دحية) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: (لم يصح في ليلة نصف شعبان شيء ولا نطق بالصلاة فيها ذو صدق من الرواة وما أحدثه إلا متلاعب بالشريعة المحمدية راغب في زي المجوسية) (18) . واته‌: (ده‌رباره‌ی‌ شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان هیچ فه‌رمووده‌یه‌كی‌ سه‌حیح نه‌هاتووه‌، وه‌ هیچ كه‌سێكی‌ راستگۆ له‌ راویه‌كان ئه‌م فه‌رموودانه‌ی‌ نه‌گێڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ باس له‌ نوێژ و خواپه‌رستی‌ بكا له‌م شه‌وه‌، مه‌گه‌ر كه‌سانێك نه‌بێ‌ كه‌ گاڵته‌ و یاری‌ به‌ ئایینی‌ موحه‌ممه‌د بكه‌ن و بیانه‌وێ‌ وه‌كو ئاگر په‌رسته‌كان بكه‌ن).
جا ئێمه‌ لێره‌دا خوێنه‌رانی‌ به‌ڕێز و هه‌موو كه‌سێك ئاگادار ده‌كه‌ینه‌وه‌، كه‌ ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ی‌ یادی‌ ئه‌م شه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ ئێمه‌ نایان كه‌ینه‌ ئاگر په‌رست و دوور له‌ دین، به‌ڵكو ده‌ڵێین: ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ موسڵمانن و ده‌یانه‌وێ‌ خودا له‌ خۆ رازی‌ بكه‌ن، به‌ڵام تووشی‌ هه‌ڵه‌ بووینه‌ پێویسته‌ به‌ شێوه‌كی‌ جوان بۆیان روون بكه‌ینه‌وه‌ و ئاگاداریان بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ فه‌رمووده‌كان لاوازو هه‌ڵبه‌ستراون و كاریان پێ‌ ناكرێ‌، وه‌ (ابن دحية) ش نابا به‌م شێوه‌ تونده‌یه‌ موسڵمانان به‌ ئاگر په‌رست بچوێنێ‌.
ئینجا ئه‌وه‌ ماوه‌ بڵێین كه‌ هه‌ندێ‌ كه‌س ده‌رباره‌ی‌ گه‌وره‌یی شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان ئه‌م ئایه‌ پیرۆزه‌ به‌ به‌ڵگه‌ ده‌هێننه‌وه‌ له‌ سوره‌تی‌ دوخان كه‌ ده‌فه‌رموێ‌: إنا أنزلناه في ليلة مباركة إنا كنا منذرين * فيها يفرق كل أمر حكيم * أمراً من عندنا إنا كنا مرسلين [ 19 ] ، واته‌: ئێمه‌ ئه‌و قورئانه‌مان له‌ شه‌وێكی‌ پڕ له‌ پیت و پیرۆز ناردووته‌ خواره‌وه‌، وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئاگاداریان بكه‌ینه‌وه‌ و بیان ترسێنین له‌ سزای‌ دۆزه‌خ، وه‌ هه‌ر له‌و شه‌وه‌دا هه‌موو كارێك جیا ده‌كرێته‌وه‌ و ناگۆڕێ‌، ئه‌وه‌ش به‌ ئه‌مرو فه‌رمانی‌ ئێمه‌یه‌، وه‌ ئێمه‌ پێغه‌مبه‌ریان بۆ ده‌نێرین تا ئایه‌ته‌كانی‌ خودایان بۆ بخوێنێته‌وه‌.
جا ده‌ڵێن: (في ليلة مباركة) مه‌به‌ست شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانه‌، به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌مه‌ قسه‌كی‌ بێهێزه‌، زۆربه‌ی‌ زانایان له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ن كه‌ مه‌به‌ست پێی شه‌وی‌ قه‌دره‌ (ليلة القدر) ، نه‌ك شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان.
(ابن كثير) (ره‌حمه‌تی‌ خوای‌ لێبێت) ده‌فه‌رموێ‌: (هه‌ر كه‌سێك بڵێ‌: ئه‌م ئایه‌ته‌ مه‌به‌ست پێی شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانه‌، وه‌كو له‌ (عكرمة) ی‌ ریوایه‌ت كراوه‌، ئه‌وه‌ قسه‌كی‌ دوور ده‌كات و ده‌قی‌ قورئان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كا كه‌ قورئان له‌ مانگی‌ ره‌مه‌زان هاتۆته‌ خوار له‌ شه‌وی‌ قه‌در، نه‌ك شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان) (20) .
به‌ڵێ‌/ قورئان به‌ ئاشكرا ده‌فه‌رموێ‌: شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن ... [ 21 ] ، واته‌: مانگی‌ ره‌مه‌زان ئه‌و مانگه‌یه‌ كه‌ قورئانی‌ تێدا ره‌وانكراوه‌.
وه‌ له‌ مانگی‌ ره‌مه‌زانیش قورئان دابه‌زاندنی‌ تایبه‌ت كردووه‌ به‌ شه‌وی‌ قه‌در (ليلة القدر) وه‌ك ده‌فه‌رموێ‌: إنا أنزلناه في ليلة القدر ... (22).
كه‌واته‌: ئه‌و ئایه‌ته‌ی‌ سوره‌تی‌ دوخان إنا أنزلناه في ليلة مباركة مه‌به‌ست شه‌وی‌ قه‌دره‌، نه‌ك شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان.

پوخته‌ی‌ قسان و ئاكامه‌كانی‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌
ده‌رباره‌ی‌ گه‌وره‌یی شه‌وی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان هیچ فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیحی‌ پێغه‌مبه‌ر نیه‌، به‌ڵكو فه‌رمووده‌كان هه‌ندێكیان زۆر لاوازن، هه‌ندێكیشیان هه‌ڵبه‌ستراون به‌ ده‌م پێغه‌مبه‌ر (درودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت)، بۆیه‌ هه‌ق نیه‌ هه‌ندێ‌ له‌ ووتار بێژه‌كان و مامۆستاكان هانی‌ خه‌ڵك بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م شه‌وه‌ زیندوو بكه‌نه‌وه‌ به‌ خواپه‌رستی‌ و به‌ رۆژیش به‌ رۆژوو بن، چونكه‌ وه‌كو روونمان كرده‌وه‌ هیچ فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیح نیه‌ له‌م باره‌وه‌.
به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پێویسته‌ بگوترێ‌ ده‌رباره‌ی‌ رۆژوو گرتن ئه‌وه‌یه‌، رۆژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان دروسته‌ به‌ رۆژوو ببی‌ له‌ چه‌ند حاڵه‌تێكدا:
1ـ ئه‌گه‌ر كه‌سێك عاده‌ت و نه‌ریتی‌ وابێ‌ وه‌كو زیندوو كردنه‌وه‌ی‌ سوننه‌تێكی‌ پێغه‌مبه‌ر (درودی‌ خوای‌ له‌سه‌ر بێت) دووشه‌م و پێنج شه‌مان به‌ رۆژوو بێ‌، رۆژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانیش بكه‌وێته‌ رۆژی‌ پێنج شه‌ممه‌، ئه‌وا دروسته‌ رۆژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان به‌ رۆژوو بێت.

2ـ دروسته‌ بۆ كه‌سێك كه‌ نه‌ریتی‌ وابێ‌ له‌ هه‌موو مانگێك (3) سێ‌ رۆژان به‌ رۆژوو بێ‌، (13)، (14)، (15) وه‌كو سوننه‌تێكی‌ پێغه‌مبه‌ر، كه‌ پێی ده‌گوترێ‌: (أيام البيض) ، ئه‌وا دروسته‌ رۆژی‌ پانزه‌ی‌ شه‌عبانیش به‌ رۆژوو بێت.

3ـ ئه‌گه‌ر كه‌سێك نه‌ریتی‌ وا بێ‌ رۆژه‌ك نا رۆژه‌ك به‌ رۆژوو بێت، پێش نیوه‌ی‌ شه‌عبانیش به‌ رۆژوو نه‌بووبێ‌، ئه‌وا دروسته‌ بۆی‌ رۆژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان به‌ رۆژوو بێت.

4ـ راسته‌ ده‌رباره‌ی‌ گه‌وره‌یی مانگی‌ شه‌عبان به‌ گشتی‌ و به‌ رۆژوبوون تێیدا چه‌ند فه‌رمووده‌كی‌ سه‌حیحی‌ پێغه‌مبه‌ر هه‌یه‌ كه‌ له‌ بوخاری‌ و موسلم و له‌ سه‌حیحه‌كانی‌ تریشدا هاتووه‌، كه‌ پێغه‌مبه‌ری‌ خودا زۆر به‌ رۆژوو بووه‌ له‌و مانگه‌دا، دیاره‌ قسه‌ی‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌مه‌ نیه‌، به‌ڵكو ده‌رباره‌ی‌ شه‌وو رۆژه‌كی‌ تایبه‌ته‌ كه‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبانه‌.
كه‌واته‌: ئه‌وه‌ی‌ كه‌ مه‌كروهو ناپه‌سند و بیدعه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ رۆژی‌ نیوه‌ی‌ شه‌عبان به‌ ته‌نها به‌ رۆژوو بیت، شه‌وه‌كه‌ش تایبه‌ت بكه‌ی‌ به‌ خواپه‌رستی‌ و شه‌ونوێژ و خواردن دروست بكه‌ی و ئاهه‌نگ بگێڕی‌ و هه‌موو ساڵێك بیكه‌یه‌ یاده‌وه‌ری‌.
---------------
په‌راوێزه‌كان
(1) بڕوانه‌: شرح سنن ابن ماجة: المؤلف: السيوطي، عبد الغني، فخر الحسن الدهلوي، الناشر: قديمي كتب خانة ـ كراتشي ـ: 1/100.
(2) بڕوانه‌: الأمالي المطلقة: للإمام أحمد بن حجر العسقلاني، المكتب الإسلامي ـ بيروت ـ، الطبعة الأولى، 1416هـ ـ 1995م، تحقيق: حمدي عبد المجيد السلفي: 1/121.
(3) بڕوانه‌: مجمع الزوائد ومنبع الفوائد: للإمام نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي، دار الفكر ـ بيروت ـ، 1412هـ: 8/126، [12958، 12959، 12860، 12861].
(4) بڕوانه‌: [السلسلة الصحيحة: للألباني، مكتبة المعارف ـ الرياض ـ: 3/135، [1144].
(5) رواه ابن ماجة 1/444، [1388].
(6) بڕوانه‌: [سنن ابن ماجة: للإمام أبي عبد الله محمد بن يزيد القزويني، دار الفكر ـ بيروت ـ، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، مع الكتاب: تعليق محمد فؤاد عبد الباقي، والأحاديث مذيلة بأحكام الألباني عليها: 1/444، [1388].
(7) [السلسلة الضعيفة: للألباني، مكتبة المعارف ـ الرياض ـ: 5/154، [2132].
(8) بڕوانه‌: [الفوائد المجموعة في الأحاديث الموضوعة: للإمام محمد بن علي بن محمد الشوكانى، المكتب الإسلامي ـ بيروت ـ، ط3، 1407هـ، تحقيق: عبد الرحمن يحى المعلمي: 1/51.
(9) هه‌مان شه‌رچاوه‌: الفوائد المجموعة في الأحاديث الموضوعة: 1/51.
(10) بڕوانه‌: [كشف الخفا للعجلوني: 2/2337.]
(11) إحياء علوم الدين: للإمام أبي حامد الغزالي، [ت505هـ]، وبذيله كتاب المغني عن الأسفار في تخريج ما في الإحياء من الأخبار: للعلامة زين الدين أبي الفضل عبد الرحيم بن الحسين العراقي [ت806هـ]، ضبط نصه وخرج أحاديثه د/محمد محمد تامر، دار الآفاق العربية ـ القاهرة ـ، ط1، 2004م: 1/277.
(12) هه‌مان سه‌رچاوه‌ [ إحياء علوم الدين: 1/277.]
(13) [السلسلة الضعيفة: للألباني 3/649، [1452، 522].
(14)رواه البيهقي في شعب الإيمان 3/382، [3835]، العلل المتناهية 2/559، ضعيف الترغيب والترهيب 1/156، [620، 622، 1247، 1501، 1651]، الترغيب والترهيب 2/73، [1546، 1547، 1548، 3103، 3825، 4190، 4191].
(15) بڕوانه‌: [العلل المتناهية: 2/559،] هه‌روه‌ها [تذكرة الموضوعات: لابن الجوزي 1/312، هه‌روه‌ها [ضعيف الترغيب والترهيب: للألباني 2/15، [1247].
(16) بڕوانه‌: [الإصابة في تمييز الصحابة: للإمام أبي الفضل أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، دار الجيل ـ بيروت ـ، ط1، 1412هـ، تحقيق: علي محمد البجاوي: 5/580، [7398].
(17) بڕوانه‌: [الفوائد المجموعة للشوكاني: 1/51.]
(18) بڕوانه‌: [فيض القدير شرح الجامع الصغير: للإمام عبد الرؤوف المناوي، المكتبة التجارية الكبرى ـ مصر ـ، ط1، 1356هـ، مع الكتاب: تعليقات يسيرة لماجد الحموي: 2/316.
(19) {سورة الدخان: الآية 3ـ5.}.
(20) بڕوانه‌: تفسير القرآن العظيم: للإمام الحافظ عماد الدين أبي الفداء إسماعيل بن كثير القرشي الدمشقي [700ـ774هـ]، متضمنة تحقيقات العلامة محمد ناصر الدين الألباني، خرج أحاديثه: محمود بن الجميل، وليد بن محمد بن سلامة، خالد بن محمد بن عثمان، ط1، 1425هـ ـ 2004م، مكتبة الصفا ـ القاهرة ـ: 7/163.
(21) سورة البقرة: الآية 185.
(22) سورة القدر: 1.

[KURDBAND]

راپۆرته كه له سه ر ئۆزۆن
گازی ئۆزۆن که‌ ڕێژه‌ی له‌‌% 90 له‌ چینی ستراتۆسفێردایه‌ که‌ (12 _50) کم له‌ ڕووی زه‌وی یه‌وه به‌رزه‌و له‌%10 ی ده‌که‌وێته‌ چینی ترۆپۆسفێر که‌نزیکه ( 10 -12 ) کم له‌ ڕووی زه‌وی یه‌وه‌به‌رزه.
ئۆزۆن فۆرمێکی تایبه‌ته‌ له‌ئۆکسجین ، هه‌رمۆلیکیولێکی ئۆزۆن له‌ سێ ئه‌تۆم ئۆکسجینی به‌ یه‌که‌وه‌ به ستراو پێکهاتووه (03 ).
له‌ژێر کاریگه‌ری تیشکی سه‌رووی وه‌نه‌وشه‌یی خۆر و له‌کاتی هه‌وره‌تریشقه‌دا مۆلیکیولی ئۆکسجین دابه‌ش ئه‌بێت بۆ دوو ئه‌تۆم ئه‌مانه‌ش ئاماده‌یی یه‌کگرتنه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ مۆلیکیولێکی ئۆکسجین هه‌یه‌ بۆ پێکهێنانی مۆلیکیولێکی ئۆزۆن وه‌کو له‌ خواره‌وه‌ روونکراوه‌ته‌وه‌:
2 o + 2 o2 -----> 2 o3 گازی ئۆزۆن بۆ پاراستنی بوونه‌وه‌ر به‌ گشتی وڕه‌خساندنی ژیانی مرۆڤ له سه‌ر گۆی زه‌وی وه‌ك مادده‌یه‌کی گرنگ وپێویست زۆر به‌هاداره‌.
کاری گازی ئۆزۆن مژین و نه‌هێشتنی په‌ڕینه‌وه‌ یا گه‌یشتنی تیشکه‌کانی ئولتراڤیولیتی( سه‌رووی وه‌نه‌وشه‌یی) تیشکی خۆر، که‌ درێژی شه‌پۆله‌کانیان له‌ نێو( 280_320 ) نانومه‌تره‌ و ووزه‌یه‌کی زۆری تێدایه‌،
بۆ سه‌ر زه‌وی، ئه‌و تیشکانه‌ش ئه‌بنه‌ هۆی فه‌وتان و شێوانی مۆلیکیوله‌ بایۆلۆجیه‌کان وه‌کو خانه‌‌ بۆماوه‌کان و پرۆتین و ئه‌گه‌ری تووشبوونی پێست به‌ نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ی پێست و لاوازکردنی سیسته‌می به‌رگری و کۆمه‌ڵێ نه‌خۆشی تر، جگه‌ له‌وه‌ی زیانه‌کانی ئه‌م تیشکه‌ جیهانی ڕووه‌ك وئاژه‌ڵیش ده‌گرێته‌وه.
له‌گه‌ڵ ته‌نکبوونه‌وه‌ی چینی ئۆزۆن له‌ ئه‌تمۆسفێردا ده‌رفه‌تی زیاترتێپه‌ڕبوونی تیشکی سه‌رووی وه‌نه‌وشه‌یی بۆ سه‌ر زه‌وی زیاتر ده‌بێت وبه‌مه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ی زیانه‌کانی بۆ بوونه‌وه‌ر ئاکامی خراپتری لێده‌که‌وێته‌وه‌
له‌ کاتێکدا گازی ئۆزۆن ژیانی زینده‌وه‌ر له‌سه ر گۆی زه‌وی ده‌ڕه‌خسێنێ به‌ بوونی وه‌کو فلته‌رێك بۆ پاڵاوته‌کردنی تیشکی خۆرو مژینی تیشکی سه‌رووی وه‌نه‌وشه‌یی پێش گه‌یشتنی به‌ سه‌رڕووی زه‌وی،
له‌ هه‌مان کاتدا بوونی به‌ ڕێژه‌ی 40 مللگرام بۆ مه‌تر سێجا هه‌ست به‌ بوونی ده‌کرێت وله‌ 400 مللگرام بۆ مه‌تر سێجاله‌ سه‌ر ڕووی زه‌وی کاریگه‌ری بۆ
سه‌ر ته‌ندروستی مرۆڤ هه‌یه‌و مرۆڤ تووشی کێشه‌کانی کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان ده‌کات وه‌کو هه‌ناسه‌ ته‌نگی و کۆکه‌ی وشك و سووتانه‌وه‌ی دیواری ناوه‌وه‌ی کۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان و فه‌وتانی دارستان و که‌مبوونه‌وه‌ی به‌روبوومی کشتوکاڵی.
له‌هه‌مان کاتدا گازی ئۆزۆن ناڕاسته‌وخۆ به‌شداره‌له‌ گه‌رمبوونی گلۆبالی گۆی زه‌وی و گۆڕانی که‌ش و هه‌وا.

[KURDBAND]

كاربۆن یه‌كێكه‌ له‌ توخمه‌ كیمیاییه‌كان ، هێماى(C) ه‌ ، ژماره‌ى گه‌ردیله‌یی (6)ه‌ ، یه‌كێكه‌ له‌ ناكانزاكان ، هاوهێزى چواره‌ ، له‌ سروشتدا به‌ زۆر شێوه‌ ده‌بینرێ.
هێما C
ژماره‌ى پرۆتۆن 6
ژماره‌ى ئه‌لكترۆن 6
بارسته‌ ژماره‌ 12.0107 g/mol
شێوه‌ (رِه‌نگ) ئه‌ڵماس (بێ رِه‌نگه‌)
گرافیت (رِه‌شه‌)
شێوگی ئه‌لكترۆنی 1s2 2s2 2p2
ژماره‌ى ئه‌لكترۆن له‌ هه‌ر به‌رگێك 4 ،2
سیفاته‌ فیزیاییه‌كان
چرِی گرافیت 2.267 gm/cm3
چرِی ئه‌ڵماس 3.513g/cm3 له‌0oC ،101.325Kpa
پله‌ى توانه‌وه‌ 4300-4700 OK
گه‌رمى توانه‌وه‌ گرافیت 100 Kj/mol
گه‌رمى توانه‌وه‌ ئه‌ڵماس 120 Kj/mol
گه‌رمى به‌ هه‌ڵم بوون 355.8 Kj/mol
فراوانی گه‌رمی ئه‌ڵماس 6.115 J/(mol.K) 25OC
فراوانی گه‌رمی گرافیت 8.517 J/(mol.K) له‌ 25OC
په‌ستانى هه‌ڵم
په‌ستان Pa 1 10 100 1000 1*10^4 1*10^5
له‌پله‌ى OK 2830 3048 3289 3572 3908
سیفه‌تی ئه‌تۆمی
شێوگی به‌لوری پوازه‌یی
بارى ئۆكسان 4 ،2 ئۆكسیدی ترشی بێ هێز
سالبی كاره‌بایی 2.55(پێوه‌ری باولینگ)
هێزی ئا یۆنین 1- 1086.5 Kj/mol
2- 2352.6 Kj/mol
3- 4620.5 Kj/mol
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ 70 Pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ (ژماره‌یى) 67 pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ هاوبه‌شی Pm 77
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ ڤان دیر ڤا لز 170pm
سیفه‌تی تر
باری موگناتیسی دایا موگناتیسی
گه‌یاندنی گه‌رمی گرافیت 300Kcal (119-165) (W/(m.K))
گه‌یاندنی گه‌رمی ئه‌ڵماس 300Kcal (900-2320) (W/(m.K))
خێرایی بڵاوبونه‌وه‌ى گه‌رمى (ئه‌ڵماس) (503-1300)mm2/s له‌ 300OK
ژماره‌ى تۆماركردن 0-44-7440


هاوتا توخمه‌كانی كلور
هاوتا بوونی له‌ سروشت نیوه‌ ته‌مه‌ن جۆرى تیشك هیزی تیشك(MeV) هاوتاكانی تر
C12 %98.9 C جێگیره‌ و 6 نیوترونی هه‌یه‌
C13 %1.1 C جێگیره‌ و 7 نیوترونی هه‌یه‌
C14 ده‌گمه‌ن 5730 سالڕ 0.156 N14

جۆره‌كانی كاربۆن:
1-ئه‌ڵماس: ڕه‌قترین جۆری كانزایه‌ ، له‌ شێوه‌ى قوچه‌ك دایه‌ كه‌ كاربۆن له‌ گۆشه‌كاندا هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك گه‌ردیله‌ى كاربۆن له‌ ناوه‌راست كه‌ گه‌ردیله‌كان به‌ چوار ئه‌لكترۆن له‌ خولی (SP3) به‌یه‌ك ده‌به‌سترێن
كه‌ هێزو ره‌قى ده‌به‌خشێته‌ ئه‌ڵماس.
2-گرافیت: یه‌كێكه‌ له‌ مادده‌ نه‌رمه‌كان ، گه‌ردیله‌كانى كاربۆن به‌ سێ ئه‌لكترۆن له‌ خولی SP2 به‌یه‌ك ده‌به‌سترێن وه‌ یه‌ك ئه‌لكترۆن له‌ خولی S .
3-فۆلیرین: بریتییه‌ له‌ گه‌ردى گه‌وره‌ پێكهاتووه‌ له‌ كاربۆن له‌ شێوه‌ى گۆدایه‌(كه‌ به‌ باشترین و ئاسانترین شێوه‌ داده‌نرێت به‌ باكی بۆل ناسراوه‌).
4-سیرافیت: ڕوێكی لوسی هه‌یه‌ ، پێكهاته‌ی به‌ته‌واوی نازانرێ.
5-ئایۆنسدالایت: وه‌ك ئه‌ڵماسه‌ له‌ پێكهاته‌یدا به‌ڵام به‌ به‌لوری شه‌شی.
6-كاربۆنی نا بلوری : كۆبونه‌وه‌ی گه‌ردیله‌كانی كاربۆن به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕێك و نا بلوری له‌ باری شوشه‌یی یه‌.
7-بڵقی كاربۆنی بچووك : تۆڕێكی موگناتیسی هه‌ستیار ، چڕییه‌كه‌ى كه‌مه‌ وه‌ك گرافیت ، به‌ جۆرێ گه‌ردیله‌كان سێیانی له‌ خولی شه‌شی و حه‌وتی به‌ یه‌ك ده‌به‌سترێن.
8- بۆڕی كاربۆنی بچووك: گه‌ردیله‌كان سێیانی به‌ یه‌ك ده‌به‌سترێن كه‌ شێوه‌ى بۆڕی ناو به‌تاڵ وه‌رده‌گرێ.
9- كاربۆنی شوشه‌یی(Isotropic): ژماره‌یه‌كی زۆر كونی تێدایه‌ ، به‌ پێچه‌وانه‌ی گرافیت ، گه‌ردیله‌كان به‌شێوه‌ى نارێك بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.
كاربۆن له‌ هه‌موو بواره‌كانى ژیان به‌شداره‌ ، به‌تایبه‌تی كیمیای ئه‌ندامى. یه‌كێكه‌ له‌ ناكانزاكان ، توانای دروست كردنی به‌ندی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ توخمه‌كان ، له‌ پێكهاته‌ی زیاتر له‌ ده‌ ملیۆن ئاوێته‌دا به‌شداره‌ ، له‌گه‌ڵ ئۆكسجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن كه‌ زۆرگرنگه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی ڕوه‌ك. له‌گه‌ڵ هایدرۆجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی هایدرۆكاربۆنه‌كان كه‌ له‌ زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌كان به‌كاردێ . وه‌ له‌گه‌ڵ ئۆكسجین و هایدرۆجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی ترشه‌ چه‌ورییه‌كان كه‌ پێویسته‌ بۆ ژیان وه‌ هه‌رورها ئه‌سته‌رى لێ دروست ده‌كرێ كه‌ تام و بۆنی میوه‌ى لێ دێ . هه‌روه‌ها (C-14) به‌كاردێ له‌ دیاركردنی ته‌مه‌ن به‌ ڕێگای تیشك.
سیفه‌ته‌كانی كاربۆن:
توخمی كاربۆن تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌ چونكه‌ زۆر شێوه‌ی هه‌یه‌ له‌ نه‌رمترین شێوه‌ (گرافیت) بۆ ڕه‌قترین شێوه‌ (ئه‌ڵماس) وه‌ هه‌روه‌ها توانایه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ دروست كردنی به‌ندی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ توخمه‌كانی تر وه‌ هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ گه‌ردیله‌ی ترى كاربۆن. كاربۆن به‌ توخمێكى سه‌ره‌كى ژیان داده‌نرێ ، هایدرۆكاربۆنه‌كان به‌ فراوانی به‌كاردێن له‌ ژیانی ئابوریدا ، وه‌ك به‌رهه‌مه‌كانی نه‌وتی خاو كه‌ ته‌كنۆلۆجیای پیشه‌سازى به‌كاردێت بۆبه‌رهه‌مهێنانی به‌نزین ، گاز ، كیرۆسین و زۆر به‌رهه‌می تر .
به‌كارهێنانه‌كانی كاربۆن:
كاربۆن پێكهێنه‌ره‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ دروستبوونی ژیان ، هایدرۆكاربۆن گرنگترین شێوه‌كانی كاربۆنه‌ كه‌ ڕۆژانه‌ به‌كار دێت وه‌ك ووزه‌ به‌تایبه‌تی نه‌وتی خاو كه‌ زۆر به‌رهه‌می لێ جیا ده‌بێته‌وه‌ وه‌ك به‌نزین ، گاز.كیرۆسین..وه‌هه‌روه‌ها نه‌وتی خاو به‌شداره‌ له‌ زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌كان وه‌ك پیشه‌سازی پلاستیك.
به‌كارهێنانه‌كانی تری كاربۆن:
· كاربۆن- 14 كه‌له‌27-فبرایر ساڵی 1940 ز دۆزراوه‌ به‌كاردێ له‌ ده‌ستنیشان كردنی ته‌مه‌ن به‌ ڕێگای تیشك.
· گرافیت تێكه‌ڵ ده‌كرێ له‌گه‌ڵ قوڕ بۆ دروستكردنی پێنوسی ره‌ساس.
· ئه‌ڵماس به‌كاردێ له‌ دروستكردنی نوكی كونكه‌ر ، وه‌هه‌رورها وه‌ك خشڵ بۆ جوانكاری.
· كاربۆن له‌گه‌ڵ ئاسن تێكه‌ڵ ده‌كرێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی پۆڵا.
· كاربۆن به‌كاردێ له‌ كارگه‌ ناوكییه‌كان بۆ كه‌مكردنی خێرایی نیۆترۆن.
· گرافیت ورد ده‌كرێ و له‌ قالب ده‌كرێ بۆ كاری هونه‌ری به‌كاردێ.
· ده‌نكى(حب) ڕه‌ژوو له‌ پزیشكیدا به‌كاردێ بۆ مژینی ماده‌ ژه‌هری یه‌كان له‌ كۆئه‌ندامى هه‌رس.
مێژووى كاربۆن:
(كاربۆ) له‌ زمانی لاتینیدا به‌ مانای ڕه‌ژوو دێ ، له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ كۆنه‌وه‌ دار به‌كار هاتووه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی ڕه‌ژوو به‌ڕێگای سوتاندن بێ ئۆكسجین . ئه‌ڵماسیش یه‌كێكه‌ له‌ ماده‌ ده‌گمه‌نه‌ به‌نرخه‌كان.
جۆره‌كانی شێووگی كاربۆن :
شێووگی كاربۆنی خاوین جیاوازه‌ له‌پێكهاته‌ى شێووگی گه‌ردیله‌كانی ترى كاربۆن ،سێ شێووگی ناسراوی كاربۆن هه‌یه‌،كاربۆنی نابلوری، گرافیت،ئه‌ڵماس.
ژماره‌یه‌ك له‌ جۆره‌كانی شێووگی كاربۆنی نائاسایی (شاز) هه‌یه‌ له‌وانه‌ فۆلیرین (كاربۆنی زۆر وورد له‌شێوه‌ی بۆڕی باریك) و لۆنسدالیت .
كاربۆن له‌ شێوه‌ی نابلوری وه‌ك گرافیت هه‌یه‌،كه‌چی له‌ شێوه‌ی بلوری بوونی زۆر كه‌مه‌. به‌ڵام له‌شێوه‌ى تۆز (پۆدره‌) هه‌یه‌ كه‌ پێكهاته‌ی سه‌ره‌كی ماده‌كانی وه‌ك ڕه‌ژوو،سناج،ته‌نی و كاربۆنی چاڵاك.
له‌ په‌ستانی ئاسایی كاربۆن شێوه‌ى گرافیت وه‌رده‌گرێ،كه‌ هه‌ر گه‌ردیله‌یه‌ك له‌گه‌ل سێ گه‌ردیله‌ى تر به‌ستراوه‌ له‌ ئاستێك كه‌ شێوه‌ى شه‌شینه‌ وه‌رده‌گرێ له‌ ئه‌لقه‌كان،وه‌ك ئه‌لقه‌ى هایدرۆكاربۆنی ئه‌رۆماتی.دوو شێوه‌ی ناسراوى گرافیت هه‌یه‌،یه‌كه‌میان ئه‌لفا (شه‌شینه‌)، دووه‌میان بێتا (مه‌وشوری شه‌شینه‌ ڕێك) كه‌ هه‌ردووكیان هه‌مان سیفاتی فیزیاییان هه‌یه‌،ته‌نها له‌ پێكهاته‌ى بلوری نه‌بێ.
ئه‌و گرافیته‌ى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی هه‌یه‌ نزیكه‌ى (30%) ى له‌ شێوه‌ی ئه‌لفایه‌،به‌ڵام له‌كاتی دروستكردنی گرافیت ته‌نها شێوه‌ى ئه‌لفاى تێدایه‌،ده‌توانرێ شێوه‌ى ئه‌لفا بۆ شێوه‌ى بێتا به‌ ڕێگاى چاره‌سه‌رى میكانیكی وه‌ شێوه‌ى بێتا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوه‌ى ئه‌لفا به‌ گه‌رم كردن بۆ زیاتر له‌ (1000 Oس ) .
گرافیت كاره‌با ده‌گه‌یێنێ چونكه‌( هه‌وری-بای) به‌ چڕی كۆنه‌بۆته‌وه‌. گرافیت ماده‌یه‌كی نه‌رمه‌ و به‌شه‌كانی به‌ گه‌ردیله‌ى تر جیا ده‌كرێ،وه‌ به‌یه‌كتری به‌ستراون به‌ هێزی ڤان دیر ڤالز له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ ئاسانی له‌سه‌ر یه‌ك ده‌خلیسكێن.
كاربۆن له‌ ژێر په‌ستانی زۆر به‌رزدا شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی شێووگی كاربۆن وه‌رده‌گرێ كه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ڵماس،كه‌ هه‌ر گه‌ردیله‌یه‌كى كاربۆن به‌ چوار گه‌ردیله‌ى تر به‌ستراوه‌.ئه‌ڵماس هه‌مان پێكهاته‌ى شه‌ش پاڵووى سیلیكۆن و جه‌رمانیۆمى هه‌یه‌، هێزی به‌نده‌كانی نێوان كاربۆن - كاربۆن زۆر به‌هێزه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌كاردێ له‌گه‌ڵ نیتریدی بۆرۆن (BN) بۆ دروستكردنی به‌هێزترین ماده‌ كه‌ به‌رگرییه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ تیغ كردن.
ئه‌و گۆڕانانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر گرافیت دێ له‌ پله‌ى گه‌رمى ئاساییدا (پله‌ى گه‌رمى ژوور) زۆر هێواشه‌و هه‌ستی پێ ناكرێ .له‌ژێر بارودۆخی تایبه‌تدا كاربۆن ده‌بێته‌ بلوری لۆنسدالایت كه‌ شێوه‌ى به‌ ئه‌ڵماس ده‌چێ به‌ڵام شه‌شینه‌یه‌.
فۆلیرین شێوگی پێكهاتنی له‌ گرافیت ده‌چێ به‌ڵام له‌جیاتی شێوه‌ى شه‌شینه‌ى بێگه‌رد شێوه‌ی پێنجینه‌ (له‌وانه‌یه‌ حه‌فتینه‌) له‌ گه‌ردیله‌ى كاربۆنی تێدابێ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی لاربوونه‌وه‌ى چینه‌كان بۆ شێوه‌ى گۆیی یان لوله‌یی ، فۆلیرین پێی ده‌ڵێن (گۆی بوكی یان لوله‌ى بوكی) كه‌ سیفه‌ته‌كانی تا ئێستا شی نه‌كراوه‌. هه‌موو ناوه‌كانی فۆلیرین بۆ ڕێزلێنان له‌ (بوكوینستر فولیر) په‌ره‌پێده‌ری گومبه‌تی جیودیسی كه‌ به‌ ناوى گۆی بوكی ده‌ناسرێ.
شێوه‌كانى كاربۆنى شێووگى بریتیه‌ له‌ :
1- كاربۆنى نا بلورى .
2- بڵقى كاربۆنى وورد (كه‌له‌ ساڵى 1997 دۆزراوه‌ ) .
3- لوله‌ى كاربۆنى وورد .
4- فۆلیرین .
5- گرافیت .
6- ئه‌یۆسدالایت .
7- سیرافیت .
جیاوازى نێوان ئه‌ڵماس و گرافیت :
1- ئه‌ڵماس به‌هێزترین كانزاى ناسراوه‌ له‌لایه‌ن مرۆڤ،كه‌چى گرافیت نه‌رمه‌ .
2- ئه‌ڵماس ماده‌ێكى كاشتت ، كه‌چى گرافیت ماده‌كى چه‌وركه‌ره‌وه‌یه‌ .
3- ئه‌ڵماس نه‌گه‌یه‌نه‌ریه‌كى باشه‌ بۆ كاره‌با ، كه‌چى گرافیت كاره‌با ده‌گه‌یێنێ .
4- ئه‌ڵماس به‌زۆرى ڕوونه‌ ، كه‌چى گرافیت تاریكه‌ (لێله‌) .
5- ئه‌ڵماس شێوه‌ى بلورى شه‌ش پاڵووى هه‌یه‌ ، كه‌چى گرافیت شێوه‌ى بلورى شه‌شینی هه‌یه‌ .
جیاوازى نێوان كاربۆنی نابلورى و كاربۆنی لوله‌یی وورد :
1- كاربۆنی نابلورى ماده‌یه‌كه‌ كه‌ به‌ئاسانی دروست ده‌كرێ ، كه‌چی كاربۆنی لوله‌یی وورد پێویستی به‌ پاره‌یه‌كی زۆر هه‌یه‌ بۆ دروستكردنی .
2- كاربۆنی نابلورى هه‌مووی هه‌مان سیفه‌تیان هه‌یه‌ ، كه‌چی كاربۆنی لوله‌یی سیفه‌ته‌كانی لێكچوو نییه‌ و ده‌گۆڕێ.
بوونی كاربۆن:
له‌ پێكهاته‌ی زیاتر له‌ ده‌ ملیۆن ئاوێته‌دا به‌شداره‌ ، هه‌زاره‌ها له‌م پێكهاتانه‌ پێویستی سه‌ره‌كین بۆ ژیان جگه‌ له‌ گرنگی ئابووری . له‌ خۆرو ئه‌ستێره‌ كلكداره‌كاندا دا هه‌یه‌ . هه‌روه‌ها نه‌یزه‌كه‌كان ئه‌ڵماسی وردیان تێدایه‌ . كاربۆن له‌كه‌ڵ توخمه‌كانی تر به‌ یه‌كگرتویی هه‌یه‌ له‌ به‌رگی هه‌وایی ، وه‌ك تواوه‌ش به‌دی ده‌كرێ له‌ ئاودا ، پێكهێنه‌رێكی سه‌ره‌كی كاربۆن و وبه‌رده‌كانه‌(كه‌ بڕێكی كه‌م كالسیۆم ومه‌گنیسیۆم وئاسن ، له‌گه‌ڵ هایدرۆجین یه‌كده‌گرێ بۆ پێكهێنانی هایدرۆكاربۆنه‌كان وه‌ك نه‌وتی خاو وگازى سروشتی.
گرافیت به‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر هه‌یه‌ له‌ نیۆیۆرك و تكساس له‌ وڵاته‌یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا ، ڕوسیا ، مه‌كسیك ، گرین لاند ، وه‌ هیند.
ئه‌ڵماسی سروشتی له‌ به‌ردی گڕكانی (كیمبرلیت) كه‌ له‌ گركانه‌كانی كۆندا به‌دى ده‌كرێ ، كه‌ زۆربه‌یان ده‌كه‌وێته‌ باشوری ئه‌فریقیا ، نامیبیا ، بوتسوانا ، كۆمارى كۆنگۆ ، هه‌روه‌ها له‌ ڕوسیا و به‌رازیل و باكوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوستڕالیا هه‌یه‌.
ئاوێته‌كانی كاربۆن:
گرینگترینیان دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆنه‌(CO2) به‌ ڕێژه‌كی كه‌م له‌ به‌رگی هه‌وادا هه‌یه‌ ، كه‌ له‌ لایه‌ن زینده‌وه‌ران به‌رهه‌م دێ و به‌كار دێ . دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌گه‌ڵ ئاو كارلێك ده‌كات بۆ پێكهێنانی ترشی كاربۆنیك(H2CO3) به‌ ڕێژه‌یه‌كى كه‌م ، كه‌ جێگیر نییه‌ وه‌ك زۆربه‌ى ئاوێته‌كانی كاربۆن كه‌ به‌ندی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئۆكسجین ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئایۆنی كاربۆناتی ناجێگیر دروست ده‌بێ.
چه‌ند جۆره‌ خوێ هه‌یه‌ له‌ شێوه‌ى كاربۆنات وه‌ك كالسیت ، دووه‌م كبریتیدی كاربۆن . له‌ ئۆكسیده‌كانی تری كاربۆن ، یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ، ئۆكسیدی نائاسایی كاربۆن(C3O2) . یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ئه‌نجامی سووتانی ناته‌واوی كاربۆن دروست ده‌بێ ، بێ ره‌نگه‌ ، بێ بۆنه‌ . كه‌مێك پۆلاریتی هه‌یه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌و به‌نده‌ سیانییه‌ی كه‌ له‌ نێوان كاربۆن و ئۆكسجین هه‌یه‌ كه‌ وا ده‌كات له‌گه‌ڵ هیمۆگلۆبین له‌ خوێن یه‌ك بگرێ ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ به‌ گازێكى ژه‌هراوی داده‌نرێ ، سیانید(CN) به‌ هه‌مان شێوه‌ وه‌ك ئایۆنی هالید كارده‌كات.
كاربۆن له‌گه‌ڵ كانزا تفته‌كان كارلێك ده‌كات وكاربید یان ئه‌سیتیلید پێك دێنێ كه‌ ئه‌مانه‌ش به‌كاردێن له‌ به‌رهه‌مهێنانی میسان وئه‌سیتیلین كه‌ ترشى بێ هێزن ، سالبی كاره‌بایی (2.5) ، وه‌ك كاربۆرۆندۆم كه‌(SiC) به‌ ئه‌ڵماس ده‌چێ.
هایدرۆكاربۆنه‌كان له‌ زنجیره‌یه‌ك كاربۆن پێك دێن كه‌ به‌ زیادبوونی ژماره‌ی كاربۆن هایدرۆكاربۆنه‌كه‌ قورستر ده‌بێ وه‌ك جۆره‌كانی ڕۆن و ماده‌ مۆمی یه‌كان.
سوڕی كاربۆن:
گۆڕینی هاوتایه‌كی كاربۆن بۆ هاوتایه‌كی تر له‌ باری ئاساییدا ناكرێت، له‌هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ كاربۆن به‌رهه‌م دێ وه‌ له‌ شوێنی تردا به‌كار دێ به‌مه‌ش ده‌ڵێن سوڕی كاربۆن . بۆ نموونه‌ ڕووه‌ك دوه‌م ئۆكسیدی كاربۆن وه‌رده‌گرێ و له‌ كرداری ڕۆشنه‌ پێكهاتن به‌كاردێ ، ئه‌م ڕووه‌كانه‌ش ده‌بنه‌ خۆراكى گیان له‌به‌ران ، ئه‌م گیان له‌به‌رانه‌ش له‌ كرداری هه‌ناسه‌دانه‌وه‌ دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ده‌رده‌ده‌ن . ئه‌مه‌ش ئاسانترین جۆره‌ له‌ سوڕی كاربۆن ، چونكه‌ هه‌ندێك له‌ دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ ئاوی زه‌ریاكان ده‌توێته‌وه‌ یان هه‌ندێ له‌ گیان له‌به‌ره‌ مردووه‌كان شێوه‌ى به‌ردین وه‌رده‌گرن.
هاوتاكانی كاربۆن:
كاربۆن دوو هاوتای سروشتی هه‌یه‌ یه‌كه‌میان (C12) كه‌ به‌ڕێژه‌ی (%98.89) كۆی كاربۆنی سروشت پێك دێنێ ، دوه‌میان(C13) كه‌ به‌ڕێژه‌ی (1.11) كۆی كاربۆنی سروشت پێك دێنێ ، كه‌چی كاربۆن(C14) جێگیر نییه‌ . نزیكه‌ی پازده‌ هاوتای تری كاربۆن هه‌یه‌ نیوه‌ ته‌مه‌نی(C8)له‌ هه‌موویان كورتتره‌ و ده‌گاته‌(21- 1.98739*10^) چركه‌ .
له‌ساڵی 1961 یه‌كێتی گشتی كیمیای نێوده‌وله‌تی (IUPAC) هاوتا كاربۆنی -12 ى په‌سه‌ند كرد وه‌ك بنچینه‌یه‌ك بۆپێوانی بارسته‌ گه‌ردیله‌ . نیوه‌ ته‌مه‌نی كاربۆن-14 بریتیه‌له‌ ( 5715)ساڵ ، به‌فراوانی به‌كاردێت له‌ دیاركردنی ته‌مه‌نی دار و شوێنه‌وار.
خۆ پاراستن:
كاربۆن توخمێكى مه‌ترسیدار نیه‌ ، به‌ڵام هه‌ڵمژینی بڕێكی زۆر له‌ ته‌نى مه‌ترسیداره‌ ، هه‌روه‌ها كاربۆن له‌ پله‌ى گه‌رمی به‌رز گڕ ده‌گرێ . له‌ به‌ر ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌كى زۆر ئاوێته‌ی كاربۆن هه‌یه‌ ، هه‌ندێكیان ژه‌هراوین وه‌ك(CN) ، هه‌ندێكیان زۆر پێویستن بۆ ژیان وه‌ك دیكسترۆز ، هه‌ندێكیان پێویستن و ژه‌هراوین له‌ هه‌مان كاتدا وه‌ك (CO2).
به‌كار هێنانه‌كانى كاربۆن:
كاربۆن توخمێكی گرنگه‌ بۆ ژیان ، بێ كاربۆن ژیان نه‌ده‌بوو له‌سه‌ر گۆی زه‌وى ، به‌كار هێنانه‌كانى تری كاربۆن له‌ شێوه‌ی هایدرۆكاربۆنه‌كانه‌ وه‌ك نه‌وتی خاوو به‌رهه‌مه‌كانی له‌ به‌نزین و گاز و كیرۆسین و پلاستیك.

[KURDBAND]

زياننامةى هيتلةر بة ئينكليزى

Hitlar (1986)
Starring: Sultan Rahi, Mustafa Qureshi, Anjuman, Bahar, Firdous
Director: Idrees Khan
Synopsis: A sweeping historical epic. Lollywood's version of history is gas and a half!
Reviewed by: Omar Khan

.

The film starts with the intriguing premise that Hitler in fact never died but escaped and started a family somewhere in the Punjabi heartland. He fled to Pakistan with legions of his followers having perpetrated the worst atrocities on mankind. According to the director Idrees Khan, Hitler was even responsible for the destruction of Hiroshima and Nagasaki, a fact that was brilliantly covered up by his cohorts.

The film shows Hitler Jr. - the son the world never knew about - sending his goons to ravage the local villagers and terrify them into submission.In order to finance his insatiable appetite for the very best wigs and fashions he must obtain large quantities of cash and so Hitlar (note changed spelling to disguise his identity) sends his henchmen on errands murdering prominent businessmen and relieving them of their cash. One day one of the villagers, upright and incredibly handsome young Sultan witnesses the goons attack and murder an industrialist in broad daylight. This experience shatters Sultan's idyllic complacency and under the tutelage of his mentor Aman, the town sage, he promises to battle against the forces of injustice and brutality.

One night Sultan is attacked by a pack of men in bear suits and he is saved from certain death by the timely intervention of Rustam Khan, a dakoo sardar. The sardar happens to be his long lost father, but Sultan doesn't find that out till much later on. Rustam protects Sultan from Hitlar's goons and throws down the gauntlet challenging Hitlar to the ultimate showdown. Meanwhile Sultan vows to seek justice for the murder that he witnessed but that path soon brings him into conflict with the most dreaded force on earth; the son of Hitler. We learn that Hitlar (Hitler's son from a Pakistani woman) lives with mummy and yearns for revenge in his fathers name who he refers to as "Master".

During a flashback we learn that poor Hitlar turned to a life of vice and crime when his family were brutalized and tortured by the local mafia and were helpless to do anything about it. In a dark stormy night of intrigue and murder, a young Hitlar watched helplessly as the mafia men hack his uncle to death right infront of his eyes. He swears then and there that he will dedicate his life to exacting his own twisted form of justice in the land and also that he will crown his mother Queen as she is the rightful heir to Hitler's lost empire.

The film is so utterly OTT that its actually fairly amusing. Mustafa Qureshi turns in a fantastic performance in the title role. His screen presence and dialogue delivery are brilliant and his costumes and hairstyles simply breathtaking. If ever there was an adversary worthy of doing battle with the great Rahi, it is Mustafa Qureshi. Right from the days of Maula Jat it was evident that when you put Qureshi and Rahi together, the sparks just won't stop flying.

The Stunning Original Poster of Hitlar...spelt Hitler this time around!

The chemistry between the two actors is electric and this trio (including Anjuman) virtually ruled the Punjabi film scene for a decade or so with absolutely no competition. There was a time when 80% of films being produced had the three ingredients Rahi, Anjuman and Qureshi in them with the behind the screens ingredient of Madame Noor Jehan - a combination that almost always spelt success. This film succeeds in providing a thoroughly good giggle, firstly at the insanity of the plot that starts with the German A-bombing on Hiroshima and Nagasaki and secondly at the amazing antics of Mustafa Qureshi who totally steals the show from under Sultan Rahi's nose. Anjuman has little to do and just shows up whenever the director feels a song is required. Unfortunately the songs aren't that hot and just manage to slow the film down from its otherwise feverish pace.

Bahar is in top form again as the fearless mother of Rahi and she has shaped her eyebrows quite beautifully for maximum emotional impact. A seasoned veteran and one of the powerhouse performers of the industry, Bahar turns in yet another memorable performance. She is in a class of her own among the oldies and has been for ages now. Sultan Rahi exudes "charm" and a raw charisma, if one could call it that and plays his role with gusto. Firdous, ex siren of the 60's and early 70's is well cast as Hitler's mother and the woman Adolf wed when he fled to the Punjab. She delivers a potent performance though never quite matching the intensity of the amazing Bahar Begum.

Mustafa Qureshi walks away with top honours along with the director Idrees Khan whose narrative has a gritty, kinetic edge to it, and there is a freaked out kind of trash art style to proceedings. Special praise is due to the people in charge of the wardrobe and the costumes, especially the range of superlative wigs…………none of which ever fit!

A giggle and a half, a must for fans of Mustafa Qureshi and those who enjoy their camp and cult truly loud and garish. Blissfully bizarre and very, very funny

[KURDBAND]

دارشتن

تێكۆشان

مرۆكان له‌ ده‌می پیریدا زۆر زیاتر له‌ گه‌نجان پێویستیان به‌ تێكۆشان و كرده‌وه‌ی زۆرتر و چاكتر هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ گه‌نجێتی زه‌مینه‌ی كرده‌وه‌كانیی بۆ ئاوه‌ڵاتره‌ له‌ پیره‌كان، به‌ڵام پیری زیاتر زه‌مینه‌ی مردنی كتوپڕیان بۆ خۆش ئه‌كات! بۆیه‌ خوای په‌رده‌وه‌دگار هه‌میشه‌ و له‌ هه‌مووكات و ساتێكی ژیانی به‌نده‌كاندا خۆیان وه‌بیر ئه‌هێنێته‌وه‌و ئاگاداریان ده‌كاته‌وه‌ له‌ غه‌فله‌ت و له‌ بێئاگایی ..


بۆیه‌ زۆر زه‌رووره‌ كه‌ به‌نده‌كان له‌ ده‌می پیریدا قه‌ره‌بووی زۆر شتی له‌ده‌ستچوو بكه‌نه‌وه‌، وه‌ نه‌كه‌ن له‌و هه‌موو كۆشكو ته‌لاره‌ ئیمانییه‌ی له‌ ده‌می گه‌نجێتیاندا پێكیان هێناوه‌ له‌ده‌می پیری لێیان په‌شیوان ببنه‌وه‌، ده‌نا له‌ ئاكام له‌ دونیاو له‌ ئاخیره‌تدا مایه‌پووچی ئه‌بن.. بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ری خوا (صلى الله عليه وسلم) ده‌یفه‌رموو: « فَوَ الَّذِي لا إِله غَيْرُهُ إِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ عَمَلَ أَهْلِ الجَنَّةِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وبَيْنَهَا إِلاَّ ذِراعٌ ، فَيَسْبقُ عَلَيْهِ الْكِتابُ ، فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْل النَّارِ ، فَيَدْخُلُهَا ، وَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى مَا يَكُونُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا إِلاَّ ذِرَاعٌ ، فَيَسْبِقُ عَلَيْهِ الْكِتَابُ فَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الجَنَّةِ فَيََدْخُلُهَا » (متفقٌ عليه عن ابنِ مسعودٍ ، رضي اللَّه عنه) . واته‌: سوێند به‌وه‌ی جگه‌ له‌و خوایه‌كیتر نییه‌، كه‌سی واتان هه‌یه‌ كاروكرده‌وه‌ی به‌هه‌شتیی ده‌كات هه‌تا له‌نێوان ئه‌و به‌هه‌شتا ئه‌ندازه‌ی گه‌زێكی ده‌مێنێ، كه‌چی نووسراوه‌كه‌ پێشی ده‌كه‌وێت و كاروكرده‌وه‌ی دۆزه‌خیی ده‌كات و ده‌چێته‌ دۆزه‌خ، هه‌روه‌ها كه‌سی واشتان هه‌یه‌ كاروكرداری دۆزه‌خیی ده‌كات، هه‌تا به‌ئه‌ندازه‌ی گه‌زێكی ده‌مێنێ و نووسراوه‌كه‌ پێشی ده‌كه‌وێت و كاروكرده‌وه‌ی به‌هه‌شتیی ده‌كات و ده‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌). هه‌ڵبه‌ت ئه‌م فه‌رمووده‌ ئاماژه‌ به‌ چاره‌نووسی به‌نده‌كان ئه‌كات، بۆیه‌ خوای په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێت: فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُون (البقرة‌ : 132). واته‌: مه‌كرن به‌ مسوڵمانێتی نه‌بێت! بۆیه‌ گرنگه‌ كه‌ به‌نده‌كان زۆر چاو له‌دواهه‌مین ته‌مه‌نیان بكه‌ن كه‌ نازانن كه‌یه‌و كه‌ی دێت، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی كه‌ پیرو به‌ ساڵاچوون زیاتر ئه‌گه‌ری مردن و كۆتایی ته‌مه‌نیان لێ ئه‌كرێت، بۆیه‌ له‌و سات و كاته‌ی ته‌مه‌نی به‌سه‌رچوویاندا زه‌رووره‌ هه‌میشه‌ بیرییان به‌لای مردن و زیاتر په‌یاكردن و وه‌ده‌ستخستنی كرده‌وه‌ی چاكه‌كان بێت، تا ئه‌گه‌ر له‌ پێشیشدا كرده‌وه‌ی خراپییان هه‌بووبێت، ئه‌وه‌ با لێره‌و له‌وكاته‌ ناسكه‌یاندا قه‌ربووی بكه‌نه‌وه‌..
بۆیه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رنج له‌ ژیانی جوامێران و خواناسانی ئه‌م ئوممه‌ته‌ بده‌ین، ئه‌بینین كه‌ له‌ ده‌می پیریاندا زیاتر چاڵاكترو هه‌ڵسوڕاوترو خێره‌ومه‌نتر بوونه‌.
وێڕای ئه‌وه‌ بابای به‌ساڵاچوو لای خوا ڕێزو پێزانینی تایبه‌تی هه‌یه‌، وه‌ك له‌ كۆمه‌ڵێك فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ر "صَلّی‌ اللهُ عَڵیْهِ وَعَڵی‌ ێ‌لِهِ وسَلَّم " ئه‌م ڕاستییه‌ وه‌ دیار ئه‌كه‌وێت، بۆیه‌ پێغه‌مبه‌ری ئه‌كڕه‌م (صلى الله عليه وسلم) فه‌رموویه‌تی: « لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا ، وَيَعْرِفْ شَرفَ كَبِيرِنَا » (حديثٌ صحيحٌ رواه أبو داود والترمذي ، وقال الترمذي : حديثٌ حسنٌ صحيح عن عَمْرو بنِ شُعَيْبٍ ، عن أَبيِهِ ، عن جَدِّه رضي اللَّهُ عنهم). واته‌: له‌ ئێمه‌ نییه‌ كه‌سێ‌ كه‌ به‌زه‌یی به‌ بچووكمان نه‌یه‌نێته‌وه‌و قه‌دری شكۆی گه‌ورانمان نه‌زانێت! هه‌روه‌ك له‌ ڕێزی به‌ساڵاچووانیش هه‌مدیس فه‌رموویه‌تی: «أعْذَرَ اللَّهُ إلى امْرِىءٍ أخَّرَ أجلَه حتى بلَغَ سِتِّينَ سنةً » (رواه البخارى عن أَبِي هريرة رضي اللَّه عنه). واته‌: خوای گه‌وره‌ هیچ به‌هانه‌ی نه‌هێشتۆته‌وه‌ بۆ مرۆڤێك، كه‌ نه‌یمراندبێ‌، تا ته‌مه‌نی گه‌یشتۆته‌ شه‌ست ساڵ‌. واته‌: هیچ بیانووی به‌ ده‌سته‌وه‌ نیه‌ كه‌ له‌و ماوه‌ درێژه‌دا خۆی له‌ خوا نزیك نه‌كردبێته‌وه‌: به‌ ئه‌نجام دانی ئه‌و واجبانه‌ی خوا فه‌رمانی‌ پێ‌ كردوه‌.
خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُم مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ وَجَاءكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِن نَّصِيرٍ (فاطر: 37). واته‌: ئه‌رێ ئێمه‌ ئه‌وه‌نده‌ ته‌مه‌نی درێژمان پێنه‌دان كه‌ هه‌ركه‌سێك ژیرو وریا بوایه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا بیربكاته‌وه‌، ده‌یتوانی په‌ندو كه‌ڵكی لێ وه‌رگرێت ؟ و له‌هه‌مانكاتدا ترسێنه‌ریشمان نه‌هاته‌ لاتان بتان ترسێنێ به‌ سزا ؟ ئاده‌ی چ سوودێكی بوو بۆتان ؟ سزای سته‌مه‌كه‌تان بچێژن، خۆ بۆسته‌مكارانیش هیچ یارمه‌تیده‌رێك نییه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌مڕۆ.
ئیبنوعه‌بباس (خوا لێی ڕازی بێت) ده‌فه‌رموێت واته‌: (ئایا له‌ پاشان ته‌مه‌نی ئێوه‌م نه‌كرد به‌ شه‌ست ساڵ‌؟!).
بۆیه‌ حوسێنی كوڕی عه‌لی (خوا لێی ڕازی بێت) ده‌فه‌رموێت: "أفضل الناس ثواباً يوم القيامة المؤمن المعمر" واته‌: باشترین پاداشتی خه‌ڵك له‌ ڕۆژی دوایی بۆ بڕواداری به‌ساڵا چووه‌.

ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌وا پیاوێكی به‌ساڵاچوو به‌ ناوی (فیزاری) ڕۆژێ‌ ده‌چێته‌ لای هه‌ندێ‌ له‌ خه‌لیفه‌كانی به‌نی ئومه‌ییه‌، پرسیاری ته‌مه‌نی لێ ده‌كه‌ن، ئه‌ویش ده‌ڵێت: سه‌دوبیست ساڵ ته‌مه‌نمه‌ و شه‌ست ساڵی دواییم له‌ ئیسلام به‌ڕێ‌ كردووه‌..!

"ئیبنولجه‌وزی " (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) ده‌فه‌رموێت: "ئاده‌م " (سه‌لامی خوای لێ بێت) هه‌زار ساڵ‌ ژیاوه‌، "شیت "ی كوڕی نۆسه‌دساڵ‌ ژیاوه‌، "هوود " نۆسه‌دو شه‌ستودوو ساڵ‌ ژیاوه‌، كوڕه‌كه‌ی "متوشلخ " نۆسه‌دو شه‌ست ساڵ‌ ژیاوه‌، "نووح "ی كوڕی هه‌زارو چوارسه‌دو په‌نجا ساڵ‌ ژیاوه‌، "خدر " درێژترین ته‌مه‌نی هه‌بووه‌ كه‌ بریتی بووه‌ له‌ سێهه‌زارو پێنجسه‌د ساڵ‌.. هه‌موو ئه‌وانه‌ تا دوا ساتی ژیانیان تۆزقاڵێ له‌ خواناسی بێئاگا نه‌بوونه‌.
عه‌ڕه‌ب ته‌مه‌نێك به‌ ته‌مه‌ن نازانن ئه‌گه‌ر نه‌گات به‌ سه‌دوبیست ساڵ‌ به‌ره‌و سه‌ر، بۆیه‌ ئه‌بینین كه‌وا "ئه‌كسه‌می كوڕه‌ی سه‌یفی " كاتێ‌ كه‌ ئیسلام هاتووه‌ ته‌مه‌نی سێسه‌د ساڵ‌ بووه‌.. هه‌روه‌ها "له‌بید " كه‌ ئیسلام هاتووه‌ ته‌مه‌نی سه‌دوبیست ساڵ‌ بووه‌.. هه‌روه‌ها "دوره‌یدی كوڕه‌ی سه‌ممه‌ " كه‌ ئیسلام هاتووه‌ ته‌مه‌نی سه‌دو حه‌فتا ساڵ‌ بووه‌و برۆكانی كه‌وتبوونه‌ سه‌ر چاوه‌كانی و مسوڵمانیش نه‌بووه‌.. "عه‌ده‌ی كوڕی حاته‌می تائیی " و "زوهه‌یری كوڕی جه‌ناده‌ " ته‌مه‌نییان سه‌دو یست ساڵ‌ بووه‌ كه‌ ئیسلام هاتووه‌، "زولئه‌سابیعی عه‌زه‌ری " ته‌مه‌نی دووسه‌دو بیست ساڵ‌ بووه‌..
هه‌موو ئه‌وانه‌ كاتێ‌ كه‌ ئیسلام هاتووه‌ به‌رده‌وام له‌ شوون و تاقه‌تی خۆیان بوونه‌و به‌ چه‌رمه‌سه‌رییه‌كانی ژیان پشتیان كوڕ نه‌بۆته‌وه‌و هه‌ركه‌س بۆ به‌رنامه‌ی خۆی له‌و په‌ڕی چاڵاك و جمووجووڵی دابووه‌. بۆیه‌ هه‌ر ئه‌ونه‌فامانه‌ی سه‌رده‌می نه‌فامی كه‌ هاتوونه‌ته‌ نێو ئیسلامیش له‌ پیرییش دانه‌كه‌ساون به‌رده‌وام تا مردن بۆ خزمه‌تكردنی ئه‌م دینه‌و ده‌ستگیربوونی خێرو به‌ره‌كه‌ته‌كانی ئیسلام هه‌ر خۆیان به‌ گه‌نجی بینیوه‌و به‌ ناڕه‌حه‌تییه‌كان و په‌رچه‌كانی به‌رده‌م ئیسلامێتێ تۆزقاڵی نه‌سڵه‌مینه‌ته‌وه‌!
ئه‌وه‌تا هاوه‌ڵی به‌ڕێزی پێغه‌مبه‌ر (صلى الله عليه وسلم) "ئه‌بوو ئه‌ییوبی ئه‌نساڕی " (خوا لێی ڕازی بێت) تا دوا ته‌مه‌نی له‌ هیچ غه‌زایه‌ك دوا نه‌كه‌وتووه‌، له‌ دوای پێغه‌مبه‌ریش (صلى الله عليه وسلم) به‌رده‌وام له‌ ده‌می پیریشیدا هه‌میشه‌ خه‌ریكی جیهادو تێكۆشان بووه‌، تا له‌ شه‌ڕی قوسته‌نتینییه‌ له‌ ساڵی 52ی كۆچی وه‌فات ده‌كات.
ڕۆژێ‌ نه‌خۆش ئه‌كه‌وێت، سه‌ركرده‌ی سوپای مسوڵمانان كه‌ "یه‌زیدی كوڕی موعاویه‌ " بوو ده‌چێت سه‌ری لێ ئه‌دات و پێ ئه‌ڵێت: چیت ئه‌وێ‌ بۆت بكه‌م؟ ئه‌ویش ئه‌ڵێت: ئه‌گه‌ر مردم هه‌ڵمگرن و له‌ نێوخاكی دوژمنان مه‌منێژن، ئه‌گه‌ر هه‌ر بۆشتان نه‌لوا ئه‌وه‌ قه‌یناكات..!
"واقیدی " (به‌ڕه‌حمه‌ت بێت) ئه‌ڵێت: "ئه‌بوو ئه‌ییوب " له‌ ساڵی 52ی كۆچی له‌ خاكی ڕۆمه‌كان ئه‌مرێت، وه‌ گۆڕه‌كه‌شی تا ئێستا له‌وێیه‌، هه‌ندێك ده‌ڵێن ئه‌و ئێستا له‌ ته‌ك شووره‌یه‌كی قوسته‌نتینییه‌ نێژراوه‌، و خه‌ڵكی كردوویانه‌ به‌ مه‌زارو سه‌ردانی ئه‌كه‌ن!!

هه‌روه‌ها "موسای كوڕی نه‌سیڕ " (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) كه‌ فه‌تحی ئه‌نده‌لوسی كردو خزمه‌تكاری "تاریقی كوڕی زیاد " بوو.. مێژوو بۆمان باس ئه‌كات كه‌وا "موسای كوڕی نه‌سیڕ " پیاوێكی به‌ساڵاچوو بوو، له‌ هیچ شه‌ڕێكدا ئاڵای له‌ده‌ست نه‌كه‌وتووه‌، وه‌ له‌ هیچ شه‌ڕێكیش شكستی نه‌هێناوه‌.. ئه‌و كاته‌ی كه‌ سه‌رپه‌رشتی فه‌تحی ئه‌نده‌لوسی ده‌كرد ته‌واو پیر ببوو!! تا له‌ ساڵی نه‌وه‌دونۆی كۆچی له‌ مه‌دینه‌ له‌ ته‌مه‌نی هه‌شتا ساڵی كۆچی دوایی ده‌كات.
هه‌تا له‌و سه‌ره‌ده‌مه‌ی ئێستاشماندا دینداران و كه‌ڵه‌پیاوانی ئیسلامی، ئه‌وانه‌ی به‌ چه‌قچه‌قه‌ی ڕۆژگار هه‌ستیان به‌ ناڵه‌و ژانه‌ پشت نه‌كردووه‌، دیسان وه‌ك پێشینانیان له‌ ده‌می پیرییشدا هه‌میشه‌ ئه‌سپی دینداریان تاوداوه‌!!
له‌وانه‌:
"ئه‌بولقاسمی به‌غه‌وی " له‌ ته‌مه‌نی سه‌دوسی ساڵی و مانگێكدا كۆچی دوایی ده‌كات! زانایه‌كی پایه‌به‌رز و زانستخوازێكی بلیمه‌ت بوو، به‌رده‌وام له‌ خزمه‌تی زانستی شه‌رعی دابوو تا ئه‌و ڕۆژه‌ی كه‌ وه‌فاتی كرد.

"عه‌تائی كوڕی ڕه‌باح " (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) كه‌ موفتی حه‌ڕه‌می مه‌ككی بوو، نه‌وه‌د ساڵ‌ ژیا، كه‌چی كاتێ‌ كه‌ پیر ببوو و قاچه‌كانیشی كه‌وتبوونه‌ له‌رزه‌ هێشتا له‌ یه‌ك ڕكات نوێژا سه‌د ئایه‌تی له‌ سووڕه‌تی به‌قه‌ڕه‌ ده‌خوێنده‌وه‌!! به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی بوه‌ستێ‌ و تێكگیرببێ‌ و قاچی بجووڵێنێت!! به‌ڕاستی ئه‌و پێشه‌نگ و زانا پایه‌به‌رزانه‌ هه‌میشه‌ كرده‌وه‌یان له‌گه‌ڵ‌ ململانێكانی ژیان به‌ دینی خوا نوێ‌ ئه‌كرده‌وه‌..!!
هه‌روه‌ها "شێخولئیسلام قازی ئه‌بوو ته‌ییبی ته‌به‌ڕی " (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت)، ته‌مه‌نی گه‌یشتبوو به‌ سه‌د ساڵ‌، كه‌چی وه‌ك "ئه‌بوو ئیسحاقی شیرازی " له‌ كتێبی (الطبقات) باس ئه‌كات و ده‌ڵێت: شێخ و مامۆستامان "قازی ئه‌بوو ته‌ییب " له‌ ته‌مه‌نی سه‌دو شه‌ست ساڵی وه‌فاتی فه‌رمووه‌، كه‌چی ئه‌قڵی له‌ده‌ست نه‌داو و تێگه‌یشتنه‌كانی لێ ئاڵۆز نه‌بوو، له‌گه‌ڵ‌ فوقه‌هایان فه‌توای ئه‌دا و هه‌ڵه‌كانی لێ ئه‌گرتن.. به‌رده‌وام له‌ خزمه‌ت زانستی شه‌رعی دا بوو تاكوو وه‌فاتی فه‌رموو.

قازی "ئیبنووبه‌كرانی شامی " ئه‌ڵێت: ڕۆژێك پێمگوت: به‌خوا شێخمان پیر بووه‌، ده‌ست و لاشه‌كانی ماندوو بوون! ئه‌ویش ئه‌ڵێت: به‌وخوایه‌ له‌ ته‌واوی ژیانمدا هیچ كارێكی ناڕه‌وام پێ نه‌كردوون!!

كه‌ڵه‌ جوامێرێكی تر له‌ جوامێره‌كانی ئیسلام؛ "شێح ئه‌مین حوسه‌ینی " بوو ، هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ له‌ دژی داگیركارانی به‌ریتانی وه‌ستاوه‌ته‌وه‌، به‌رده‌وام پێشه‌وایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلاحی و جیهادكردن له‌ پێناو خوادابووه‌ ، هاوكار بووه‌ له‌گه‌ڵ‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ی "شێخ عیززه‌دین ئه‌لقه‌سسام " و پشتگیری كردوون و جیهادی له‌گه‌ڵ‌ كردوون، هه‌روه‌ك پشتگیری له‌ سوپای جیهادی پیرۆز به‌ سه‌ركردایه‌تی "عه‌بدولقادر حوسه‌ینی " كردووه‌.
له‌ دواییا ده‌سته‌ی باڵای عه‌ڕه‌بی و حكوومه‌تی گشتی فه‌له‌ستینی پێكهێناوه‌، به‌ریتانییه‌كان له‌ فه‌له‌ستین ده‌ریان كردووه‌، تا له‌ قه‌ته‌ڕ گیرساوه‌ته‌وه‌.. كه‌چی له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و هه‌موو خه‌م و ناسۆره‌، بێوره‌یی پێوه‌ دیار نه‌بووه‌ تا ڕۆژی وه‌فاتكردنیشی به‌رده‌وام بۆ خزمه‌ت كردنی ئایینی ئیسلام و مه‌شخه‌ڵه‌كانی ئه‌و ئیسلامه‌ له‌كارو چاڵاكی دابووه‌.. كاتێ‌ كه‌ وه‌فات ده‌كات، حكوومه‌تی زایۆنی ڕه‌تی داكاته‌وه‌ كه‌ ته‌رمه‌كه‌ی بۆ فه‌له‌ستین بگه‌ڕێننه‌وه‌، چون ئه‌و وه‌سیه‌تی كردبوو كه‌ له‌ قودس ئه‌سپه‌رده‌ی خاكی بكه‌ن.
كاتێ‌ كه‌ وه‌فات ده‌كات، ڕۆژنامه‌ی تایمزی له‌نده‌نی له‌ دوای مردنی به‌ مانشێتێكی گه‌وره‌ نووسیبووی (دوژمنی زایۆنی و ئیمبراتۆرییه‌تی به‌ریتانی مرد)!! خوا لێخۆش بێت له‌ ته‌مه‌نی شه‌ست ساڵی كۆچی دوایی كرد، له‌ ته‌واوی ئه‌م هه‌موو ساڵه‌ دانه‌نیشت و سستی نه‌نواندن تا وه‌فاتیشی كرد چه‌كی دانه‌نا؟!!

یاخود شێره‌ پیاوێكی وه‌ك "عومه‌ر ئه‌لموختار " مه‌شخه‌ڵه‌ی قاره‌مانێتی و شۆڕشی ئازادیخوازی بوو له‌ جیهان، كه‌ تا دوا هه‌ناسه‌ی ژیانی له‌ ته‌مه‌نی هه‌فتا ساڵیداو سه‌ر و ڕیشی سپی و تۆزاوی و ده‌ست و قاچه‌ ماندو نه‌ناسه‌كانی له‌و ده‌به‌رێك ڕاچووه‌ جیهاده‌ پڕشكۆكه‌ی لیبیا ساته‌ وه‌ختێ‌ نه‌وێستاوه‌و له‌گه‌رمی شه‌ڕو ده‌سته‌یه‌خه‌ی داگیركارانی ئیتاڵی خاوی نه‌كرده‌وه‌.. دواهه‌مین وشه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ سێداره‌ی ئیتالییه‌ داگیركه‌رو سته‌مكاره‌كان ئه‌مه‌ بوو ده‌یگوت: "نحن على الحق اما ننتصر او نموت" ئیمه‌ خاوه‌ن هه‌قین، ئێوه‌ش داگیر كه‌ر یان له‌ پێناو ئه‌و هه‌قه‌دا هه‌موومان ده‌مرین یان سه‌رده‌كه‌وین.. له‌دادگای سه‌ربازی ئیتاڵییه‌كان كاتێ‌ كه‌ بڕیاری له‌ سێداره‌دانیان بۆ خوێنده‌وه‌ ڕایگه‌یاند كه‌ ته‌مه‌نی من له‌ ته‌مه‌نی ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ سێداره‌م ئه‌ده‌ن هه‌میشه‌ به‌رزتر ئه‌بێت، كاتێ‌ ملم به‌ په‌تی قناره‌وه‌یه‌ هێشتا قاچاكانم له‌ ئێوه‌ی گڕگن بڵندتره‌.. بۆیه‌ له‌ ته‌مه‌نی 70 ساڵی له‌به‌رده‌م جه‌ماوه‌ری سته‌مده‌ی لیبی ئه‌وسادا له‌ سێداره‌ ئه‌درێت..

"شێخ عه‌بدولعه‌زیز بن باز " (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت) ڕٍۆژگاری خۆی ته‌نها به‌ زانستی شه‌رعی و وانه‌ شه‌رعییه‌كان به‌ڕێ كردووه‌، ڕۆژێ‌ قوتابییه‌كی لێی ده‌پرسێت: یا شێخ تۆ گه‌یشتووی به‌م ته‌مه‌نه‌ كه‌چی هه‌ر به‌جموجووڵه‌وه‌ ئه‌تبینین!! كه‌سمان وه‌ك تۆ له‌ گه‌نجه‌كان نه‌بینیوه‌! ئه‌مه‌ هه‌ڵووسڕاوییه‌ت له‌ چییه‌وه‌یه‌؟
لێره‌دا شێخ نایه‌وێ‌ وه‌ڵامی بداته‌وه‌، به‌ڵام دوای داواكارییه‌كی زۆر ئینجا وه‌ده‌نگ دێ‌ و ده‌ڵێت: كوڕی خۆم ئه‌گه‌ر گیانه‌كان له‌كاردابن (به‌ تاعه‌ت و یادی خوا) ئه‌وه‌ بێگومان ئه‌ندامانی تری له‌ش هه‌ست به‌ ماندووێتی ناكه‌ن!!

یان كه‌ڵه‌ زانایه‌كی وه‌ك "شێخی ئه‌ڵبانی " ئه‌بینین له‌ وتنه‌وه‌ی وانه‌ شه‌رعییه‌كان و نووسین و توێژینه‌وه‌و خزمه‌ت كردنی سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر تا ته‌مه‌نی هه‌شتاوهه‌شت ساڵی و وه‌فاتكردنی نه‌وه‌ستاوه‌!
كتێب و نووسراوه‌كانی له‌ ته‌خریجی فه‌رمووده‌كانه‌وه‌ تا ته‌واوی توێژینه‌وه‌كانی گه‌یشتووه‌ به‌ 112 كتێب، هه‌ندێكیان له‌ چه‌ندین جڵده‌وه‌ پێك هاتوون.. ته‌واوی ئه‌و نووسراوانه‌ی به‌ مێشكێكی له‌ كارو تیژه‌وه‌ نووسیون. (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ بێت).

"شێخ عه‌لی حه‌سه‌نی قوتابی "، له‌ خولێكی شه‌رعی هۆڵه‌ندادا ڕایگه‌یاند كه‌ شێخی به‌ جێ‌ هیشَتووه‌ زۆر نه‌خۆش بووه‌، وه‌ داوای كردووه‌ كه‌ له‌م خوله‌ كه‌ گه‌ڕایته‌وه‌ وه‌ره‌ با سه‌ر له‌نوێ‌ چاوێ‌ به‌كتێبه‌كانم دا بخشێنینه‌وه‌.. ئه‌م قه‌سه‌ی له‌ ته‌مه‌نی هه‌شتاو هه‌شت ساڵیدا كردبوو، كه‌ تێیدا شێخ وه‌فاتی فه‌رموو بوو. (خوای گه‌وره‌ گۆڕه‌كه‌ی بۆ بكات به‌ نووڕو ڕه‌زامه‌نی خواو به‌هه‌شتی به‌رینی وه‌ده‌ست هێنابێت).

هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر به‌ لاپه‌ڕه‌ی ژیانی كه‌ڵه‌پیاوانی ئیسلامی كوردیشماندا بخشێنین ئه‌وه‌ ئه‌بینین كه‌ ئه‌وان شوێنكه‌وتوانی ئه‌م كه‌ڵه‌ پیاوانه‌ی دوێنێ‌ بوونه‌و به‌هه‌مان ڕێی ئه‌وان بێ‌ ماندوو بوون و پسانه‌وه‌ ڕۆیشتوون و نه‌وێستاوان، له‌وانه‌: "شێخ عوسمان عه‌بدولعه‌زیز " (ڕابه‌ری بززوتنه‌وه‌و ڕابوونی ئیسلامی كوردستان) موفه‌سسیری قورئان و لێكده‌ره‌وه‌ی فه‌رمووده‌كان تۆزقاڵێ پیری‌ و ته‌مه‌ن ڕاینه‌گرتووه‌و به‌رده‌وام تا وه‌فاتكردنی له‌ خزمه‌تی ئه‌م دینه‌دا بووه‌.

شێخی پایه‌به‌رز و ڕه‌وشت پاك و له‌ خوا ترس هه‌میشه‌ ده‌یفه‌رموو: (شه‌رمه‌ بۆ ئینسان كه‌ خوا له‌ سه‌ر گوناهه‌وه‌ بیبینێت!!)
زانست و زانیاری شێخ هه‌نده‌ بڕی ئه‌كرد تا زۆر جاران زانایانی سه‌رده‌می خۆی ئیشكالیان له‌ باسێكا هه‌بووایه‌ بۆ لای ئه‌و ده‌گه‌ڕانه‌وه‌، ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ مامۆستایه‌ك له‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی زانستیدا له‌ ئێران ئیشكالی بۆ په‌یا ئه‌بێت، نه‌یئه‌زانی كه‌ چۆن چاره‌سه‌ری بۆ بدۆزێته‌وه‌، ئه‌ڵێت كاتێ‌ بۆ سه‌ردانی نه‌خۆشی له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند زانایه‌ك ئه‌چنه‌ خزمه‌ت شێخ عوسمان، له‌وێ‌ مه‌سه‌له‌كه‌ی ئه‌خه‌نه‌ به‌رده‌م، كه‌چی ئه‌و زۆر به‌ئاسان وه‌ڵامه‌كه‌یان ئه‌خاته‌ ده‌ست!!!

شێخی پایه‌به‌رز شێخ "عوسمان عه‌بدولعه‌زیز " خاوه‌نی هه‌موو شه‌و شه‌ونێژی به‌رده‌وام بووه‌، هه‌تا وه‌فاتی فه‌رموو چه‌كی شانی بۆ به‌رگری كردن له‌ ئیسلام و پیرۆزییه‌كانی ئیسلامی دانه‌نا.. خاوه‌نی ته‌فسیری قورئان و لێكدانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌كانی بوخاری بوو.. خوا لێخۆش بێت له‌ ته‌مه‌نی حه‌فتاو حه‌فت ساڵیدا له‌ ته‌مه‌نی پڕ به‌ره‌كه‌تی له‌ زانستی شه‌رعی له‌ شاری دیمه‌شق كۆچی دوایی ده‌كات.

قوتابییه‌ زیته‌ڵه‌كه‌ی مامۆستا عوسمان، كه‌ مامۆستای پایه‌به‌رز "مامۆستا ئه‌حمه‌د كاكه‌ مه‌حموود " بوو، ئه‌ویش له‌سه‌ر هه‌مان ڕچه‌ی مامۆستاكه‌ی بوو ساتێك قه‌ڵه‌م و چه‌كی له‌ده‌ست نه‌كه‌وت، قه‌ڵه‌می بۆ به‌رگری كردن له‌ ئایین و ڕوونكردنه‌وه‌ زانسته‌ شه‌رعییه‌كان و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان سیاسه‌سه‌ته‌كان دوایین جار له‌ نووسینی ته‌فسیر قوڕئان به‌كار هێنا، چه‌كیشی له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو پیلانه‌ ناوه‌خۆو ده‌ره‌كییه‌ی كو له‌ ئارادابوو دانه‌ناو تا وه‌فاتیشی فه‌رموو له‌ ڕێزی موجاهیدانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی ده‌ست به‌چه‌ك و به‌ قه‌ڵه‌م بوو.. دوایین كۆششی نوسینی ته‌فسیرێكی قورئان بوو به‌ ناوی (ته‌فسیری ڕامان) كه‌ له‌ پێش به‌ چاپ گه‌یاندنی له‌ ته‌مه‌نی 57 ساڵی به‌ نه‌خۆشی كۆچی دوایی ده‌كات..
زۆرن له‌و نموونه‌ شكۆدارانه‌ی كه‌ڵه‌پیاوانی ئیسلام كه‌ تا مردن نه‌سره‌وتن و له‌ ده‌می پیریدا زیاتر بۆ ئه‌م دینه‌ به‌گوڕترو گه‌رمتر بوونه‌.. تا بۆ ئێمه‌ی تاوانبار خه‌رمانیان هه‌نده‌ به‌ره‌كه‌ت بێت تا تاسه‌و تینوێتی ڕۆژگارمان له‌ خوێندنه‌وه‌ی ژیانی ئه‌و كه‌ڵه‌ پیاوانه‌ پێ بشكێنین و بیانكه‌ین به‌ مه‌شخه‌ڵی مه‌ردو نه‌ناسی و تێكۆشانی به‌رده‌وام.

[KURDBAND]

هاورێیه‌تی

ژیانی مرۆڤایه‌تی ، ژیانی تاکه‌کانه‌ له‌نێو کۆمه‌ڵگه‌دا، ئه‌م تاکانه‌ له‌ نێو کۆمه‌لدا ده‌بنه‌ هاورێ و ژیان پێکدێنن ، ژیان به‌ هاوڕێیه‌تی پاکه‌وه‌ جوانه‌ ، خاڵێکی گرنگ هه‌یه‌ ئه‌ویش ئایا هاورێیه‌تی تاسه‌رهه‌یه‌؟
به‌لێ هه‌یه‌ ، به‌لام چۆن هه‌یه‌ ؟ ، نه‌خێر نییه‌ ، بۆ نییه‌؟
خۆی له‌خۆیدا هاورێیه‌تی مانای پیرۆزی هه‌یه‌ ، هاورێیه‌تی پاک و راسته‌قینه‌، ده‌بێته‌ هۆی مانه‌وه‌ی ژیانی ئه‌وهاورێیتییه‌ گه‌ر بێتوو بۆ چه‌ندین ساڵیش دابران هه‌بێت ..
به‌لام گه‌ر بێتوو هاورێیه‌تی به‌ دل نه‌بێت به‌لکو سه‌رزاره‌کی بێت ئه‌وا گه‌ر بێتوو هه‌موو کاتێکیش له‌گه‌لتابێت ئه‌وا هاورێیه‌تی نییه‌.
ئێمه‌ی مرۆڤ دروستکراوی خوای گه‌وره‌ین، بۆیه ده‌بێت‌ له‌گه‌ل هه‌ستت به‌ بوونمان له‌ ژیاندا ، مانای هه‌موو ئاوازه‌کانی ژیان بزانین ، یه‌کێ له‌وانه‌ مانای هاورییه‌تی راسته‌قینه‌یه‌.بۆ جێبه‌جێ کردنی ئه‌رکه‌کانی مرۆڤایه‌تیمان

هه‌موومان هاوڕێیه‌تیمان کردوه‌ ، به‌چه‌نده‌ها جۆر هاورێیه‌تی هه‌یه‌:

هاورێیه‌تی دایک و باوک له‌ نێوان رۆله‌کانیاندا
هاورێیه‌تی نێوان خوشک و برا
هاوڕێیه‌تی نێوان کچێک و کورێک
هاورێێه‌تی نێوان کچ و کچ
هاورێیه‌تی نێوان کور و کور.

هاورێیه‌تی به‌ هه‌موو جۆره‌کانییه‌وه‌ ،گرنگ هاورێیه‌تی راسته‌قینه‌ و هاورێیه‌تی پاکه‌، چونکه‌ ژیان به‌ هاورێیه‌تی پاکه‌وه‌ جوانه‌.

هه‌موومان هاوڕێمان هه‌بووه‌ ، هاورێیه‌تیشمان کردوه‌ ، به‌لام گرنگترین قۆناغ بۆمانه‌وه‌ی هاورێیه‌تی پیرۆز ، هاورێیه‌تی سه‌رده‌می منالیه‌.
هاوڕێیه‌تی سه‌رده‌می مناڵی ، خۆشترین ساته‌کانی مرۆڤه‌ ،، خۆی له‌خۆیدا سه‌رده‌می مناڵی ساته‌کانی پره‌ له‌خۆشی دور له‌خه‌م ،، هاورێیه‌تیش له‌وسه‌رده‌مه‌دا دوباره‌ پره‌ له‌خۆشی و دوور له‌خه‌م.
هاورێیه‌تی راسته‌قینه‌ی سه‌رده‌می مناڵی هه‌تا کۆتایی چڕکه‌کانت له‌گه‌لتا ئه‌بێت ، گه‌ر به‌ بینین روخسار و به‌ بیستنی ده‌نگیش نه‌بێت به‌لکو له‌دله‌وه‌ ده‌بێت.
گه‌رهاتوو رۆژێک هاورێیه‌تی راسته‌قینه‌ت کرد ، قه‌ت له‌بیری نه‌که‌یت ، چونکه‌ سه‌رده‌مانێک هاورێی گیانی به‌ گیانی یه‌کتربونه‌ ، ئیشتاش گه‌رهاتوو نه‌تبینیوه‌ و گوێت له‌نه‌بۆوته‌وه‌ ، هه‌وڵبده‌ بگه‌رێی به‌ دوایدا ، چونکه‌ گه‌ر هاورێیه‌تیکه‌ راسته‌قینه‌ بێت ئه‌وا ئه‌ویش به‌هه‌مان شێوه‌ هه‌وڵی گه‌ران ده‌دات به‌ دواتدا.
گه‌ران به‌دوایی هاوڕێ منالیه‌کانتدا ئارامی به‌ده‌رونی خۆت و هاورێکه‌شدا دێت ، چونکه‌ کاتێک تۆ دلت لای ده‌بێت و بیری لێ ده‌که‌یته‌وه‌ ،، ئه‌ویش به‌هان شێوه‌ی تۆیه‌.
له‌بیرکردنی هاورێیان و ئه‌زیزانت ئه‌وه‌نده‌ ئاسان نییه‌ ، هه‌ربۆیه‌ گه‌ر ده‌مێکه‌ له‌ هاوڕێیانت نه‌پرسیوه‌ ، ئێستا بپرسه‌ چونکه‌ ئه‌ویش هه‌مان هه‌ستی بۆت هه‌یه‌ و ئه‌ویش به‌هه‌مان شێوه‌ی تۆ به‌دوای تۆدا ده‌گه‌رێ.
گه‌رهاتوو بۆ جارێکیش بێت دڵی هاورێیه‌کی ئازیزت شکاندبێت ، ئه‌وا له‌ئێستا بیری لێبکه‌ره‌وه‌ ، هه‌وڵبده‌ بیدۆزیته‌وه‌ و بۆ جارێکیش بێت گه‌ردن ئازایی لێبکه‌ .
به‌هه‌مان شێوه‌ی قۆناغی مناڵی ، قۆناغه‌کانی تریش هاورێیه‌تی راسته‌قینه‌ گرنگه‌ . با هه‌موومان هه‌وڵبده‌ین هاوڕێیه‌تی پیرۆز و هاورێیه‌تی پاک و بێگه‌رد بکه‌ینه‌ ملوانکه‌ی ژیانمان.

[KURDBAND]

زانيارى له‌سه‌ر سه‌گ به ئينكليزى

Dog is the common use term that refers to members of the subspecies Canis lupus familiaris (canis, "dog"; lupus, "wolf"; familiaris, "of a household" or "domestic"). The term can also be used to refer to a wider range of related species, such as the members of the genus Canis, or "true dogs", including the wolf, coyote, and jackals; or it can refer to the members of the tribe Canini, which would also include the African wild dog; or it can be used to refer to any member of the family Canidae, which would also include the foxes, bush dog, raccoon dog, and others.[10] Some members of the family have "dog" in their common names, such as the raccoon dog and the African wild dog. A few animals have "dog" in their common names but are not canids, such as the prairie dog.
The English word dog comes from Middle English dogge, from Old English docga, a "powerful dog breed".[11] The term may derive from Proto-Germanic *dukkōn, represented in Old English finger-docce ("finger-muscle").[12] The word also shows the familiar petname diminutive -ga also seen in frogga "frog", picga "pig", stagga "stag", wicga "beetle, worm", among others.[13] Due to the archaic structure of the word, the term dog may ultimately derive from the earliest layer of Proto-Indo-European vocabulary, reflecting the role of the dog as the earliest domesticated animal.[14]
Mbabaram is famous in linguistic circles for a striking coincidence in its vocabulary to English. When linguist R. M. W. Dixon began his study of the language by eliciting a few basic nouns among the first of these was the word for "dog" which coincidentally in Mbabaram is dog. The Mbabaram word for "dog" really is pronounced almost identically to the English word (compare true cognates such as Yidiny gudaga, Dyirbal guda, Djabugay gurraa and Guugu Yimidhirr gudaa, for example). The similarity is a complete coincidence: there is no discernible relationship between English and Mbabaram. This and other false cognates are often cited as a caution against deciding that languages are related based on a small number of comparisons.
In 14th-century England, hound (from Old English: hund) was the general word for all domestic canines, and dog referred to a subtype of hound, a group including the mastiff. It is believed this "dog" type of "hound" was so common it eventually became the prototype of the category “hound”.[15] By the 16th century, dog had become the general word, and hound had begun to refer only to types used for hunting.[16] Hound, cognate to German Hund, Dutch hond, common Scandinavian hund, and Icelandic hundur, is ultimately derived from the Proto-Indo-European *kwon- "dog", found in Welsh ci (plural cwn), Latin canis, Greek kýōn, Lithuanian šuõ.[17]
In breeding circles, a male canine is referred to as a dog, while a female is called a bitch (Middle English bicche, from Old English bicce, ultimately from Old Norse bikkja). A group of offspring is a litter. The father of a litter is called the sire, and the mother is called the dam. Offspring are, in general, called pups or puppies, from French poupée, until they are about a year old. The process of birth is whelping, from the Old English word hwelp (cf. German Welpe, Dutch welp, Swedish valpa, Icelandic hvelpur).[18]

[KURDBAND]

له سه ر شير به ئينكليزى

Lions

By Kalvin
Lions are mammals. Mammals have fur or hair and drink milk from their mother.

Lions run 35 to 56.6 mile per hour. When a lion is running it can run through a plain with out being seen. When a lion is born it is camouflaged. The height of a full grown lion is 6 feet tall on their hind legs and a female is 1 foot shorter then a male. A lion's tail is 3 feet long. A lion can open it's mouth 11 inches wide. A full grown lion weighs 450 to 500 pounds. A lion's fur is yellow and black or yellow and brown. Lions don't like light or music.

Lions live in deserts, grasslands, dens and forests in Africa. Lions stay in Africa for two months and leave to a warmer place. 2,000 years ago lions were found in Europe.

Lions are related to cheetahs, saber tooth tiger, Siberian tiger, domestic cats,and the lynx. The lion stays in a pack of 8 or 12. Cubs weigh 100 pounds at age 2. At age 4 a lion is as big as an adult. Lion hunt on plateaus.

Lions eat fish, people, buffalo, antelope, willderbeast, zebras, and wart hogs. Then they drag them to a water hole and eat them. Lions hunt at night.

The cub must chase to defend themselves. Lions have 2 layers of fur. Lions choke their predators with their claws. The lion's teeth are two and a half inches long.

Lions are helpful because they eat animals. If they didn't they'd die. Some types of lion are endangered. I think no one in the world should kill endangered lions.

[KURDBAND]

انشاء(الــــــــوقـــــــ� �ـــت)


استخدم وقتك جيدا
وسيلتك لإدارة يومك، وقيادة حياتك نحو النجاح
قبل أن نبدأ

قد تشعر ان في هذا الموضوع نوع من الأكاديمية لكن لو حاولت التمعن قليلا وتطبيق كل العناصر على ساعات يومك اكيد ستستفيد كثيرا في استغلال وقتك وهذا من شأنه ان يمنحك نجاحا في علاقاتك وتنظيمها فالنظام اساس التقدم ادارة اوقات حياتنا على بساطتها ترينا كيف وكم من الوقت نمضيه في التفاهات احيانا
أنوه إلى أن مادة هذا الملف تم تجميعها وترتيبها من المراجع المكتوبة أدناه، واجتهدت أن أختصر بقدر الإمكان في هذه المادة وكتابة الخلاصة المفيدة، حتى نعطي للقارئ فكرة مبدئية عن ماهية إدارة الذات وماذا نعني بإدارة الذات، وكيف يدير المرء ذاته، بحيث يؤدي ما عليه من واجبات، ويقوم بالأعمال التي يحب أن يؤديها ويوجد توازن في حياته بين نفسه وعائلته وعلاقاته والرغبة في الإنجاز.
ماذا نعني بإدارة الوقت ؟
هي الطرق والوسائل التي تعين المرء على الاستفادة القصوى من وقته في تحقيق أهدافه وخلق التوازن في حياته ما بين الواجبات والرغبات والاهداف.
والاستفادة من الوقت هي التي تحدد الفارق ما بين الناجحين والفاشلين في هذه الحياة، إذ أن السمة المشتركة بين كل الناجحين هو قدرتهم على موازنة ما بين الأهداف التي يرغبون في تحقيقها والواجبات اللازمة عليهم تجاه عدة علاقات، وهذه الموازنة تأتي من خلال إدارتهم لذواتهم، وهذه الإدارة للذات تحتاج قبل كل شيء إلى أهداف ورسالة تسير على هداها، إذ لا حاجة إلى تنظيم الوقت او إدارة الذات بدون أهداف يضعها المرء لحياته، لأن حياته ستسير في كل الاتجاهات مما يجعل من حياة الإنسان حياة مشتتة لا تحقق شيء وإن حققت شيء فسيكون ذلك الإنجاز ضعيفاً وذلك نتيجة عدم التركيز على أهداف معينة.
إذاً المطلوب منك قبل أن تبدأ في تنفيذ هذا الملف، أن تضع أهدافاً لحياتك، ما الذي تريد تحقيقه في هذه الحياة؟ ما الذي تريد إنجازه لتبقى كعلامات بارزة لحياتك بعد أن ترحل عن هذه الحياة؟ ما هو التخصص الذي ستتخصص فيه؟ لا يعقل في هذا الزمان تشتت ذهنك في اكثر من اتجاه، لذلك عليك ان تفكر في هذه الأسئلة، وتوجد الإجابات لها، وتقوم بالتخطيط لحياتك وبعدها تأتي مسئلة تنظيم الوقت.
أمور تساعدك على تنظيم وقتك
هذه النقاط التي ستذكر أدناه، هي أمور أو أفعال، تساعدك على تنظيم وقتك، فحاول أن تطبقها قبل شروعك في تنظيم وقتك.
وجود خطة، فعندما تخطط لحياتك مسبقاً، وتضع لها الأهداف الواضحة يصبح تنظيم الوقت سهلاً وميسراً، والعكس صحيح، إذا لم تخطط لحياتك فتصبح مهمتك في تنظيم الوقت صعبة.
لا بد من تدوين أفكارك، وخططك وأهدافك على الورق، وغير ذلك يعتبر مجرد أفكار عابرة ستنساها بسرعة، إلا إذا كنت صاحب ذاكرة خارقة، وذلك سيساعدك على إدخال تعديلات وإضافات وحذف بعض الأمور من خطتك.
بعد الانتهاء من الخطة توقع أنك ستحتاج إلى إدخال تعديلات كثيرة عليها، لا تقلق ولا ترمي بالخطة فذلك شيء طبيعي.
الفشل أو الإخفاق شيء طبيعي في حياتنا، لا تيأس، وكما قيل: أتعلم من أخطائي أكثر مما أتعلم من نجاحي.
يجب أن تعود نفسك على المقارنة بين الأولويات، لأن الفرص والواجبات قد تأتيك في نفس الوقت، فأيهما ستختار؟ باختصار اختر ما تراه مفيد لك في مستقبلك وفي نفس الوقت غير مضر لغيرك.
اقرأ خطتك وأهدافك في كل فرصة من يومك.
استعن بالتقنيات الحديثة لاغتنام الفرص وتحقيق النجاح، وكذلك لتنظيم وقتك، كالإنترنت والحاسوب وغيره.
تنظيمك لمكتبك، غرفتك، سيارتك، وكل ما يتعلق بك سيساعدك أكثر على عدم إضاعة الوقت، ويظهرك بمظهر جميل، فاحرص على تنظيم كل شيء من حولك.
الخطط والجداول ليست هي التي تجعلنا منظمين أو ناجحين، فكن مرناً أثناء تنفيذ الخطط.
ركز، ولا تشتت ذهنك في أكثر من اتجاه، وهذه النصيحة أن طبقت ستجد الكثير من الوقت لعمل الأمور الأخرى الأكثر أهمية وإلحاحاً.
اعلم أن النجاح ليس بمقدار الأعمال التي تنجزها، بل هو بمدى تأثير هذه الأعمال بشكل إيجابي على المحيطين بك.
معوقات تنظيم الوقت.
المعوقات لتنظيم الوقت كثيرة، فلذلك عليك تنجنبها ما استطعت ومن أهم هذه المعوقات ما يلي:
عدم وجود أهداف أو خطط.
التكاسل والتأجيل، وهذا أشد معوقات تنظيم الوقت، فتجنبه.
النسيان، وهذا يحدث لأن الشخص لا يدون ما يريد إنجازه، فيضيع بذلك الكثير من الواجبات.
مقاطعات الآخرين، وأشغالهم، والتي قد لا تكون مهمة أو ملحة، اعتذر منهم بكل لاباقة، لذى عليك أن تتعلم قول لا لبعض الامور.
عدم إكمال الأعمال، أو عدم الاستمرار في التنظيم نتيجة الكسل أو التفكير السلبي تجاه التنظيم.
سوء الفهم للغير مما قد يؤدي إلى مشاكل تلتهم وقتك.
خطوات تنظيم الوقت.
هذه الخطوات بإمكانك أن تغيرها أو لا تطبقها بتاتاً، لأن لكل شخص طريقته الفذة في تنظيم الوقت المهم أن يتبع الأسس العامة لتنظيم الوقت. لكن تبقى هذه الخطوات هي الصورة العامة لأي طريقة لتنظيم الوقت.
فكر في أهدافك، وانظر في رسالتك في هذه الحياة.
أنظر إلى أدوارك في هذه الحياة، فأنت قد تكون أب أو أم، وقد تكون أخ، وقد تكون ابن، وقد تكون موظف أو عامل او مدير، فكل دور بحاجة إلى مجموعة من الأعمال تجاهه، فالأسرة بحاجة إلى رعاية وبحاجة إلى أن تجلس معهم جلسات عائلية، وإذا كنت مديراً لمؤسسة، فالمؤسسة بحاجة إلى تقدم وتخطيط واتخاذ قرارات وعمل منتج منك.
حدد أهدافاً لكل دور، وليس من الملزم أن تضع لكل دور هدفاً معيناً، فبعض الأدوار قد لا تمارسها لمدة، كدور المدير إذا كنت في إجازة.
نظم، وهنا التنظيم هو أن تضع جدولاً أسبوعياً وتضع الأهداف الضرورية أولاً فيه، كأهداف تطوير النفس من خلال دورات أو القراءة، أو أهداف عائلية، كالخروج في رحلة أو الجلوس في جلسة عائلية للنقاش والتحدث، أو أهداف العمل كاعمل خطط للتسويق مثلاً، أو أهدافاً لعلاقاتك مع الأصدقاء.
نفذ، وهنا حاول أن تلتزم بما وضعت من أهداف في أسبوعك، وكن مرناً أثناء التنفيذ، فقد تجد فرص لم تخطر ببالك أثناء التخطيط، فاستغلها ولا تخشى من أن جدولك لم ينفذ بشكل كامل.
في نهاية الأسبوع قيم نفسك، وانظر إلى جوانب التقصير فتداركها.
ملاحظة: التنظيم الأسبوعي أفضل من اليومي لأنه يتيح لك مواجهة الطوارئ والتعامل معها بدون أن تفقد الوقت لتنفيذ أهدافك وأعمالك.
كيف تستغل وقتك بفعالية؟
هنا ستجد الكثير من الملاحظات لزيادة فاعليتك في استغلال وقتك، فحاول تنفيذها:
حاول أن تستمتع بكل عمل تقوم به.
تفائل وكن إيجابياً.
لا تضيع وقتك ندماً على فشلك.
حاول إيجاد طرق جديدة لتوفير وقتك كل يوم.
أنظر لعاداتك القديمة وتخلى عن ما هو مضيع لوقتك.
ضع مفكرة صغيرة وقلما في جيبك دائماً لتدون الأفكار والملاحظات.
خطط ليومك من الليلة التي تسبقه أو من الصباح الباكر، وضع الأولويات حسب أهميتها وأبدأ بالأهم.
ركز على عملك وانتهي منه ولا تشتت ذهنك في أكثر من عمل.

[KURDBAND]

كیمیاء



هه‌زاران به‌كتریا له‌ناوكدا هه‌

تیمێك له‌زانایانی‌ ئه‌مریكی‌ ئاشكرایانكرد، له‌ناوكی‌ سكی‌ مرۆڤدا، (1400) هه‌زار‌و چوارسه‌د زنجیره‌ به‌كتریا هه‌یه‌.

تیمێك له‌توێژه‌رانی‌ زانكۆی‌ (نۆرس كارۆلینا) كاریان له‌سه‌ر پرۆژه‌ی‌ (بیۆلۆژی‌ ناوكی‌ ناوسك)ی‌ (95) نه‌وه‌د‌و پێنج كه‌س ئه‌نجامدا‌وه‌‌و ئاشكرابووه‌، (1400) هه‌زار‌و چوارسه‌د زنجیره‌ی‌ به‌كتری‌ هه‌یه‌.

نامۆیی‌ له‌دۆزینه‌وه‌ی‌ به‌كتریای‌ ناوك ئه‌وه‌یه‌، ده‌رگایه‌كی‌ نوێ‌ بۆ زانایان ده‌كاته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ تا ئێستا زانایان نه‌یانتوانیوه‌ سێ‌ به‌شی‌ به‌كتریاكه‌ پۆڵێن بكه‌ن.

(جیری‌ هالسه‌ر)ی‌ سه‌رۆكی‌ تیمه‌كه‌ وتی‌:"ئه‌و زنجیره‌ به‌كتریا نوێیه‌ له‌لایه‌ن جیهانه‌وه‌ دۆزینه‌وه‌یه‌كی‌ نوێیه‌".
ئه‌وه‌ش بابه‌تیكی تر

چۆن خۆت ده‌پارێزیت له‌تووشبوون به‌ به‌كتریای‌ “خه‌یار”
بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ به‌كتریای‌ ئه‌ی‌ كۆلای‌ كه‌ به‌»به‌كتریای‌ خه‌یار» ناسراوه‌ تائێستا بووه‌ته‌ هۆی‌ كوشتنی‌ 16 كه‌س‌و 300 كه‌سی‌ دیكه‌ش له‌ئه‌ڵمانیا له‌حاڵه‌تێكی‌ ته‌ندروستی‌ مه‌ترسیداردان.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و به‌كتریایه‌ له‌به‌شی‌ زۆری‌ وڵاتانی‌ ئه‌وروپادا بڵاونه‌بووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام پسپۆڕان چاوه‌ڕێی‌ زیادبوونی‌ رێژه‌ی‌ تووشبوان به‌و به‌كتریایه‌ ده‌كه‌ن، هه‌ربۆیه‌ هۆشیاركردنه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك له‌چۆنێتی‌ خۆپاراستن له‌تووشبوون به‌و به‌كتریایه‌ به‌كارێكی‌ زۆر پێویست ده‌زانن.

ئه‌ی‌ كۆلای‌ جۆرێكه‌ له‌به‌كتریا كه‌ له‌ریخۆڵه‌ی‌ مرۆڤ ‌و گیانله‌به‌ره‌كانی‌ دیكه‌دا ده‌ژی‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ جێگه‌ی‌ مه‌ترسی‌ نه‌بێت بۆ سه‌ر ته‌ندروستی‌، به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێك له‌ڕه‌گه‌زه‌كانی‌ ئه‌و به‌كتریایه‌ جۆرێك له‌ژه‌هر به‌رهه‌م بهێنێت كه‌ ببێته‌ هۆی‌ تووشبوون به‌نه‌خۆشییه‌كی‌ كوشنده‌ له‌نێوان مرۆڤه‌كاندا.

به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ تووشبوون به‌و به‌كتریایه‌ له‌دوای‌ خواردنی‌ گۆشتی‌ نه‌كوڵاو یان خواردنی‌ سه‌وزه‌ دێت كه‌ له‌ زه‌وییه‌كی‌ پیسبوودا به‌رهه‌مهێنراوه‌.

به‌پێی‌ پشكنینه‌ تایبه‌ته‌كان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ زۆرینه‌ی‌ حاڵه‌ته‌ تووشبووه‌كان له‌ئه‌ڵمانیا له‌دوای‌ خواردنی‌ »خه‌یار» تووشی‌ ئه‌و به‌كتریایه‌ بوون كه‌ له‌ ئیسپانیاوه‌ هاورده‌ كراوه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا نازانرێت كه‌ ئایا ئیسپانیا سه‌رچاوه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و به‌كتریایه‌ یان نا.

بۆ خۆپاراستن له‌تووشبوون به‌و به‌كتریایه‌و وه‌ك چه‌ند رێوشوێنێكی‌ سه‌ره‌تایی‌ كه‌بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ تووشبوون به‌و به‌كتریایه‌ گیراونه‌ته‌ به‌ر، به‌مدواییانه‌ به‌ریتانیا داوای‌ هاوڵاتیانی‌ خۆی‌ له‌ئه‌ڵمانیا كرد كه‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌خواردنی‌ خه‌یار‌و ته‌ماته‌و كاهوو، به‌ڵام له‌راستیدا‌و به‌پێی‌ بۆچو‌ونه‌ زانستییه‌كان ئه‌مه‌ چاره‌سه‌ری‌ بنه‌ڕه‌تی‌ نییه‌ بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌مه‌ترسی‌ تووشبوون به‌و به‌كتریایه‌، كه‌واته‌ چاره‌سه‌ر چییه‌و چۆن بتوانین خۆمان بپارێزین؟

چوار هه‌نگاوی بنه‌ڕه‌تی‌ هه‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ بیگرینه‌ به‌ر بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ مه‌ترسی‌ تووشبوون به‌ ئه‌ی‌ كۆلای‌، ئه‌وانیش:

1- پاك‌و خاوێنی‌: هه‌میشه‌ له‌دوای‌ به‌كارهێنانی‌ ته‌والێت ده‌سته‌كانت بشۆ، له‌پێش‌و له‌دوای‌ نانخواردن‌و دوای‌ ده‌ستدان له‌ گۆشتی‌ كاڵ‌ ده‌سته‌كانت بشۆ، ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م كاره‌ یارمه‌تیده‌رێكی‌ زۆر باشه‌ بۆ په‌كخستنی‌ پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ به‌كتریا بۆ ناو ئه‌و خوارده‌مه‌نییانه‌ی‌ كه‌ به‌كاریانده‌هێنیت.

2- شێوازی‌ هه‌ڵگرتنی ماده‌ خۆراكییه‌كان:
- هه‌میشه‌ دڵنیابه‌ له‌پله‌ی‌ ساردی‌ نێو سه‌لاجه‌كه‌ت‌و په‌یڕه‌وی‌ باشترین پله‌ی‌ گه‌رمی‌‌و ساردی‌ بكه‌ بۆ هه‌ڵگرتن‌و پاراستنی‌ ماده‌ خۆراكییه‌كانت كه‌ خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ له‌نێوان 0 – 5 پله‌ی‌ سه‌دی‌، له‌بیرت نه‌چێت كه‌ به‌كتریا له‌پله‌ به‌رزه‌كانی‌ گه‌رمادا گه‌شه‌ ده‌كات، هه‌ربۆیه‌ هه‌میشه‌ خواردنه‌كانت له‌نێو سه‌لاجه‌دا هه‌ڵبگره‌.

- هه‌میشه‌ ئاگاداری‌ ئه‌وه‌ به‌ كه‌سه‌ری‌ بتڵی‌ شه‌ربه‌ته‌كانت به‌باشی‌ داخرابن.
- ئه‌و خواردنانه‌ مه‌خۆ كه‌ بۆماوه‌ی‌ زیاتر له‌ دوو رۆژ ماونه‌ته‌وه‌.
- گۆشتی‌ كاڵ‌‌و لێنه‌نراو دوور بخه‌ره‌وه‌ له‌گۆشتی‌ كوڵاو.
- گۆشتی‌ نه‌كوڵاو له‌به‌شی‌ خواره‌وه‌ی‌ سه‌لاجه‌كه‌تدا هه‌ڵبگره‌.

3- چۆنێتی‌ ئاماده‌كردن‌و كوڵاندنی‌ خواردنه‌كه‌:
- پێش خواردن ده‌سته‌كانت بشۆ.
- ده‌سته‌كانت به‌باشی‌ وشك بكه‌ره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر كه‌مێك ده‌سته‌كانت شێی‌ هه‌بێت ئه‌وا پرۆسه‌ی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ به‌كتریا ئاسانتره‌.
- ماسی‌‌و گۆشتی‌ نه‌كوڵاو به‌جیاو دوور له‌ ماده‌ خۆراكییه‌كانی‌ دیكه‌ هه‌ڵبگره‌.
- له‌بڕین‌و پارچه‌ پارچه‌ كردنی‌ ماده‌ خۆراكییه‌كاندا چه‌قۆی‌ پاك به‌كاربێنه‌، ئه‌و چه‌قۆیه‌ی‌ كه‌ بۆ پارچه‌ پارچه‌كردنی‌ گۆشتی‌ كاڵ‌ به‌كاری‌ دێنیت بۆ پارچه‌ پارچه‌كردنی‌ ماده‌ خۆراكییه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ به‌كارمه‌هێنه‌.
- له‌پێش به‌كارهێنانیدا هه‌میشه‌ سه‌وزه‌ بشۆره‌وه‌.
- به‌به‌رده‌وامی‌ چێشتخانه‌كه‌ت پاك بكه‌ره‌وه‌.

4- كوڵاندنی‌ ماده‌ خۆراكییه‌كان: كوڵاندنی‌ خواردن له‌ژێر پله‌یه‌كی‌ گه‌رمی‌ باشدا باشترین رێگایه‌ بۆ كوشتنی‌ به‌كتریا، نه‌كوڵاندنی‌ ماده‌ خۆراكییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی‌ باش به‌هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌ تووشبوون به‌ ژه‌هراویبوونی‌ خواردن داده‌نرێت، هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ ماده‌ خۆراكییه‌كان بۆماوه‌یه‌ك كه‌ له‌ دوو ده‌قیقه‌ كه‌متر نه‌بێت له‌ پله‌ی‌ گه‌رمی‌ 70 پله‌ی‌ سه‌دیدا بكوڵێنرێت.

- هه‌میشه‌ دڵنیابه‌ له‌باش كوڵاندنی‌ گۆشتی‌ مانگاو به‌رخ، چونكه‌ ئه‌و جۆرانه‌ی‌ گۆشت دیارترین ئه‌و شوێنانه‌ن كه‌ به‌كتریا به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆر تیایدا هه‌یه‌.

[KURDBAND]

دارشتن له‌سه‌ر كات

كات بريتى يه له كه وره ترين نيعمه تى خوا كه كردوويه تى به سه رمايه ى زيانمان،جونكه هه ركاته خواى بونه وه ر كردويتى بيشهاتيكى تاقى كارى بو به نده كانى خوى .
كات وه ك موم وايه به داكيرساندنى خالى كه مبوونه وه ى رووى تيده كات،به خاموش بوونى له ئه نجامى ته واو توانه وه ى ئيدى كه يشتوته خالى سه ره نجام وكوتا.
جاكه ر به راستى ووردبينه وة،دةبيت كاتمان وةك ئةومومه بةجوريك دابكرسينين دةوروبشتى روناك بكاتةوة تاوةكو كارةكانمان بةروناكى جيبهجى بكةين نةكةوينة كيزاويكى تاريك و ونبوونةوة،بةلام هةنديك جار بةداخةوة كاتةكانمان وةك ئةومومة بو مةرامو مةبةستيكى ناسةرةكى بةكارى دينين وةك زوريك لة خةلكى كة بو جوانيةكى كاتى لة روزدا يا لة يادى لة دايك بووندا ريز دةكريت و دايدةكيرسينن بةبى ئةوةى تاريكى روناك بكاتةوة.
كةواتة لةوة تيدةكه ين كاتةكانمان لةدوو لايةنى دزبةيةكدا بةكارده بريت:
1_يائةوةتا مروفةكان بةكردةيى ،كاتى زيانى خوى دةكاتة رووناكيه ك كة خويى و كةسانى ديكةش رينمونى دةكاتةوة.رزكارى دةكات لةتاريكى بةواتايةكى ديكةش ريكةى راستى وخوابةرستى دةكريت و كةسانى ديكةش بانك هيشت دةكات بوئاميزى ئيسلام.
2_ يائةوةتا مروفةكان بةكردةيى،كاتى زيانى خوى دةكاتة ئةو مومةى بة رووكةش دةسوتى بةواتايةكى ديكة هةر هةوليكى بى ناوة روك نمايش كارة،واته جوريكى ديكه ته نها له كات به سه ربردن وخؤ هه لخه له تين و به رامبه ر هه لخه له تينداده كوزه رين،بى ئه وه ى ئه وكاته كه سانى ديكه سودى ليببيننو به خته وه ربن.
جاهيواخوازم له خومان ببرسين ئيمه له كام يه ك له مانه ين ؟ئاياكاته كانمان بو رةزامةندى خواكيان باشانيش بو بةندةكانى ئةو بةكاردينين ؟يا بو لرةزامةندى شةيتان و مروفةكان بةكارى دينين؟

كرنكى كات لةقورعان وفةرموودةكان "
1_خواى كةورة لةجةند شويندا سويندى بة كات خواردووة لةبةركرنكى و بايةخى كات،هةروةك ئةفةرموويت:
(والضحى*والليل اذا سجى).(والفجر).
جائاشكراية هةركاتيك خواى كةورةسويندى خوارد بةهةر شتيك لةوشتانةى دروستى كردووةبو ئةوة سويندى بى دةخوات تاسةرةنجى خةلك بولا راكيشيت لة قازانجى ئةوشتةيان تىبكةينيت.
2_هةروةها محمد(د.خ)كاتى بةكرينك باس كردووه بةربرسيارى مروف لةبةردةم خودا لةروزى قيامةت رادةكةيةنيت"روزى قيامةت مروف هةنكاو نانى هةتا لة 4شت ليى نةبرسريت
1_لةلاويتى به جى برديةسةر.2_لةتةمةنى لةجيدا رايبوارد.3_لةمالو دارى لةكويوة هيناى لةجى سه رفى كرد.4_لةزانست وزانيارى لة وةى جون رةفتارى بيوةكرد
جابةراستى هةر جوار يةك لةمانة لةماوةى كاتى زيانمان بةدةستى دةهينين و به كاريشى دةهينين كةواتة دةبيت بزانين جى لةوكاتةى تةمةنمان دةكةين.

[KURDBAND]

كیمیاء

ژینگه‌ى به‌كتیریا زۆر جۆره‌. ئه‌م زینده‌وه‌ره‌ تواناى ژیانى له‌هه‌ر شوێنك و ژینگه‌یه‌كى جیاوازدا هه‌یه‌له‌سه‌ر زه‌وى ته‌نانه‌ت خاك و ئاوى قوڵ و توێكڵى زه‌وى بگره‌ ئه‌و ژینگانه‌ى ڕێژه‌یه‌كى به‌رزى پاشه‌رۆى ناوه‌كى و گۆگردى ترشى تێدایه‌، نزیكه‌ى 10 ملیار خانه‌ى میكرۆبى له‌یه‌ك گرامى خاكدا ده‌ژى وه‌سه‌دان هه‌زار له‌یه‌ك میلیمه‌ترى سێجاى ئاوى ده‌ریادا ده‌ژى .له‌سووڕه‌كانى ژینگه‌دا ، به‌كتیریا ڕۆڵێكى سه‌ره‌كى چاڵاك ده‌گێڕێت له‌سووڕاندنى خۆراكه ‌ژینگه‌ییه‌كان ، زۆریك له‌قۆناغه‌ گرنگه‌كانى سوڕى خۆراكى nutrient cycle به‌هۆى به‌كتریاوه‌ ئه‌نجام ده‌درێت . گرنگترین ئه‌م قۆناغانه‌ى جێگیركردنى نایترۆجینه ‌له‌به‌رگى هه‌وا .
هه‌روه‌ك به‌كتیریا به‌یه‌كێك له‌پێكهێنه‌ره ‌سروشتیه‌كانى لاشه‌ى مرۆڤ داده‌نرێت ، ژماره‌ى به‌كتریاكانى سه‌ر جه‌سته‌ى مرۆڤ زیاتره ‌له‌ژماره‌ى خانه‌كانى له‌شى ، پێست وده‌م و ده‌زگاى هه‌رسى مرۆڤ ته‌ندراوه‌ به‌میكرۆب ، وه‌به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ى ناوبانگى به‌زیان به‌خشی و نه‌خۆشخستن ده‌كردووه‌، به‌و ئه‌ندازه‌یه ‌به‌سووده ‌بۆ ته‌ندروستیمان ، ئه‌م ورده ‌زینده‌یه ‌له‌ده‌زگاى هه‌رسكردندا یارمه‌تى هه‌رس ده‌دات ، به‌ڵام نه‌خۆشى مه‌ترسیدارى وه‌ك كۆڵێرا و سیل دروست ده‌كات . له‌مێژوودا به‌كتیریا نه‌خۆشى بنبڕكراوى وه‌ك تاعون و گه‌ڕى leprosy دروست كردوه ‌به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ى دژه‌زینده‌كان زۆر له‌مه‌ترسى نه‌خۆشیه‌ میكرۆبیه‌كانى كه‌م كردوه‌ته‌وه‌ و رێژه‌ى مردنى دابه‌زاندووه‌. هه‌روه‌ها به‌كتیریا گرنگیه‌كى پێشه‌سازیشى هه‌یه‌ وه‌له‌ پرۆسه‌زینده‌ییه‌كانى سوود وه‌رگیراوه‌ بۆ ئه‌و كارانه‌ى ئه‌نجامدانیان پیشه‌سازیانه‌ ئه‌سته‌مه‌ وه‌ك ، خاوێن كردنه‌وه‌ى ئاوى پیسبوو وه‌ به‌دروستكردنى دژه‌زینده‌كان و مادده‌ى كیمیایى تر . له‌ده‌سته‌واژه ‌رۆژئاواییه‌كان واژه‌ى (به‌كتریا) له‌سه‌ره‌تادا بۆ هه‌موو تاك خانه‌یه‌كى خاوه‌ن ناوكێكى سه‌ره‌تایى به‌كارهاتووه ‌هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م به‌كارهێنانه‌ تا ئه‌م سه‌رده‌مه‌ش به‌رده‌وامه‌ به‌ڵام گه‌شه‌سه‌ندنى زانستى وردبین ناسى هه‌ندێك زانیارى نوێى ئاشكراكرد جوێكارى له‌نێوان پاڵاوته‌(ڤایرۆس) و به‌كتیریا و كه‌ڕوو . له‌مێژووى په‌ره‌سه‌ندنیدا به‌كتیریا دووجۆرى لێكه‌وتۆته‌وه‌:
-میكرۆبى ڕاسته‌قینه‌ یان به‌كتیریاى ڕاسته‌قینه‌.Eubacteria
-به‌كتریاى ڕه‌سه‌ن یان كۆن .Archaebacteria
كه‌ئێستا پێیان ده‌وترێت به‌كتیریا كه‌باسیان ده‌كه‌ین و ئه‌رخیا Archaea.
بۆ یه‌كه‌م جار وێنه‌ى به‌كتیریا ساڵى 1676ز بڵاوكرایه‌وه‌، زیندوه‌رێك كه‌ناوكێكى سه‌ره‌تایى هه‌یه‌( بێ به‌رگى ناوه‌كیه‌و پێكهاته‌كانى ناوك له‌ناو سایتۆپلازمدا په‌رش و بڵاو بونه‌ته‌وه‌) له‌شى ته‌نها له‌یه‌ك خانه ‌پێكهاتووه ‌كه ‌هه‌موو زینده‌چالاكیه‌كان ئه‌نجام ده‌دات بۆ دوو لق دابه‌ش ده‌بێت:
1-لقى به‌كتیریا
2-لقى به‌كتیریاى سایانى (به‌كتیریا سه‌وزى مه‌یله‌و شین)
سه‌ربه‌كۆمه‌ڵه‌ى مۆنیریایه‌(moneria) له‌هه‌واى خاك و ڕیخۆڵه‌كانى مرۆڤ و ده‌م سه‌رپێستى هه‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌گه‌ده‌ى ئاژه‌ڵه ‌كاوێژكه‌ره‌كاندا هه‌یه‌، ئه‌م به‌كتیریایه‌ به‌هۆى چالاكیه‌ جیاوازه‌كانیانه‌وه ‌ناسراون كه‌چه‌نده‌ها جۆرى هه‌یه ‌به‌م شێوه‌یه‌:
1. خواردن دروستكردنى (شیر).
2. تێكدانى خۆراك(گه‌نین).
3. به‌پیت كردنى خاك (په‌ین).
4. له‌ناوبردنى زه‌وى وزار(نه‌خۆشیه‌كان).
له‌و زنایانه‌ى ڕۆڵیان له‌دۆزینه‌وه‌ى به‌كتیریادا هه‌بوو ئه‌مانه‌ن :
1. لیڤنهۆك.
2. لوویس پاستۆر
3. رۆبرت كۆخ
ژینگه‌ى به‌كتریا:
له‌هه‌موو شوێنێك ده‌یبنین ، له‌ژێر زه‌وى تاقوڵایى 400 مه‌تر تا به‌رزاییه‌كى سه‌ركه‌ش له‌هه‌وا ، له‌ پله‌ى گه‌رمى زۆر به‌رز نزیكى ده‌مه‌گڕكانه‌كان ، له‌ناوچه‌ جه‌مسه‌ریه‌كان ، وه‌له‌ناو له‌شى گیانه‌وه‌راندا (له‌ناو ده‌زگاى هه‌رس و هه‌ناسه‌).
پۆلین كردنى به‌كتیریا:
ده‌توانین به‌كتیریا به‌پشت به‌ستن به‌م تایبه‌تمه‌ندیانه ‌پۆلێن بكه‌ین:

1. فۆرمى ده‌روه‌ى خانه‌و جۆرى كۆبونه‌وه‌كانى.
2. وه‌ڵامى بۆ ڕه‌نگى گرام (گرام پۆ زه‌تیڤ)و (گرام نێگه‌تیڤ).
3. شێوازى خواردنى (سه‌ربه‌خۆ ،بینا كارى یان مشه‌خۆرى).
4. هه‌بوونى قامچى (flagella) یان نه‌بوونى .
5. پێكهاته‌ى میكرۆب.
پێكهاته‌ى خانه‌ى به‌كتیریا:
1-به‌رگى خانه‌: پێكهاتووه‌له‌:
ا- دیوارى خانه‌(cell wall): ئه‌م كارانه‌ده‌كات:
-فۆرمى خانه‌ دیاری ده‌كات.
-ره‌قى وپته‌وى به‌خانه‌ى به‌كتیرى ده‌دات.
-به‌هێزى ده‌كات.
-ده‌یپارێزێت.
پێكهاته‌یى كیمیایى دیوارى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ دیوارى خانه‌ له‌گه‌ردى گه‌وره‌ى پێكهاته‌ئاڵۆز دروست بووه‌، پێى ده‌وترێت peptidoglycan ، ،ئه‌ستورى ئه‌م دیواره ‌به‌گوێره‌ى بنه‌چه‌ى به‌كتیریا كه‌هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و به‌كتیریایه‌ى (گرام نیگه‌تیڤه‌) دیوارى خانه‌كه‌ى ته‌نكه ‌ئه‌مه‌ش پشت به‌بڕى prptidogilycan ده‌به‌ستێت.
تێبینى/ هه‌ندێك به‌كتیریا هه‌یه‌ كه‌پێى ده‌وترێت به‌كتیریاى كه‌ڕویى ( mycoplasm یان mycobacterium) كه‌دیوارى خانه‌ى نیه‌.
ب- به‌رگى سایتۆپلازمى (plasma membrane):
كه‌به‌رگێگى ته‌نكه ‌چوارده‌ورى پێكهاته‌كانى خانه‌ى به‌كتیریایى داوه‌و كۆنتڕۆڵى هاتوچۆى ماده ‌بۆ سایتۆپلازم و له ‌سایتۆپلازمه‌وه ‌ده‌كات ، وه ‌زۆر ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) به‌به‌رگى خانه‌وه‌ نووساوه ‌كه‌یارمه‌تى زۆر پرۆسه‌ى زینده‌كردارى ده‌دات كه‌له‌م به‌شه‌دا ڕو ده‌دات ، وه‌ له‌ڕێى وردبینى ئه‌لكترۆنیه‌وه ‌زانایان هه‌ندێك نوشتانه‌وه‌یان بۆ ناوه‌وه‌ى خانه‌بینى كه‌واى بۆ ده‌چن كردارى هه‌ناسه‌دان لێ ‌ڕوبدات.
پێكهاته‌ى كیمیایى به‌رگى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ له ‌پرۆتین و چه‌وریه‌فۆسفۆر پێكهاتووه‌.
ج-سایتۆپلازم: نیمچه‌ شله‌یه‌و پێكهاتووه‌ له‌ئاو و ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) وئۆكسجینى تواوه‌و پرۆتین و كاربۆهایدرات و چه‌ورى.
د-كرۆمۆسۆم :واته ‌ته‌نۆڵكه‌ڕه‌نگداره‌كا� �� � ئه‌م كرۆمۆسۆمانه‌ى به‌كتیریا پێكهاتووه ‌له‌گه‌ردێكى (DNA) ى درێژ وگۆیى كه‌زۆر به‌ ده‌ورى خۆیدا لولى خواردووه ‌ئه‌م كرۆمۆسۆمه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكى كۆنترۆڵكردنى ئه‌م كردارانه ‌كارده‌كات:
· دابه‌ش بوونى خانه‌
· چه‌ند جاره‌بوونى خانه‌
· زۆر كارى ترى خانه‌
هـ- قامچى : له‌پرۆتین دورست بووه‌، 10 تا 20 نانۆمه‌تر ئه‌ستوره‌، یارمه‌تى خانه‌ى به‌كتریا ده‌دات بۆ جوڵان.

[KURDBAND]

كاربۆن یه‌كێكه‌ له‌ توخمه‌ كیمیاییه‌كان ، هێماى(C) ه‌ ، ژماره‌ى گه‌ردیله‌یی (6)ه‌ ، یه‌كێكه‌ له‌ ناكانزاكان ، هاوهێزى چواره‌ ، له‌ سروشتدا به‌ زۆر شێوه‌ ده‌بینرێ.
هێما C
زانیاری ته‌واو له‌سه‌ر توخمی كاربۆن (C)

ژماره‌ى پرۆتۆن 6ژماره‌ى ئه‌لكترۆن 6

بارسته‌ ژماره‌ 12.0107 g/mol
شێوه‌ (رِه‌نگ) ئه‌ڵماس (بێ رِه‌نگه‌)
گرافیت (رِه‌شه‌)
شێوگی ئه‌لكترۆنی 1s2 2s2 2p2
ژماره‌ى ئه‌لكترۆن له‌ هه‌ر به‌رگێك 4 ،2
سیفاته‌ فیزیاییه‌كان
چرِی گرافیت 2.267 gm/cm3
چرِی ئه‌ڵماس 3.513g/cm3 له‌0oC ،101.325Kpa
پله‌ى توانه‌وه‌ 4300-4700 OK
گه‌رمى توانه‌وه‌ گرافیت 100 Kj/mol
گه‌رمى توانه‌وه‌ ئه‌ڵماس 120 Kj/mol
گه‌رمى به‌ هه‌ڵم بوون 355.8 Kj/mol
فراوانی گه‌رمی ئه‌ڵماس 6.115 J/(mol.K) 25OC
فراوانی گه‌رمی گرافیت 8.517 J/(mol.K) له‌ 25OC
په‌ستانى هه‌ڵم
په‌ستان Pa 1 10 100 1000 1*10^4 1*10^5
له‌پله‌ى OK 2830 3048 3289 3572 3908
سیفه‌تی ئه‌تۆمی
شێوگی به‌لوری پوازه‌یی
بارى ئۆكسان 4 ،2 ئۆكسیدی ترشی بێ هێز
سالبی كاره‌بایی 2.55(پێوه‌ری باولینگ)
هێزی ئا یۆنین 1- 1086.5 Kj/mol
2- 2352.6 Kj/mol
3- 4620.5 Kj/mol
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ 70 Pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ (ژماره‌یى) 67 pm
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ هاوبه‌شی Pm 77
نیوه‌ تیره‌ی گه‌ردیله‌ ڤان دیر ڤا لز 170pm
سیفه‌تی تر
باری موگناتیسی دایا موگناتیسی
گه‌یاندنی گه‌رمی گرافیت 300Kcal (119-165) (W/(m.K))
گه‌یاندنی گه‌رمی ئه‌ڵماس 300Kcal (900-2320) (W/(m.K))
خێرایی بڵاوبونه‌وه‌ى گه‌رمى (ئه‌ڵماس) (503-1300)mm2/s له‌ 300OK
ژماره‌ى تۆماركردن 0-44-7440


هاوتا توخمه‌كانی كلور
هاوتا بوونی له‌ سروشت نیوه‌ ته‌مه‌ن جۆرى تیشك هیزی تیشك(MeV) هاوتاكانی تر
C12 %98.9 C جێگیره‌ و 6 نیوترونی هه‌یه‌
C13 %1.1 C جێگیره‌ و 7 نیوترونی هه‌یه‌
C14 ده‌گمه‌ن 5730 سالڕ 0.156 N14

جۆره‌كانی كاربۆن:
1-ئه‌ڵماس: ڕه‌قترین جۆری كانزایه‌ ، له‌ شێوه‌ى قوچه‌ك دایه‌ كه‌ كاربۆن له‌ گۆشه‌كاندا هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ یه‌ك گه‌ردیله‌ى كاربۆن له‌ ناوه‌راست كه‌ گه‌ردیله‌كان به‌ چوار ئه‌لكترۆن له‌ خولی (SP3) به‌یه‌ك ده‌به‌سترێن
كه‌ هێزو ره‌قى ده‌به‌خشێته‌ ئه‌ڵماس.
2-گرافیت: یه‌كێكه‌ له‌ مادده‌ نه‌رمه‌كان ، گه‌ردیله‌كانى كاربۆن به‌ سێ ئه‌لكترۆن له‌ خولی SP2 به‌یه‌ك ده‌به‌سترێن وه‌ یه‌ك ئه‌لكترۆن له‌ خولی S .
3-فۆلیرین: بریتییه‌ له‌ گه‌ردى گه‌وره‌ پێكهاتووه‌ له‌ كاربۆن له‌ شێوه‌ى گۆدایه‌(كه‌ به‌ باشترین و ئاسانترین شێوه‌ داده‌نرێت به‌ باكی بۆل ناسراوه‌).
4-سیرافیت: ڕوێكی لوسی هه‌یه‌ ، پێكهاته‌ی به‌ته‌واوی نازانرێ.
5-ئایۆنسدالایت: وه‌ك ئه‌ڵماسه‌ له‌ پێكهاته‌یدا به‌ڵام به‌ به‌لوری شه‌شی.
6-كاربۆنی نا بلوری : كۆبونه‌وه‌ی گه‌ردیله‌كانی كاربۆن به‌ شێوه‌یه‌كی ناڕێك و نا بلوری له‌ باری شوشه‌یی یه‌.
7-بڵقی كاربۆنی بچووك : تۆڕێكی موگناتیسی هه‌ستیار ، چڕییه‌كه‌ى كه‌مه‌ وه‌ك گرافیت ، به‌ جۆرێ گه‌ردیله‌كان سێیانی له‌ خولی شه‌شی و حه‌وتی به‌ یه‌ك ده‌به‌سترێن.
8- بۆڕی كاربۆنی بچووك: گه‌ردیله‌كان سێیانی به‌ یه‌ك ده‌به‌سترێن كه‌ شێوه‌ى بۆڕی ناو به‌تاڵ وه‌رده‌گرێ.
9- كاربۆنی شوشه‌یی(Isotropic): ژماره‌یه‌كی زۆر كونی تێدایه‌ ، به‌ پێچه‌وانه‌ی گرافیت ، گه‌ردیله‌كان به‌شێوه‌ى نارێك بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.
كاربۆن له‌ هه‌موو بواره‌كانى ژیان به‌شداره‌ ، به‌تایبه‌تی كیمیای ئه‌ندامى. یه‌كێكه‌ له‌ ناكانزاكان ، توانای دروست كردنی به‌ندی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ توخمه‌كان ، له‌ پێكهاته‌ی زیاتر له‌ ده‌ ملیۆن ئاوێته‌دا به‌شداره‌ ، له‌گه‌ڵ ئۆكسجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن كه‌ زۆرگرنگه‌ له‌ گه‌شه‌كردنی ڕوه‌ك. له‌گه‌ڵ هایدرۆجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی هایدرۆكاربۆنه‌كان كه‌ له‌ زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌كان به‌كاردێ . وه‌ له‌گه‌ڵ ئۆكسجین و هایدرۆجین یه‌ك ده‌گرێ بۆ پێكهێنانی ترشه‌ چه‌ورییه‌كان كه‌ پێویسته‌ بۆ ژیان وه‌ هه‌رورها ئه‌سته‌رى لێ دروست ده‌كرێ كه‌ تام و بۆنی میوه‌ى لێ دێ . هه‌روه‌ها (C-14) به‌كاردێ له‌ دیاركردنی ته‌مه‌ن به‌ ڕێگای تیشك.
سیفه‌ته‌كانی كاربۆن:
توخمی كاربۆن تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌ چونكه‌ زۆر شێوه‌ی هه‌یه‌ له‌ نه‌رمترین شێوه‌ (گرافیت) بۆ ڕه‌قترین شێوه‌ (ئه‌ڵماس) وه‌ هه‌روه‌ها توانایه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ دروست كردنی به‌ندی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ توخمه‌كانی تر وه‌ هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ گه‌ردیله‌ی ترى كاربۆن. كاربۆن به‌ توخمێكى سه‌ره‌كى ژیان داده‌نرێ ، هایدرۆكاربۆنه‌كان به‌ فراوانی به‌كاردێن له‌ ژیانی ئابوریدا ، وه‌ك به‌رهه‌مه‌كانی نه‌وتی خاو كه‌ ته‌كنۆلۆجیای پیشه‌سازى به‌كاردێت بۆبه‌رهه‌مهێنانی به‌نزین ، گاز ، كیرۆسین و زۆر به‌رهه‌می تر .
به‌كارهێنانه‌كانی كاربۆن:
كاربۆن پێكهێنه‌ره‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ دروستبوونی ژیان ، هایدرۆكاربۆن گرنگترین شێوه‌كانی كاربۆنه‌ كه‌ ڕۆژانه‌ به‌كار دێت وه‌ك ووزه‌ به‌تایبه‌تی نه‌وتی خاو كه‌ زۆر به‌رهه‌می لێ جیا ده‌بێته‌وه‌ وه‌ك به‌نزین ، گاز.كیرۆسین..وه‌هه‌روه‌ها نه‌وتی خاو به‌شداره‌ له‌ زۆربه‌ی پیشه‌سازییه‌كان وه‌ك پیشه‌سازی پلاستیك.
به‌كارهێنانه‌كانی تری كاربۆن:
· كاربۆن- 14 كه‌له‌27-فبرایر ساڵی 1940 ز دۆزراوه‌ به‌كاردێ له‌ ده‌ستنیشان كردنی ته‌مه‌ن به‌ ڕێگای تیشك.
· گرافیت تێكه‌ڵ ده‌كرێ له‌گه‌ڵ قوڕ بۆ دروستكردنی پێنوسی ره‌ساس.
· ئه‌ڵماس به‌كاردێ له‌ دروستكردنی نوكی كونكه‌ر ، وه‌هه‌رورها وه‌ك خشڵ بۆ جوانكاری.
· كاربۆن له‌گه‌ڵ ئاسن تێكه‌ڵ ده‌كرێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی پۆڵا.
· كاربۆن به‌كاردێ له‌ كارگه‌ ناوكییه‌كان بۆ كه‌مكردنی خێرایی نیۆترۆن.
· گرافیت ورد ده‌كرێ و له‌ قالب ده‌كرێ بۆ كاری هونه‌ری به‌كاردێ.
· ده‌نكى(حب) ڕه‌ژوو له‌ پزیشكیدا به‌كاردێ بۆ مژینی ماده‌ ژه‌هری یه‌كان له‌ كۆئه‌ندامى هه‌رس.
مێژووى كاربۆن:
(كاربۆ) له‌ زمانی لاتینیدا به‌ مانای ڕه‌ژوو دێ ، له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ كۆنه‌وه‌ دار به‌كار هاتووه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی ڕه‌ژوو به‌ڕێگای سوتاندن بێ ئۆكسجین . ئه‌ڵماسیش یه‌كێكه‌ له‌ ماده‌ ده‌گمه‌نه‌ به‌نرخه‌كان.
جۆره‌كانی شێووگی كاربۆن :
شێووگی كاربۆنی خاوین جیاوازه‌ له‌پێكهاته‌ى شێووگی گه‌ردیله‌كانی ترى كاربۆن ،سێ شێووگی ناسراوی كاربۆن هه‌یه‌،كاربۆنی نابلوری، گرافیت،ئه‌ڵماس.
ژماره‌یه‌ك له‌ جۆره‌كانی شێووگی كاربۆنی نائاسایی (شاز) هه‌یه‌ له‌وانه‌ فۆلیرین (كاربۆنی زۆر وورد له‌شێوه‌ی بۆڕی باریك) و لۆنسدالیت .
كاربۆن له‌ شێوه‌ی نابلوری وه‌ك گرافیت هه‌یه‌،كه‌چی له‌ شێوه‌ی بلوری بوونی زۆر كه‌مه‌. به‌ڵام له‌شێوه‌ى تۆز (پۆدره‌) هه‌یه‌ كه‌ پێكهاته‌ی سه‌ره‌كی ماده‌كانی وه‌ك ڕه‌ژوو،سناج،ته‌نی و كاربۆنی چاڵاك.
له‌ په‌ستانی ئاسایی كاربۆن شێوه‌ى گرافیت وه‌رده‌گرێ،كه‌ هه‌ر گه‌ردیله‌یه‌ك له‌گه‌ل سێ گه‌ردیله‌ى تر به‌ستراوه‌ له‌ ئاستێك كه‌ شێوه‌ى شه‌شینه‌ وه‌رده‌گرێ له‌ ئه‌لقه‌كان،وه‌ك ئه‌لقه‌ى هایدرۆكاربۆنی ئه‌رۆماتی.دوو شێوه‌ی ناسراوى گرافیت هه‌یه‌،یه‌كه‌میان ئه‌لفا (شه‌شینه‌)، دووه‌میان بێتا (مه‌وشوری شه‌شینه‌ ڕێك) كه‌ هه‌ردووكیان هه‌مان سیفاتی فیزیاییان هه‌یه‌،ته‌نها له‌ پێكهاته‌ى بلوری نه‌بێ.
ئه‌و گرافیته‌ى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی هه‌یه‌ نزیكه‌ى (30%) ى له‌ شێوه‌ی ئه‌لفایه‌،به‌ڵام له‌كاتی دروستكردنی گرافیت ته‌نها شێوه‌ى ئه‌لفاى تێدایه‌،ده‌توانرێ شێوه‌ى ئه‌لفا بۆ شێوه‌ى بێتا به‌ ڕێگاى چاره‌سه‌رى میكانیكی وه‌ شێوه‌ى بێتا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شێوه‌ى ئه‌لفا به‌ گه‌رم كردن بۆ زیاتر له‌ (1000 Oس ) .
گرافیت كاره‌با ده‌گه‌یێنێ چونكه‌( هه‌وری-بای) به‌ چڕی كۆنه‌بۆته‌وه‌. گرافیت ماده‌یه‌كی نه‌رمه‌ و به‌شه‌كانی به‌ گه‌ردیله‌ى تر جیا ده‌كرێ،وه‌ به‌یه‌كتری به‌ستراون به‌ هێزی ڤان دیر ڤالز له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ ئاسانی له‌سه‌ر یه‌ك ده‌خلیسكێن.
كاربۆن له‌ ژێر په‌ستانی زۆر به‌رزدا شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی شێووگی كاربۆن وه‌رده‌گرێ كه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ڵماس،كه‌ هه‌ر گه‌ردیله‌یه‌كى كاربۆن به‌ چوار گه‌ردیله‌ى تر به‌ستراوه‌.ئه‌ڵماس هه‌مان پێكهاته‌ى شه‌ش پاڵووى سیلیكۆن و جه‌رمانیۆمى هه‌یه‌، هێزی به‌نده‌كانی نێوان كاربۆن - كاربۆن زۆر به‌هێزه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌كاردێ له‌گه‌ڵ نیتریدی بۆرۆن (BN) بۆ دروستكردنی به‌هێزترین ماده‌ كه‌ به‌رگرییه‌كی زۆری هه‌یه‌ بۆ تیغ كردن.
ئه‌و گۆڕانانه‌ی كه‌ به‌سه‌ر گرافیت دێ له‌ پله‌ى گه‌رمى ئاساییدا (پله‌ى گه‌رمى ژوور) زۆر هێواشه‌و هه‌ستی پێ ناكرێ .له‌ژێر بارودۆخی تایبه‌تدا كاربۆن ده‌بێته‌ بلوری لۆنسدالایت كه‌ شێوه‌ى به‌ ئه‌ڵماس ده‌چێ به‌ڵام شه‌شینه‌یه‌.
فۆلیرین شێوگی پێكهاتنی له‌ گرافیت ده‌چێ به‌ڵام له‌جیاتی شێوه‌ى شه‌شینه‌ى بێگه‌رد شێوه‌ی پێنجینه‌ (له‌وانه‌یه‌ حه‌فتینه‌) له‌ گه‌ردیله‌ى كاربۆنی تێدابێ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی لاربوونه‌وه‌ى چینه‌كان بۆ شێوه‌ى گۆیی یان لوله‌یی ، فۆلیرین پێی ده‌ڵێن (گۆی بوكی یان لوله‌ى بوكی) كه‌ سیفه‌ته‌كانی تا ئێستا شی نه‌كراوه‌. هه‌موو ناوه‌كانی فۆلیرین بۆ ڕێزلێنان له‌ (بوكوینستر فولیر) په‌ره‌پێده‌ری گومبه‌تی جیودیسی كه‌ به‌ ناوى گۆی بوكی ده‌ناسرێ.
شێوه‌كانى كاربۆنى شێووگى بریتیه‌ له‌ :
1- كاربۆنى نا بلورى .
2- بڵقى كاربۆنى وورد (كه‌له‌ ساڵى 1997 دۆزراوه‌ ) .
3- لوله‌ى كاربۆنى وورد .
4- فۆلیرین .
5- گرافیت .
6- ئه‌یۆسدالایت .
7- سیرافیت .
جیاوازى نێوان ئه‌ڵماس و گرافیت :
1- ئه‌ڵماس به‌هێزترین كانزاى ناسراوه‌ له‌لایه‌ن مرۆڤ،كه‌چى گرافیت نه‌رمه‌ .
2- ئه‌ڵماس ماده‌ێكى كاشتت ، كه‌چى گرافیت ماده‌كى چه‌وركه‌ره‌وه‌یه‌ .
3- ئه‌ڵماس نه‌گه‌یه‌نه‌ریه‌كى باشه‌ بۆ كاره‌با ، كه‌چى گرافیت كاره‌با ده‌گه‌یێنێ .
4- ئه‌ڵماس به‌زۆرى ڕوونه‌ ، كه‌چى گرافیت تاریكه‌ (لێله‌) .
5- ئه‌ڵماس شێوه‌ى بلورى شه‌ش پاڵووى هه‌یه‌ ، كه‌چى گرافیت شێوه‌ى بلورى شه‌شینی هه‌یه‌ .
جیاوازى نێوان كاربۆنی نابلورى و كاربۆنی لوله‌یی وورد :
1- كاربۆنی نابلورى ماده‌یه‌كه‌ كه‌ به‌ئاسانی دروست ده‌كرێ ، كه‌چی كاربۆنی لوله‌یی وورد پێویستی به‌ پاره‌یه‌كی زۆر هه‌یه‌ بۆ دروستكردنی .
2- كاربۆنی نابلورى هه‌مووی هه‌مان سیفه‌تیان هه‌یه‌ ، كه‌چی كاربۆنی لوله‌یی سیفه‌ته‌كانی لێكچوو نییه‌ و ده‌گۆڕێ.
بوونی كاربۆن:
له‌ پێكهاته‌ی زیاتر له‌ ده‌ ملیۆن ئاوێته‌دا به‌شداره‌ ، هه‌زاره‌ها له‌م پێكهاتانه‌ پێویستی سه‌ره‌كین بۆ ژیان جگه‌ له‌ گرنگی ئابووری . له‌ خۆرو ئه‌ستێره‌ كلكداره‌كاندا دا هه‌یه‌ . هه‌روه‌ها نه‌یزه‌كه‌كان ئه‌ڵماسی وردیان تێدایه‌ . كاربۆن له‌كه‌ڵ توخمه‌كانی تر به‌ یه‌كگرتویی هه‌یه‌ له‌ به‌رگی هه‌وایی ، وه‌ك تواوه‌ش به‌دی ده‌كرێ له‌ ئاودا ، پێكهێنه‌رێكی سه‌ره‌كی كاربۆن و وبه‌رده‌كانه‌(كه‌ بڕێكی كه‌م كالسیۆم ومه‌گنیسیۆم وئاسن ، له‌گه‌ڵ هایدرۆجین یه‌كده‌گرێ بۆ پێكهێنانی هایدرۆكاربۆنه‌كان وه‌ك نه‌وتی خاو وگازى سروشتی.
گرافیت به‌ ڕێژه‌یه‌كى زۆر هه‌یه‌ له‌ نیۆیۆرك و تكساس له‌ وڵاته‌یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا ، ڕوسیا ، مه‌كسیك ، گرین لاند ، وه‌ هیند.
ئه‌ڵماسی سروشتی له‌ به‌ردی گڕكانی (كیمبرلیت) كه‌ له‌ گركانه‌كانی كۆندا به‌دى ده‌كرێ ، كه‌ زۆربه‌یان ده‌كه‌وێته‌ باشوری ئه‌فریقیا ، نامیبیا ، بوتسوانا ، كۆمارى كۆنگۆ ، هه‌روه‌ها له‌ ڕوسیا و به‌رازیل و باكوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئوستڕالیا هه‌یه‌.
ئاوێته‌كانی كاربۆن:
گرینگترینیان دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆنه‌(CO2) به‌ ڕێژه‌كی كه‌م له‌ به‌رگی هه‌وادا هه‌یه‌ ، كه‌ له‌ لایه‌ن زینده‌وه‌ران به‌رهه‌م دێ و به‌كار دێ . دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌گه‌ڵ ئاو كارلێك ده‌كات بۆ پێكهێنانی ترشی كاربۆنیك(H2CO3) به‌ ڕێژه‌یه‌كى كه‌م ، كه‌ جێگیر نییه‌ وه‌ك زۆربه‌ى ئاوێته‌كانی كاربۆن كه‌ به‌ندی هاوبه‌شی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئۆكسجین ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئایۆنی كاربۆناتی ناجێگیر دروست ده‌بێ.
چه‌ند جۆره‌ خوێ هه‌یه‌ له‌ شێوه‌ى كاربۆنات وه‌ك كالسیت ، دووه‌م كبریتیدی كاربۆن . له‌ ئۆكسیده‌كانی تری كاربۆن ، یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ، ئۆكسیدی نائاسایی كاربۆن(C3O2) . یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ئه‌نجامی سووتانی ناته‌واوی كاربۆن دروست ده‌بێ ، بێ ره‌نگه‌ ، بێ بۆنه‌ . كه‌مێك پۆلاریتی هه‌یه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌و به‌نده‌ سیانییه‌ی كه‌ له‌ نێوان كاربۆن و ئۆكسجین هه‌یه‌ كه‌ وا ده‌كات له‌گه‌ڵ هیمۆگلۆبین له‌ خوێن یه‌ك بگرێ ، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ به‌ گازێكى ژه‌هراوی داده‌نرێ ، سیانید(CN) به‌ هه‌مان شێوه‌ وه‌ك ئایۆنی هالید كارده‌كات.
كاربۆن له‌گه‌ڵ كانزا تفته‌كان كارلێك ده‌كات وكاربید یان ئه‌سیتیلید پێك دێنێ كه‌ ئه‌مانه‌ش به‌كاردێن له‌ به‌رهه‌مهێنانی میسان وئه‌سیتیلین كه‌ ترشى بێ هێزن ، سالبی كاره‌بایی (2.5) ، وه‌ك كاربۆرۆندۆم كه‌(SiC) به‌ ئه‌ڵماس ده‌چێ.
هایدرۆكاربۆنه‌كان له‌ زنجیره‌یه‌ك كاربۆن پێك دێن كه‌ به‌ زیادبوونی ژماره‌ی كاربۆن هایدرۆكاربۆنه‌كه‌ قورستر ده‌بێ وه‌ك جۆره‌كانی ڕۆن و ماده‌ مۆمی یه‌كان.
سوڕی كاربۆن:
گۆڕینی هاوتایه‌كی كاربۆن بۆ هاوتایه‌كی تر له‌ باری ئاساییدا ناكرێت، له‌هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ كاربۆن به‌رهه‌م دێ وه‌ له‌ شوێنی تردا به‌كار دێ به‌مه‌ش ده‌ڵێن سوڕی كاربۆن . بۆ نموونه‌ ڕووه‌ك دوه‌م ئۆكسیدی كاربۆن وه‌رده‌گرێ و له‌ كرداری ڕۆشنه‌ پێكهاتن به‌كاردێ ، ئه‌م ڕووه‌كانه‌ش ده‌بنه‌ خۆراكى گیان له‌به‌ران ، ئه‌م گیان له‌به‌رانه‌ش له‌ كرداری هه‌ناسه‌دانه‌وه‌ دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ده‌رده‌ده‌ن . ئه‌مه‌ش ئاسانترین جۆره‌ له‌ سوڕی كاربۆن ، چونكه‌ هه‌ندێك له‌ دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ ئاوی زه‌ریاكان ده‌توێته‌وه‌ یان هه‌ندێ له‌ گیان له‌به‌ره‌ مردووه‌كان شێوه‌ى به‌ردین وه‌رده‌گرن.
هاوتاكانی كاربۆن:
كاربۆن دوو هاوتای سروشتی هه‌یه‌ یه‌كه‌میان (C12) كه‌ به‌ڕێژه‌ی (%98.89) كۆی كاربۆنی سروشت پێك دێنێ ، دوه‌میان(C13) كه‌ به‌ڕێژه‌ی (1.11) كۆی كاربۆنی سروشت پێك دێنێ ، كه‌چی كاربۆن(C14) جێگیر نییه‌ . نزیكه‌ی پازده‌ هاوتای تری كاربۆن هه‌یه‌ نیوه‌ ته‌مه‌نی(C8)له‌ هه‌موویان كورتتره‌ و ده‌گاته‌(21- 1.98739*10^) چركه‌ .
له‌ساڵی 1961 یه‌كێتی گشتی كیمیای نێوده‌وله‌تی (IUPAC) هاوتا كاربۆنی -12 ى په‌سه‌ند كرد وه‌ك بنچینه‌یه‌ك بۆپێوانی بارسته‌ گه‌ردیله‌ . نیوه‌ ته‌مه‌نی كاربۆن-14 بریتیه‌له‌ ( 5715)ساڵ ، به‌فراوانی به‌كاردێت له‌ دیاركردنی ته‌مه‌نی دار و شوێنه‌وار.
خۆ پاراستن:
كاربۆن توخمێكى مه‌ترسیدار نیه‌ ، به‌ڵام هه‌ڵمژینی بڕێكی زۆر له‌ ته‌نى مه‌ترسیداره‌ ، هه‌روه‌ها كاربۆن له‌ پله‌ى گه‌رمی به‌رز گڕ ده‌گرێ . له‌ به‌ر ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌كى زۆر ئاوێته‌ی كاربۆن هه‌یه‌ ، هه‌ندێكیان ژه‌هراوین وه‌ك(CN) ، هه‌ندێكیان زۆر پێویستن بۆ ژیان وه‌ك دیكسترۆز ، هه‌ندێكیان پێویستن و ژه‌هراوین له‌ هه‌مان كاتدا وه‌ك (CO2).
به‌كار هێنانه‌كانى كاربۆن:
كاربۆن توخمێكی گرنگه‌ بۆ ژیان ، بێ كاربۆن ژیان نه‌ده‌بوو له‌سه‌ر گۆی زه‌وى ، به‌كار هێنانه‌كانى تری كاربۆن له‌ شێوه‌ی هایدرۆكاربۆنه‌كانه‌ وه‌ك نه‌وتی خاوو به‌رهه‌مه‌كانی له‌ به‌نزین و گاز و كیرۆسین و پلاستیك.

[KURDBAND]

هه‌موو زانیاریه‌ك له‌سه‌ر پرۆتین

پڕۆتین خواردنێكى ئاڵۆزى ئه‌ندامیه‌ كه‌ كێشێكى گه‌ردى زۆرى هه‌یه‌و له‌ترشه‌ئه‌مینى پێكه‌وه‌ نوساو به‌ هۆى بوندێكى پێپتیدیه‌وه‌ . پڕۆتین پێویسته‌ بۆ پێكهاته‌و كارى هه‌موو خانه‌ زیندووكان ته‌نانه‌ت ڤایرۆسیش.

زۆرێك له‌و پرۆتینانه‌ ئه‌نزیم دورست ده‌كه‌ن یان یه‌كه‌ى پرۆتینى دروست ده‌كه‌ن كه‌ ده‌چێته‌ پێكهاته‌ى ئه‌نزیمه‌وه‌ ، هه‌روه‌ك پڕۆتین زۆر رۆڵى په‌یكه‌رى رۆڵى په‌یكه‌رى میكانیكى ده‌گێڕن وه‌ك دروستكردنى كۆڵه‌گه‌ و جومگه‌ له‌ ناوخانه‌ . پڕۆتین ئه‌ركى چالاكى تر ده‌بینێت چونكه‌ پێكهێنه‌رێكى گرنگه‌ له‌ به‌رگرى له‌ش و كۆكردنه‌وه‌ و گواستنه‌وى گه‌رده‌ چالاكه‌كان . هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌شه‌ بۆ ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان بۆ ئه‌و گیانه‌وه‌رانه‌ى ناتوانن به‌ خۆیان دروستیان بكه‌ن پڕۆتین یه‌كێكه‌ له‌ گه‌رده‌ گه‌وره‌ و زینده‌یى و چالاكه‌كان له‌گه‌ڵ فره‌شه‌كر و چه‌ورى و ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان . وه‌كۆى ئه‌م گه‌رده‌ گه‌وره‌ چالاكانه‌ پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى ماده‌ى زیندوو دروست ده‌كه‌ن.
پێكهاته‌ى پڕۆتین :
پڕۆتین له‌ زنجیره‌ى پێپتیدى پێكهاتوو له‌ به‌یه‌كه‌وه‌نوسانى ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان ، دروست بووه‌ كه‌ لوول ده‌خوات بۆ ئه‌وه‌ى بونیه‌یه‌كى سێلایى بێوێنه‌ دروست بكات ، هه‌ر پڕۆتینێك بونیه‌یه‌كى جیاواز له‌ پرۆتینه‌كانى ترى هه‌یه‌ ئه‌م بونیه‌یه‌ ناسراوه‌ (حاڵه‌تى سه‌ره‌كى پڕۆتین) وه‌ ده‌ست نیشانكراوه‌ به‌ گوێره‌ى ڕێزبه‌ندى ترشه‌ ئه‌مینیه‌كانى له‌ كرده‌ى (پێكه‌وه‌نوسان) كه‌ زنجیره‌ پرۆتینەكان دروست ده‌كات.

1- بونیه‌ى یه‌كه‌مى : ڕێزبه‌ندى ترشه‌ئه‌مینیه‌كان دیارى ده‌كات.
2- بونیه‌ى دووه‌مى : به‌ پێچ خواردنى زنجیره‌ پێپتیدیه‌كان به‌ ده‌وریه‌كتردا له‌ شێوه‌ى لولپێچى ئه‌لفاو ڕووته‌ختى بێتا دروست ده‌بێت.
3-بونیه‌ى سێیه‌مى : ئه‌مه‌ فۆرمى كۆتایى پڕۆتین ده‌ست نیشان ده‌كات ، دروست بووه‌ به‌ كۆبونه‌وه‌ى بونیه‌ دووه‌میه‌كانى پڕۆتین (لولپێچى ئه‌لفاو ڕوته‌ختى بێتا) له‌ڕێى هێزى فیزیای نابه‌رامبه‌ر بۆ پێدایى فۆرمى كۆتایى پڕۆتین.
4-بونیه‌ى چواره‌مى : ئه‌م زاراوه‌یه‌ به‌كارده‌هێنرێت بۆ ئاماژه‌دان به‌و بونیه‌یه‌ى یه‌كگرتنى دوو پڕۆتین یان زیاتر دروستى ده‌كات له‌ پڕۆسه‌ى (یه‌كگرتنى پڕۆتینى ).
پێكهاته‌ى پڕۆتین زۆر ناجێگیره‌ و ده‌گۆڕێت بۆ ئه‌نجامدانى كاره‌ جیاوازه‌كانى وه‌ بۆ هێنانه‌دى ئه‌م گۆڕانه‌ بونیه‌ گۆڕانكارى له‌ به‌سترا نه‌وه‌كانى بونیه‌ى سێیه‌م و چواره‌مى ڕوده‌دات بۆیه‌ ئه‌و بونیه‌ سێیه‌م و چواره‌میانه‌ به‌(پێكهاته‌ى كیمیایى) ناسراون و ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ى به‌ سه‌ریان دێت به‌ (گۆڕانكارى شێوه‌یى) ناسراوه‌.
ئه‌ركه‌كان:
ده‌توانین بڵیین پڕۆتین له‌ هه‌موو چالاكیه‌كانى خانه‌ دا به‌شداره‌ وه‌ك ناردنى ئاماژه‌ خانه‌ییه‌كان و وه‌رگه‌ڕاندن ، كردارى له‌ ناوبردنى پڕۆتینه‌كان خۆى له‌ناو خانه‌دا به‌پشت به‌ستن به‌ ئه‌نزیمه‌كان (كه‌ له‌ پرۆتین پێكهاتووه‌) ڕووده‌دات وه‌ ئه‌م ئه‌نزیمانه‌ به‌ (پڕۆتیه‌یز) ناسراون.
میكانیزمى ڕێكخستنى پڕۆتینى :

ده‌كرێ گه‌ردى كیمیایى جۆراوجۆر وه‌ بارگه‌ى كانزایى به‌ پڕۆتینه‌وه‌ بلكێ له‌رێى بۆشایى تایبه‌ت له‌ پێكهاته‌كه‌یدا كه‌ناسراوه‌ به‌ شوێنى به‌ندبون binding sites له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پڕۆتینه‌كان به‌ لێگرتنێكى كیمیایى ئاست به‌رز ناسراوون بۆ ئه‌و ئاوێتانه‌ى پێیانه‌وه‌ ده‌نوسێ. ئه‌و ئاوێتانه‌ى به‌ پڕۆتینه‌وه‌ به‌ند ده‌بن پێیان ده‌وترێت لیگه‌ن ligan ، وه‌توندى به‌ندبوونى لێگه‌ن به‌ پڕۆتینه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى شوێنى به‌ندبوون و ناونراوه‌ تواناى به‌ندبوون affinily له‌به‌ر ئه‌وه‌ى پڕۆتین به‌شدارى هه‌موو پرۆسه‌ زیندووه‌كانى ده‌كات بۆیه‌ له‌ ڕێى كۆنتڕۆڵكردنى چالاكى پڕۆتینه‌وه‌ ده‌كرێت زینده‌ چالاكیه‌كان كۆنتڕۆل بكرێن , ئه‌م ڕیكخستنه‌ى كارى پڕۆتینه‌كان ده‌توانرێت له‌ڕێى فرۆمى پرۆتین یان خه‌ستیه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت :
· گۆڕانى به‌تاڵكردنه‌وه‌.
· گۆڕانى هاوبه‌ش.
ئه‌وپێكهێنه‌ره‌ سه‌ره‌كیانه‌ى پڕۆتین دروست ده‌كه‌ن :
ئه‌م پێكهێنه‌رانه‌ به‌شدارن له‌ دروستكردنى پڕۆتین له‌ خانه‌ زیندووكاندا : ترش dna ، ترش rna گوازه‌ره‌وه‌ ،ترشى rnaنێردارو وه‌ رایبۆسۆم.
كۆپیكردنى ماده‌ى بۆماوه‌یى :

زانیارییه‌ بۆماوه‌ییه‌كان بۆهێڵ ڕاسته‌وخۆ ناگۆڕین بۆ پڕۆتین ، یه‌كه‌مجار بۆ هێڵ (rnaنێردراوه‌) كۆپى ده‌كات وه‌به‌ هۆیه‌وه‌ نامه‌ى بۆ هێڵ بۆ سایتۆپلازم ده‌نێردرێت كه‌ به‌زمانى نیوكلیوتاید ده‌رده‌بڕدرێت به‌ ئاراسته‌ى (5 بۆ 3) له‌سه‌ر rna نێردراو بۆیه‌ زنجیره‌ى dna ى بۆ هێڵ به‌ زنجیره‌ى كۆپى یان كۆد دار ناسراوه‌.
پڕۆتین خواردنێكى ئاڵۆزى ئه‌ندامیه‌ كه‌ كێشێكى گه‌ردى زۆرى هه‌یه‌و له‌ ترشه ‌ئه‌مینى پێكه‌وه‌ نوساو به‌ هۆى بوندێكى پێپتیدیه‌وه‌ . پڕۆتین پێویسته‌ بۆ پێكهاته‌و كارى هه‌موو خانه‌ زیندووكان ته‌نانه‌ت ڤایرۆسیش.
زۆرێك له‌و پرۆتینانه‌ ئه‌نزیم دورست ده‌كه‌ن یان یه‌كه‌ى پرۆتینى دروست ده‌كه‌ن كه‌ ده‌چێته‌ پێكهاته‌ى ئه‌نزیمه‌وه‌ ، هه‌روه‌ك پڕۆتین زۆر رۆڵى په‌یكه‌رى رۆڵى په‌یكه‌رى میكانیكى ده‌گێڕن وه‌ك دروستكردنى كۆڵه‌گه‌ و جومگه‌ له‌ ناوخانه‌ . پڕۆتین ئه‌ركى چالاكى تر ده‌بینێت چونكه‌ پێكهێنه‌رێكى گرنگه‌ له‌ به‌رگرى له‌ش و كۆكردنه‌وه‌ و گواستنه‌وى گه‌رده‌ چالاكه‌كان . هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌شه‌ بۆ ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان بۆ ئه‌و گیانه‌وه‌رانه‌ى ناتوانن به‌ خۆیان دروستیان بكه‌ن پڕۆتین یه‌كێكه‌ له‌ گه‌رده‌ گه‌وره‌ و زینده‌یى و چالاكه‌كان له‌گه‌ڵ فره‌شه‌كر و چه‌ورى و ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان . وه‌ كۆى ئه‌م گه‌رده‌ گه‌وره‌ چالاكانه‌ پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى ماده‌ى زیندوو دروست ده‌كه‌ن

[KURDBAND]

رابورت فيزيا


به‌رهه‌مه‌ ته‌كنۆلۆژییه‌كان زۆربه‌یان تیشكی لیزه‌ر به‌كاردێنن،وه‌ك ئامێری ڤیدیۆ (C.D) و ئامێره‌كانی پزیشكی ددان و ئامێری بڕین و له‌حیم زۆر بواری تر .
ئه‌م هه‌موو ئامێره‌ لیزه‌ر به‌كاردێنن ئه‌مه‌ش تایبه‌تمه‌ندی ده‌داته‌ لیزه‌ر كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری رووناكی جیای ده‌كاته‌وه‌،له‌ به‌شی داهاتوودا به‌شێوه‌یه‌كی ساناكراو باسی لیزه‌ر ده‌كه‌ین.
وشه‌ى لیزه‌ر (LASER) بریتییه‌ له‌ پیتی یه‌كه‌می وشه‌كانی ئه‌م ڕسته‌یه‌:
(Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ) كه‌ مانای به‌هێزكردنی(گه‌وره‌كردنی ) رووناكی (Light Amplification) به‌هۆى كاراكردنی ده‌ردانی (Stimulated Emission) تیشكی كارۆموگناتیسی (Radiation) كه‌ یه‌كه‌م ئامێرى لیزه‌ر له‌ ساڵی (1960 )ز له‌ لایه‌ن زانا میمان (T.H.Maiman) دروستكرا به‌ به‌كارهێنانی یاقوت وه‌ به‌ لیزه‌ری یاقوت ناونرا (Ruby Laser) .
پێكهاته‌كانی ئامێری لیزه‌ر :
1- سه‌رچاوه‌یه‌كی رووناكی : ئه‌م به‌شه‌ وزه‌ ده‌به‌خشێته‌ مادده‌ی چالاكی ناو ئامێری لیزه‌ر سه‌رچاوه‌ی وزه‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر جۆری لیزه‌ر،ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ كاره‌بایی بێت وه‌ك له‌ ئامێری لیزه‌ری ئارگۆن و ئامێری دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن یان رووناكی فلاش له‌ ئامێری (سباغی) .
2- به‌شه‌كانی ناوه‌وه‌ی ئامێری لیزه‌ر: ئه‌م به‌شه‌ پێكهاتووه‌ له‌ بۆرییه‌ك و ژماره‌یه‌ك ئاوێنه‌ له‌ كۆتایی بۆڕییه‌كه‌ كه‌ یارمه‌تی شكانه‌وه‌ی تیشك ده‌دات به‌مه‌ش هێزی تیشكه‌كه‌ زیاد ده‌كات ،فۆتۆنه‌كانی تێپه‌ڕیو به‌ناو بۆڕییه‌كه‌ ده‌شكێنه‌وه‌ بۆ دواوه‌ له‌ناو لیزه‌ر ،هه‌رجارێ كه‌ تیشكه‌كه‌ ده‌شكێته‌وه‌ بۆ دواوه‌ و پێشه‌وه‌ له‌ ڕێگای ئاوێنه‌ى تایبه‌ت له‌ كۆتایییه‌كانی بۆڕییه‌كه‌ ژماره‌ی گه‌ردیله‌كان زیاد ده‌كات و ژماره‌ی فۆتۆنه‌كان زیاد ده‌كات به‌مه‌ش هێزی تیشكی لیزه‌ر زیاد ده‌بێ له‌ كۆتایی ئاوێنه‌كان كونێك هه‌یه‌ كه‌ ڕێگا ده‌دات به‌ بڕێكی كه‌م له‌ تیشكی لیزه‌ر پێى تێپه‌ڕێ بۆ ده‌ره‌وه‌ له‌ ڕێگای قۆڵێكی تایبه‌ت كه‌ له‌ كۆتایییه‌كه‌ی تیشكی لیزه‌ر ده‌رده‌چێ بۆ ئه‌وه‌ى به‌ر ئه‌و شوێنانه‌ بكه‌وێت به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن.
3- ڕێنیشانده‌رى تیشكی لیزه‌ر : تیشكی لیزه‌ر نابیندرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن به‌كاردێ ،بۆئه‌وه‌ى شوێنی تیشكی لیزه‌ر بزانین له‌كاتى چاره‌سه‌ركردنى نه‌خۆشى چونكه‌ شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن هه‌مان شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى لیزه‌ره‌ .
چۆنیه‌تى كاركردنى ئامێرىلیزه‌ر :
ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌گه‌وره‌كردنى رووناكى وه‌ك زێیى میسیسپى ئاوى زیاده‌بێ به‌ئاوى لقه‌كانى چونكه‌ رووناكى پێكهاتووه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكى بینراو و نیمچه‌ بینراو ، ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌یه‌كخستنیان له‌ یه‌ك له‌ره‌له‌رى زۆر به‌هێز كه‌جیاوازه‌ له‌و تێكه‌ڵه‌ له‌ره‌له‌ره‌ى رووناكى ئاسایى،ئه‌م كاره‌ میكانیكییه‌ له‌رێگاى به‌لوورى نیمچه‌ ڕوون ده‌بێ كه‌گه‌ردیله‌ى تیشكدارى وه‌ك كرۆمى تێدایه‌،كاتێ ئه‌م به‌لوورانه‌ به‌رسه‌رچاوه‌یه‌كى به‌هێزى رووناكى ده‌كه‌ون ئه‌و ئه‌لیكترۆنانه‌ى كه‌له‌ده‌ورى ناووك ده‌سووڕێنه‌وه‌ هێزێكى زۆر وه‌رده‌گرن و ده‌چنه‌ خوولى به‌رزتر به‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بارێكى ناجێگیر كه‌ واىلێده‌كات بگه‌ڕێته‌وه‌ بارى جێگیرى خۆى به‌گه‌ڕانه‌وه‌ى ئه‌لیكترۆنه‌كان بۆ خوولی كۆنی خۆیان له‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌دا بڕێك وزه‌ ده‌رده‌چێ له‌شێوه‌ى تیشك .
به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی گشت توخمه‌ تیشكداره‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ى سه‌ره‌وه‌ كارده‌كه‌ن،به‌ڵام له‌ ئامێرى لیزه‌ر ئه‌م كرداره‌ كۆنتڕۆل كراوه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ گشت ئه‌لیكترۆنه‌كان تیشكێك دروست ده‌كه‌ن به‌هه‌مان وزه‌ و هه‌مان له‌ره‌له‌ر.ئه‌م هه‌موو تیشكانه‌ كۆده‌كرێنه‌وه‌ له‌ تیشكێكی یه‌كگرتووی زۆر به‌هێز كه‌له‌توانایدا هه‌یه‌ هه‌ر كانزایه‌ك بتوێنێته‌وه‌ .له‌به‌ر یه‌كگرتوویی ئه‌م تیشكه‌ لیزه‌ر ده‌توانێ بگاته‌ دووریه‌كی زۆر به‌هێلێكی ڕاست بێ په‌رش و بڵاوبوونه‌وه‌.
سیفه‌ته‌كانی تیشكی لیزه‌ر :
سێ سیفه‌تی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ تیشكی لیزه‌ر جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری تیشك :
1- (Collimated) واته‌ تیشك به‌ هێڵێكی ڕاست ده‌ڕوا بێ لاربوون، هه‌رچه‌ند دووریه‌كی زۆر ببڕی له‌م رێگایه‌ وزه‌یه‌كی زۆر كه‌م ون ده‌كات. تیشكی لیزه‌ر به‌ هه‌زار جار بریسكه‌دارتره‌ له‌ رووناكی ڕۆژ و تیشكه‌كه‌ى .
2- تاك ڕه‌نگه‌ (mono-chromatic) واته‌ یه‌ك له‌ره‌له‌ری هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكی لیزه‌ر تیشكێكی بێگه‌رده‌، به‌پێچه‌وانه‌ى تیشكی سپی كه‌ فۆتۆنی به‌ڕه‌نگی جیاواز و دریِژی شه‌پۆلی جیاواز به‌ هه‌موولایه‌ك بڵاوده‌كاته‌وه‌ .
3- (Cohorent) واته‌ هه‌موو شه‌پۆلی رووناكی به‌ هاورێكى ده‌گوازرێته‌وه‌ له‌ هه‌موو كاتێك و بۆشاییه‌ك.مه‌وداى رووناكی ئاسایی گلۆپ تێكه‌ڵه‌ له‌ دریِژى شه‌پۆلی جیاواز كه‌به‌ هه‌موو لایه‌ك بڵاوده‌بێته‌وه‌ وه‌ پێی ده‌ڵێن (Cohorent) .
جۆره‌كانی لیزه‌ر :
لیزه‌ر زۆر جۆری هه‌یه‌ كه‌ به‌پێی به‌كارهێنانه‌كانی ده‌گۆرێ ئه‌ویش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ جۆری ئه‌و مادده‌یه‌ی به‌كارهاتووه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ هه‌ندێكیان له‌ دۆخى ڕه‌قن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى شلن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى گازن .جۆری مادده‌ی جیاواز به‌كار دێ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی جۆری لیزه‌ر و ناونانی، بۆ نموونه‌ لیزه‌ری هیلیۆم-نیۆن (He-Ne) واته‌ مادده‌ی به‌كارهاتوو بریتییه‌ له‌تێكه‌ڵی هیلیۆم و نیۆن و لیزه‌ری یاقوت واته‌ ئه‌و مادده‌یه‌ى كه‌ لیزه‌ری لێ به‌رهه‌م هاتووه‌ بریتییه‌ له‌ یاقوت،نموونه‌ى جۆره‌كانی جیاوازی لیزه‌ر ئه‌مانه‌ن :
1- لیزه‌ری گازی (Gas Laser): كه‌پشت به‌توخمێكی گازی وه‌ك هیلیۆم و نیۆن و گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ده‌به‌ستێ كه‌ درێژی شه‌پۆلیان له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ و به‌كاردێ له‌ بڕینی ته‌نه‌ ڕه‌قه‌كان چونكه‌ وزه‌یه‌كی زۆری هه‌یه‌.
2- لیزه‌ری دۆخی ڕه‌ق (solid state laser) : به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ له‌مادده‌یه‌كی ڕه‌ق یان زیاتر دێته‌كایه‌وه‌ وه‌ك یاقوت (ruby) یان تێكه‌ڵی ئه‌له‌منیۆم و یتریم و نیودینیم (neodymium, yttrium, aluminum) كه‌ به‌ناوی كورتكراوه‌ی (TAG) ناوده‌برێ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سووره‌.
3- لیزه‌ری ئێكزیمه‌ر (Excimer Laser) به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ گازه‌ ته‌مبه‌ڵه‌كانى وه‌ك كلۆر و فلۆر وكریبتۆن و ئارگۆن به‌كار دێنی بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر ئه‌م جۆره‌ گازانه‌ تیشكی لیزه‌ر به‌ درێژی شه‌پۆل له‌ مه‌ودای تیشكی سه‌روی وه‌نه‌وشه‌یی به‌رهه‌م دێنی .
4- لیزه‌رى ڕه‌نگاو ڕه‌نگ (dye laser) كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ مادده‌ى ئۆرگانی وه‌ك رۆدامینى (rhodamine 6G) تواوه‌ له‌ ئاوێته‌ى ئه‌لكهولی كه‌ ده‌توانرێت درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ره‌كه‌ دیار بكرێت.
5- لیزه‌ری نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان (semi-conductor) : هه‌ندێ جار به‌ لیزه‌ری دایۆد ناوده‌برێ كه‌پشت به‌مادده‌ نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان ده‌به‌ستێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ قه‌باره‌یه‌كی بچووكی هه‌یه‌ و به‌ وزه‌یه‌كی كه‌م كارده‌كات له‌ ئامێری وه‌ك (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر.
جۆری مادده‌ی به‌كارهاتوو بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ربه‌پێی درێژی شه‌پۆلی پێویست ده‌ستنیشان ده‌كرێ،بۆ نموونه‌ درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ری یاقوت (694 nm)ه‌،هه‌روه‌ها لیزه‌ری گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ بڕینی كانزا ڕه‌قه‌كان به‌كار دێ چونكه‌ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ كه‌ تیشكێكی گه‌رمییه‌ ئه‌گه‌ر به‌چڕى له‌ كانزا بدرێ ده‌یتوێنێته‌وه‌.
ئه‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌ جۆری لیزه‌ر و درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر دیار ده‌كات
جۆری لیزه‌ر درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر (nm)
Argon Fluoride (uv) 193
Krypton Fluoride (uv) 248
Xenon Chloride (uv) 308
Nitrogen (uv) 337
Argon (blue) 488
Helium Neon (green) 514
Helium Neon (red) 633
Rhoda mine 6G dye (tunable) 570-650
Ruby (CrAlO3) (RED) 694
Nd:Yag (NIR) 1064
Carbon Dioxide (FIR) 1060

پۆلینكردنى لیزه‌ر :
لیزه‌ر بۆ چوار جۆر پۆلین ده‌كرێ به‌پێى ترسناكى له‌سه‌ر خانه‌ی زیندوو،كاتێك كار له‌گه‌ڵ لیزه‌ر ده‌كه‌ین پێویسته‌ پۆلینی لیزه‌ر ده‌ستنیشان بكرێ كه‌ ئه‌مانه‌ن :
پۆلینی یه‌كه‌م ( Class I ) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر كه‌مه‌ و مه‌ترسیدار نییه‌ .
پۆلینی یه‌كه‌م (Class IA) : ئه‌م پۆلینه‌ لیزه‌ره‌ زیان ده‌گه‌ێنیته‌ چاو كاتێ سه‌یرى تیشكه‌كه‌ ده‌كه‌ین، به‌كاردێت له‌ سوپه‌رماركێته‌كان ،وزه‌ى ئه‌م لیزه‌ره‌ ده‌گاته‌ (4 mW) .
پۆلینی دووه‌م (Class II) : رووناكى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌بینرێ، وزه‌ى له‌ ( 1 mW) تێپه‌ڕناكات
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIA) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا ناوه‌نجیه‌ و ده‌گاته‌ (1-5Mw) مه‌ترسیداره‌ ئه‌گه‌ر تیشكه‌كه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ر چاو بكه‌وێت .
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIB) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا له‌ مام ناوه‌نجی زیاتره‌
پۆلینی چواره‌م (Class IV) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر به‌ هێزه‌ و ده‌گاته‌ (500Mw) بۆ تیشكی به‌رده‌وام، بۆ تیشكى پچڕ پچڕ ده‌گاته‌ (10 j/cm2) مه‌ترسیداره‌ له‌سه‌ر چاو و پێست له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ كاتی به‌كارهێنانى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ رێنمایییه‌كانی خۆپاراستن به‌كار بهێنرێ.
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر :
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌پیشه‌سازیدا :
له‌ ساڵی (1960 )ز كه‌بۆ یه‌كه‌م جار تیشكى لیزه‌ر دۆزرایه‌وه‌و له‌پیشه‌سازیدا به‌كارهات به‌تایبه‌تى له‌ پێوان (measurements) و ڕێكخستنى(Alignment) ئامێره‌كانى بینین و خه‌تى كاره‌با و له‌ئامێره‌كانى پێوان هه‌روه‌ها له‌ بوارى بڕین و له‌حیم و تاواندنه‌وه‌و به‌هه‌ڵمكردن به‌كاردێ،هه‌روه‌ها له‌ دروستكردنى سوڕى ئه‌لیكترۆنى و پیشه‌سازى شووشه‌ و زۆر بوارى تر به‌كاردێ .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا :
لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا به‌فراوانى به‌كاردێت له‌چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و ددان سازى وچاره‌سه‌رى چاو وه‌ دابه‌ش ده‌كرێ به‌گوێره‌ى جۆرى لیزه‌ر وه‌ك لیزه‌رى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن و لیزه‌رى نایترۆجین و لیزه‌رى ئه‌كزیمه‌ڕ هه‌ندێ جاریش به‌گوێره‌ى به‌كارهێنانه‌كانى دابه‌ش ده‌كرێ وه‌ك چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و به‌یه‌ك به‌ستنى موولووله‌ى خوێن و ده‌ستنیشان كردنى نه‌خۆشى .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى سه‌ربازیدا :
زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كانی لیزه‌ر بۆ به‌كارهێنانی له‌ بواری سه‌ربازی بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م توێژینه‌وانه‌ زۆر به‌نهێنی مانه‌وه‌ و پاش چه‌ند ساڵێك ئاشكرا كران،له‌م به‌كارهێنانانه‌ش كۆنتڕۆڵی ته‌قه‌مه‌نی و ته‌قاندن له‌ دوره‌وه‌و ده‌ستنیشانكردنی ڕێڕه‌و ی مووشه‌ك (رۆكێت) و به‌دواكه‌وتنی ئامانجی سه‌ربازی و توانای گۆڕینی ڕێڕوه‌ی مووشه‌ك( رۆكێت) و له‌ چه‌كی شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان وه‌ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌و وكوێركردنی ئامێره‌كانی ئه‌لیكترۆنی دوژمن .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بواره‌كانی ئاساییدا:
له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ ئامێره‌كانی (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر و تیشكی ڕه‌نگاوڕه‌نكی لیزه‌ری تایبه‌ت به‌ ئاهه‌نگه‌كان و زۆر بواری تر .
به‌كارهێنانی لیزه‌ر له‌ بواری تایبه‌ت :
لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ توێژینه‌وه‌كانی زانستی و بواری ئاسمان وهه‌ندێ بواری تر .

[KURDBAND]

رابورتيكه له سه ر( حياء) به عه ره بى


هاكم طائفة من التوجيهات والمقترحات الموجهة في شتى المناحي لصيانة حياء المرأة المسلمة في عصر تُخطط فيه الخطط، وتُنفق فيه ملايين الدولارات لإخراج المرأة المسلمة من خدر حيائها إلى الساحات المختلطة؛ فريسةً سهلة للذئاب:

1ـ ينبغي - أولاً - على أولي الأمر والـحُكم في ديار المسلمين أن يدركوا حجم الخطر المحدق بالمرأة المسلمة وبيتها وأخلاقها. ومن ثم عليهم أن يتحركوا بالدعم المالي والإعلامي لإنشاء المشاريع الحكومية والأهلية التي من شأنها صيانة المرأة المسلمة.

2ـ وعلى العلماء والدعاة أن يُفردوا مساحةً كبيرة في مادتهم الدعوية، أنْ يبينوا للناس ما يُحاك بأعراضهم، وأنْ أمك وأختك وبنتك وزوجك عناصر مستهدفة من قِبل أعدائنا. فحبذا استغلال الدورات الصيفية في بث قيمة الحياء، وتأصيلها في نفوس الزهرات.

3 ـ ينبغي توجيه رسالة واضحة لسماسرة الفكر الغربي في بلادنا.. علينا أن نميط اللثام عن حقيقة نواياهم، وما ترنو إليه تحركاتهم من إفساد المرأة، أن نقول لهم بملأ أفواهنا: يا مرجفون ! أفسدتم الشعوب، وحطمتم النفوس، وفجَّرتم الشهوات في القلوب، وزينتم للناس الفواحش فصارت فنًا وأدبًا، بل جعلتموها علمًا.واشتريتم لهو الحديث، وسخَّرتم وسائل الإعلام، لا للتوعية، إنما للتلهية، ونشر الميوعة، والخنوسة، والخلاعة. واتخذتم دين الله هزوًا في أبواق الإعلام، وتسمون الإسلام تسمية الإرهاب، وتجعلون من الاستشهاد انتحارًا، ومن الحلال حرامًا، ومن الحرام حلالاً. تنسبون كل شر إلى الإسلام، وتَصرمُون ثمراته في كل مجال، وتنسبون إلى أنفسكم – زورًا - ما حققه الإسلاميون. لقد اتخذتم من دون المنهج الإسلامي أوثانًا فكرية – كروسو وفولتير وماركس، وقدّستم هذه الأوثان، وكانت هي معالم دعوتكم لغزو عقول بني جلدتكم، وكانت هي معاولكم لهدم بنيان الشرق وتراث قومكم. وقلتم: بل نتبع ما ألفينا عليه الغرب، وناعقٌ غربيٌ أجمل في عيونكم من ألف داعيةٍ عربيٍ ! ثم إنكم تفضحون أنفسكم، وتتجلى نياتكم الخبيثة في مشاريع التضليل الفكري والتمييع الثقافي والدعارة الفنية، ومسخ الهوية، يغشاكم الضلال من فوقكم ومن تحت أرجلكم.

4ـ ومن الناحية الأخرى علينا أن ندعو أصحاب الأقلام النظيفة لحمل الناس على صيانة حياء المرأة، من خلال المقالة والرواية والقصة، وعلى المؤسسات الإسلامية أن تعقد المسابقات البحثية والأدبية لأصحاب الأقلام ليكتوبوا في ذلك دعمًا لقيمة الحياء.

5ـ تنظيم دورات تربوية تستهدف أولياء الأسر، بحيث يتثقفون في كيفية صيانة قيمة الحياء في نفوس الزهرات.

6ـ اقتراح مهرجان ثقافي لصيانة الحياء، يشتمل على العديد من الفعاليات والمحاضرات ومشاركة رموز العلم والأدب في ذلك.

7ـ عمل فقرة إعلانية في كبرى القنوات الفضائية، عن قيمة الحياء والحث على صيانته في الفتيات.

8 ـ تقديم سلسلة حلقات فضائية لدعم تلك القيمة.

9 ـ أن يتحمل كل مسلم عبء هذه القضية، وفي استطاعته أن يقدِّم الكثير من أجل دعم قيمة الحياء، ومن ذلك:

أ) الكتابة إلى الصحف والمجلات وتعقب أية سلوكيات خادشة من قبل أرباب العهر الفني.

ب) عمل مدارسة مسجدية لمدارسة هذا الخُلق الكريم، إضافة إلى العلوم الشرعية الأخرى ( كالحديث والتفسير والفقه والعقيدة).

ج) إرسال عدة رسائل إلكترونية إلى المواقع والمنتديات، تدعوهم لتبني هذه القضية.

د) إرسال عدة رسائل نصية sms بالمحمول للأصحاب والإخوان بهدف حثهم على دعم قيمة الحياء.

هـ) تعليق بوسترات ولوحات – تشتمل على أحاديث نبوية وتوصيات عملية- في الأماكن العامة – بشكل لائق – بهدف نشر قيمة الحياء..

و) إنشاء جمعية خيرية توعوية لدعم صيانة الحياء.

ز) توزيع ونشر الكتب والإصدارت التي تدعم قيمة الحياء.

ح) إنشاء مدونات مواقع دعوية ومجموعات بريدية لدعم تلك القيمة- ومن السهل جدًا إنشاء مدونة مجانية على موقع مثل blogspot.com

ط) عمل كروت شخصية.. الوجه الأول يشتمل على بيناتك والوجه الثاني يشتمل على شعار " ادعم قيمة الحياء " أو نحو ذلك من النصائح العملية المفيدة.

ك) حث المعلمين والتربويين على نشر قيمة الحياء في صفوف الدارسين.

ل) العمل على إقامة المعارض الفنية والدعوية في المدارس والجامعات لدعم تلك القيمة.

س) نشر فتاوى العلماء في حكم التبرج، والتعري، والاختلاط بين الجنسين...

خاتمة:

جُل ما هنالك أن الحياء - تلك الشُعبة العظيمة من شُعب الإيمان-؛ لهو خُلق عظيم، ووقاء سديد، يحمي مجتمعاتنا من الانحراف والفوضى، وأحرى بنا أن نساهم في صيانته في نفوس بناتنا؛ إذ الفتاة الفاسدة أشد خطرًا من عشرة شباب فاسدين. والواقعُ يقول ذلك، وانحراف المرأة أعظم خطرًا من انحراف الرجل، وصيانة الفتاة بالحياء خيرٌ وأسهل من استنقاذها بعد ذلك من حمئة الرذيلة.

[KURDBAND]

رابورتيكى ئينكليزى له سه ر بريسنت كونتينوس كه ر ئه زيه ت نه بي؟؟؟


Present perfect simple


3. Present perfect is used to talk about a present situation which is a result of something that happened at an unspecified time in the past.
Therefore we do not use specific time expression such as yesterday, last week, etc.

I have given your article about networking to professor.
(I gave him your article and he has it now.)
4. The present perfect is often used with the word just to talk about actions that have taken place very recently. The exact time is not mentioned.
You cannot meet Mrs Jones. She has just left.
Notice. The difference between have been and have gone
I am afraid Mrs. Jones as not here at the moment. She has gone to the meeting in Brussels.
(She is still at the meeting.)
Anita has been to the travel agent. She has her tickets for USA.
(She went to the travel agent and has returned.)
5. The present prefect is often used with the words ever and never to talk about general life experience.
Have you ever worked abroad.
(i.e., In all your life up to now?)
I have never been to China.
(i.e., Not in all your life up to now.)
The present perfect with ever is often followed by the simple past. We use the simple past to give more information about completed action, when referring to a specific time or context.
Have you ever been in Malaysia?
Yes, I have. I was in Kuala Lumpur at INET'97 when I worked in KPI.
6. The present perfect is often used with already and yet.
Already is used in positive sentences. It often indicates that something has taken place slightly earlier that expected.

She has already printed this page.
(Note. NOT: She has printed already...)
Yet is used in negatives and questions. It shows that we expect an action will take place if it has not happened up to now.
Have you talked to Peter yet?
(Note. NOT: Have you talked yet to Peter?)
I have not talked to him yet.
(Note. NOT: I have not talked yet to him.)
7. The present perfect is often used with prepositions or prepositional phrases indicating periods of time that have not finished yet.
Common examples are: today, this morning, this month, this year, so far, to date, over the last few weeks, up to now, etc.
This week we have received a lot of enquiries about our new web site.
(The week has not finished yet, and there may be more enquiries.)
If we are speaking about a situation after one of these time periods, we use the simple past because we are referring to a period of time that has finished.
Have you seen John this morning?
(It is now 10.30 in the morning; and the morning has not finished.)
Did you see John this morning.
(It is now 3.00 in the afternoon; the morning has finished.)
8. Stative verbs + for and since
The present perfect simple is often used with for and since and stative verbs to talk about things that began in the past and have continued up to now.

I have known about the plans to spin off this service from the company. (And I know now.)
9. We use for to talk about the duration of a period of time and since to talk about when a period started

for ten minutes/six days/two months/three years/ a long time/ages/etc.
since 9.30/Monday/the 14th/last week/August/1998/I graduated from university/etc.
I have been with my department for three years.
I have been in Internet technologies since 1992.
10. How long ...?, for and since
To ask questions about periods of time, we can use How long ...? + the present perfect

How long have you been in Amsterdam? I have been here since September / for six months.
Note. COMMON MISTAKE: We do not use the present simple tense with for and since to talk about something which began in the past and has gone on up to the present.
WRONG: I am here since January.
RIGHT: I have been here since January.
11. Negatives
We can use the present perfect negative to talk about the amount of time that has passed between now and last time something happened.

We haven't received any messages from him for several months / since the last working group meeting.
12. Completed actions over a period of time
If we talk about a completed action (particularly if we give details about how much, how many, etc.), we can use the present perfect and since (but not for). We can also use other phrases of duration such as to date, recently, over the past two years, etc. The action itself is finished, but the period of time extends up to the present.

The Commission has launched three new programs since December.
Present perfect simple vs Present perfect continuous
13. Unfinished activities

Present perfect continuous is used with for, since, and How long ...? and other expressions of duration (e.g., all month), to talk about activities that started happening in the past and are still happening now. The activity may have been going on continuously or repeated several times.

They have been coordinating network development for 5 years.
(They started coordinating 5 years ago . They are still coordinating network developement.)
However, we normally use the present perfect simple with the stative verbs, or about a situation we consider permanent.
I have lived in Kiev all my life (NOT: I have been living ...)
14. Finished and unfinished activities
We use the present perfect simple if we are talking about a completed action, particularly if we give details of how much or how many. we use the present perfect continuous when something is still going on.

I've written a report for Peter. (It is finished.)
I've been writing a report about international characters usage. (I am still writing it.)
15. Negatives: Present perfect simple vs Present perfect continuous
In the negative, the focus on the present perfect simple is on the amount of time that has passed since something happened. The focus of the present perfect continuous is on the verb itself.

I haven't met him for six months. (The last time was six months ago.)
I haven't been feeling well recently. (This has been continuing for days.)
16. Recently finished activities
We use present perfect continuous to talk about an activity that was in progress, but has just finished. Normally there is some evidence.

The ground is very wet. It has been raining.

Summary of Usage:
Simple Past vs Present Perfect vs Present Perfect Continuous

The Simple Past We normally use the simple past to talk about actions that took place at a time that is separated from the present.
It is used with expressions like yesterday, on Monday, last week, in 1998, etc. Last month Vodafon launched a takeover bid for Airtouch.
He did his PhD at Delft Technical University.
We can use the simple past and for to talk about something that happened during a period that has now finished. He lived in Amsterdam for five years; then he came back to England.
The Present Perfect Simple The present perfect is used to talk about the present result of past actions and recent events, and often used with words like ever, never, just, already, yet, and phrases of unfinished time such as so far. A2000 has cut installation price for Internet over TV cable network by 30%.
Have you ever tried Swiss wine.
The Present Perfect Simple + for and since The present perfect can be used with for and since and stative verbs, or to refer to actions that are seen as long term or permanent.
We use for to talk about the duration of the period of time and since to talk about the starting point of an action or state. I have been with my department for three years.
I have been in Internet technologies since 1992.
It is also used in the negatives with for and since to talk about the last time something took place I haven't met him for six month.
I haven't been feeling well recently.
It is used with since to talk about completed action. The Commission has launched three new programs since December.
The Present Perfect Continuous The present perfect continuous can be used with for and since to talk about activities that have gone on repeatedly or continuously for a period of time, and are still going on. The Commission has been coordinating network development for 5 years.

[KURDBAND]

ناسیۆنالیزم
اسیۆنالیزم (بە ئینگلیزی: Nationalism) واتە نەتەوەییبوون (ئەو وشەیە لە زمانی فەڕەنسیی nasionalisme و لە وشەی nation کە لە بنەڕەتەوە لە وشەی لاتینیی nascor واتە ‌ (من ھەم)، (لەدایک بووم) یان (ھاتوومە دونیا) ـوە‌ ھاتووە. ئەوانەی کە سەر بەو باوەڕەن بە ناسیونالیست واتە نەتەوەیی ناسراون. ناسیۆنالیزم جیھانبینییەکە کە لەیەکگرتوویی تایبەتمەندییەکانی یەک نەتەوە‌ دە جوگڕافییاییەکی دیاریکراودا سەرچاوەدەگرێ. ناسیۆنالیزم حورمەتی فەرھەنگ و مێژووی نەتەوەیی دەگرێ و خوازیارە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی بە ھەموو تایبەتمەندییەکانی خۆیەوە. ناسیۆنالیزم لە دەستپێکی سەدەکانی ١٧ ی زایینی لە ئەوروپا سەری ھەڵدا و تا سەدەی ھەژدە درێژەی بوو و دەو ماوەیەدا دامەزراندنی ئەو دەوڵەتانەی لێکەوەتەوە کە ئەوڕۆ ئێمە دەیانبینین و دەیانناسین. دوای شەڕی جیھانیی دووەم ھاوتەریبیی ناسیۆنالیزم و مارکسیزم بوونە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی ئەو گەلانە کە لە ژێر دەستەڵاتی کۆڵۆنیالیستەکان (ئیستیعمار) دا بوون. سەرەڕای ئەو ڕێز لێگرتنەی نەتەوەیی و نیشتیمانی، ناسیۆنالیزم دە جەغزی گێرۆدەیییەکی ئەویندارانە دا خۆدەنوێنێ، دەکرێ ناسیۆنالیزم بە لۆژیکێک بۆ گەلانی ئازار چێشتوو و پێڕێخراو و پێشێلکراو دابنرێ. ئامانجی‌ ناسیۆنالیزم بە مەبەستی ھاووڵاتیی ویستن و خەڵکی خۆپاراستن دایە، ھەر بۆیە ناسیونالیستەکان دەڵێن ئەوە دەبێتە ھۆی یەکگرتووییە‌کی زۆرتر و کەمکردنەوەی چەند بەرەکی لە‌ کۆمەڵگای یەک نەتەوەدا کە سەرکەوتوویی و ڕزگاری و بەختەوەری ئەو نەتەوەیەی لێدەکەوێتەوە. بەڵام ڕەخنەگرانی ناسیۆنالیزم دەلێن کە ئەو خۆشەویستی و ئەوینداری نەتەوەیییە دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی شۆوینیزم کە ناسەقامگیری ئاشتەوایی‌ ھەرێمەکەی لێدەکەوێتەوە .
تاقمێک ناسیونالیست دەد‌رێنە پاڵ چەمکی وەک خەڵک و گەل. لەو پەیوەندییەدا ناسیۆنالیزم لە‌گەڵ وشەی ڕەگەز پەرەستیی بە یەک مانا دێن. بەیەک واتا ھەڵسەنگاندنی ناسیۆنالیزم و ڕەگەزپەرەستیی بەیەکەوە لە‌گەڵ لیبڕالیزم و دەوڵەتێکی نەتەوەیی کە تێیدا یاسا حاکمە بە ھەڵە لەگەڵ ئەو تاقمە کە بەنێوی خەڵکێک ڕێگایەکی چەواشەکارییان بە دوورلە نەریتی وەک ئەرک و ماف بۆ گەلێک گرتبێتە بەر بۆ وەیکە خەڵکێک بە گشتی پێی تاوانبار بکرێ لە قەڵەم بدرێن، لێرەدایە کە دەبێ ئەو تاقمە کە ھەموو نەریتی مافخوازی ڕەوای گەلێک بە ھۆی توند و تیژی چەواشە دەکەن لەگەڵ گەلێک بە گشتی کە داوای ڕزگاری خۆی لە ژێر دەستی دەکا جیا بکرێنەوە . ڕاھێنان و پەرە پێدانی فولکلۆر وەک بەرھەمی خۆشەویستی و نەتەوایەیی ڕەوتێکی پاش سەدەکانی ١٧ و ١٨ زایینی یە. ئەو دونیا خۆشەویستە‌ خەیاڵاوییە لە چاوپێداخشانێک بە ڕابردوویەکی دوور وەک بنەمایەک بۆ سەلماندنی ڕاستەقینە بوون و دەستکرد نەبوونی ئەو مێژوویە دا دەبیندرێتەوە. لە‌ زۆربەی ئەو وڵاتانەدا کە ئەو ھەستە توانراوە ئاوێتەی ناسیۆنالیزم بکرێ، ڕاھێنان و ناساندنی فۆلکلۆر بۆتە لەنگەرێک بۆ بە ھێزکردنی کۆمەڵگای ئەو وڵاتانە. ئەوەش دەگەڕیتەوە سەر ئەو وڵاتانەی کە بوونیان وەک وڵاتێکی سەربەخۆ لە نێوان ساڵەکانی سەدەی ١٨ دا وەک ئاڵمان، فینڵاند، نۆڕوێژ نەناسرابوون. لەو جێیانە فۆلکلۆر وەک کۆڵەکەیەک بۆ بووژاندنەوەی فەرھەنگی نەتەوایەتی بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەربەخۆ کەسایەتێکی بەرچاوی بوو. لە‌ ماوەی سەدەی نۆزدە دا فۆلکلۆر ھەر نەخشی ئەو کەسایەتییەی گێڕاوە و بۆتە ھۆی ئەوە کە بەرھەمی ئەدەبی بکرێتە میراتێکی مێژوویی بۆ پاراوکردنی زمان لە کۆماری ئیرلەند و ھەروەھا لە زۆر وڵاتانی ئەفریقایی‌ دا. بەڵام لە سوید فۆلکلۆر لە ڕەوتی ناسیۆنالیزمدا بەو ڕادەیە کەلکی لێوەرنەگیراوە. تا ئەو جێگایە ھێمای ویکینگەکان و گوستاو واسا گوستاو ئادۆڵف و کارڵی دوازدە ئەو خەیاڵانەیان وەک ھێمایەکی نەتەوایەتی تا ڕادەیەک بۆ ھەڕێم و مەڵبەندی تایبەتی وە‌دیھێنا. و تا ئەو جێگایە کە ئەو ھێما ھەرێمییانە توانیان نوێنەرایەتی تا پلەی نەتەوایەتی لە ئە‌ستۆ بگرن، بۆ وێنە سازکردنی ڕەواڵەتێک لە دیمەنی‌ مەڵبەندی دالارنا وەک شوێنێکی کە زۆرتر‌ سوید بوونیان پێوەدیارە. ناسیۆنالیزم لەو ‌وڵاتانەی کە دووڕگەن زۆرتر لە دەوری لاوژە وەک فۆلکلۆر ھاتۆتە گۆڕێ ، لە ئایسڵاند بە پێچەوانەوە، ناسیۆنالیزم لە سەر بنەمای ئەدەبییاتی چیرۆکی سەردەمی سەدەی ناوەڕاست وەک فۆلکلۆر ھاتۆتە گۆڕێ، چونکە فۆلکلۆری باوی سەرزاران بە ھێند نەگیرابوو و بە پێچەوانەوە ئەو بەیت و باوانە کراونە بنەمایەکی نزمی پلەی فەرھەنگیی.

[KURDBAND]

پیکاسۆ
پابلۆ پیکاسۆ (بە ئیسپانی:Pablo Picasso) نیگارکێشی ئیسپانی(٢٥ی ئوکتۆبەر ١٨٨١-٨ی ئەپریل ١٩٧٣) یەکێکە لە بەناوبانگترین نیگارکێشانی جیھان.لە شاری مەلەگەی ئیسپانی لە دایک بووە. ھەر لە کاتی دایک بوونیەوە چەند ناوێکی لێ نراوە،لەوناوانە (پابلۆ دیێگۆ)و (فڕانچیسکۆ پاولا)،ھیچ دانەیەک لەم ناوانە نەماون جگە لە (پابلۆ).

ناوی (پیکاسۆ)شی لە دایکیەوە وەرگرتووە (ماریا پیکاسۆ) باوکیشی ناوی (خوزێ ڕۆێز بلاسکۆ)بووە.کە مامۆستای نیگارکێشی ووێنەگرتن بوو.
تابلۆیە‌کی نیگار کێشی بەناوبانگ پیکاسۆیە. لە مە‌زادخانەیەک لە نیویۆڕک لە‌ ئە‌مریکا ئەم تابلۆیە لەلایە‌ن کە‌سێکی نەناسراوە‌وە بە ٩٣ میلیۆن دۆلار مە‌زاد کرا. پیکاسۆ ئەم تابلۆیەی لە‌ ساڵی ١٩٠٥ لە تە‌مە‌نی ٢٤ ساڵی‌دا کێشاوە.

[KURDBAND]

ویندۆز
ویندۆز بریتیە لە چەند سیستەمێکی ئیش پێکردن و پرۆگرامکردن کە مایکرۆسۆفت بەرھەمی دێنێت . یەکەم ناسینی مایکرۆسۆفت بە ئەندامان سیستەمەکەی ناو نا Windows لە نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٨٥ وەک زیادکاریەک بۆ MS-DOS وەک وەڵامێک بەو گرنگیەی کە درا بە (GUI) ، مایکرۆسۆفت وای لێھات کە دەسی گرت بەسەر کۆمپیوتەری تاکەکەسی لە جیھاندا وە تووانی بەسەر (ماک)ـدا تێپەڕ بێت،کە پێشتر بڵاو کرا بۆوە.نوێترین وەشانی بریتیە لە Windows-٧ وە نوێترین سێرڤەری بریتیە لە Windows Server ٢٠٠٨ R٢.
[دەستکاری] وەشانەکان

مێژووی ویندۆز دەگەڕێتەوە بۆ ئەیلولی ساڵی ١٩٨١ کاتێک کە پرۆژەکە ناو نرا بە "ڕووکاری بەڕێوەبردن"دەستی پێکرد، لە نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٨٣ (دووای lApple Lisa ، پێش ماکنتۆش) لە ژێر ناوی "ویندۆز" ، ویندۆز تا ساڵی ١٩٨٥ بڵاو نەکرایەوە ، بەرنامەکانی بریتی بوون لە ژمێرەر ،ڕۆژمێر ،Cardfile ،Notepad، Paint،Terminal،Reversi،Control panel ،نووسین ، ویندۆزی ١.٠ ڕێگە بە چەند پەنجەرەیەک نادات .ئەم تایبەتمەندیەی بە ھۆی Apple computerـەوە وەرگرت.

ویندۆز ٢.٠ لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٨٧ کۆمەڵێ باشکردنی تیا بوو لە ڕووکاری بەکارھێنەر و بەڕێوەبردنی بیرگە.ویندۆزی ٢.٠ ڕێگەی بە پەنجەرەکان دەدا تێکەڵ بکرێن لەگەڵ یەکتردا ، وە بە شێوەیەکی پێشکەوتو تر پیشان درا ، کورتکراوەی تەختەکیلی بۆ زیاد کرا.

ویندۆز ٢.١ بە دوو شێوەی جیاواز بڵاوکرانەوە : Windows/٣٨٦ کە I٣٨٦بەکاردەبات وە جۆری Virtual_٨٠٨٦_mode ، لەبەر کارە زۆرەکانی داوانامەکانی DOS کە بە جێی دێنن. وە بیرگە دابەش کراوە بۆ چەند پەڕەیەک بۆ کارکردن لەگەڵ ئەو بیرگەیەی کە ڕێپێدراوە کاری پێبکرێت. دووەمیان Windows/٢٨٦کە ئەمیش لەسەر Virtual_٨٠٨٦_mode کاردەکات، وە دەتوانرێت سود لە ناوچەی بیرگە وەربگیرێت.

وەشانە کۆنەکان تری ویندۆز تەنھا سیستەمەکە چەند ڕوویەکی جێ بەجێکار بوو بۆ بەکارھێنەر (سادە بوون)،وە زۆری لەبەر ئەوەی لە بەشی سەرەوەی MS-DOS کاریان دەکرد و بەکاردەھێنران وەک خزمەت گوزاری بۆ پەڕگەی سیستەمەکە.

وەشانی ٣.٠ی ١٩٩٠ و وەشانی ٣.١ی ١٩٩٢ بریتی بوو لە باشتر کردنی دیزاین ، ئەویش بە ھۆی virtual memoryــیەوە وە ھەروەھا توانای بارکردنی Virtual Devices virtual device driver کەی ڕێگە دەدات بە پێشاندانی ئامێرە دڵخوازەکان لە نێوان پەنجەرەکاندا ،ئەم ویندۆزەش I٣٨٦ــی بەکار دەبرد کە ئەمە وای کرد چەند مێگابایتێک زیاتر بەدەست بێنن و لابردنی پابەندبوون بە بەشداری کردن لە Virtual Devices ، وە ئەم وەشانە دەیتوانی بگاتە زانیاریەکان بێ چوون بۆ DOS بە ھۆی بەکارھێنانی ٣٢bitبۆ گەیشتن بە پەڕگەکان.

ویندۆز وەشانی ٩٥ لە ساڵی ١٩٩٥ بڵاوکرایەوە ، وە ڕوویەکی نوێ لە خۆی دەگرێت . وە پشگیری ناوی درێژ دەکات کە دەگاتە ٢٥٠ پیت وە ھەروەھا تووانای ئاشکرا کردن و وە بەستنەوەی ئامێر و کارپێکردنی . وە لە بنەڕەت ناتوانێت داوانامەکانی ٣٢ بت کار پێبکات. وە چەند تایبەتمەندیەکی زۆر لە ڕووی تەکنۆلۆجیەوە کە ئەمە زیاتر جێگیری کرد وەک لە ویندۆز ٣.١ .

وەشانی داھاتووی بریتی بوو لە ویندۆز ٩٨ کە لە ساڵی ١٩٩٨ بڵاو کرایەوە ، وە چاپی دووەمی ٩٨ لە ساڵی ٩٩ بڵاو کردەوە .

دووای ویندۆز ٩٨ ویندۆزی Me) Me وەرگیراوە لە Me standing for Millennium Edition )بڵاوکردەوە کە لە ساڵی ٢٠٠٠ بڵاوکرایەوە ، کە ئەمەش بنچینەکانی ویندۆزی ٩٨ پڕدەکاتەوە ، وە ھەروەھا تووانی ھەڵبژاردنی "boot in DOS mode" لا بەرێت وە ھەروەھا تایبەتمەندیەکی تری زیاد کرد کە ئەویش بریتی بوو لە گێڕانەوەی سیستەم کە ئەمیش یارمەتی بەکارھێنەر دەدات کاتێک زانیاری لە دەس بچیت ئەم کردارە بۆی دەگەڕێنێتەوە ھی چەند ڕۆژی پێشوو.

دووای ئەمانیش وەشانەکانی

Windows XP(64)
Server 2003 Windows Server 2003
Windows XP(64x)
Windows Home Server
Windows Vista
Windows Server 2008
Windows 7
Windows Server 2008 R2
پارێزەری ویندۆز

لە ٦ی ١ی ٢٠٠٥ دا کۆمپانیای مایکرۆسۆفت وەشانێکی بێتای بڵاو کردەوە لە Microsoft AntiSpyware . لە ١٤ی ٢ی ٢٠٠٦ Microsoft AntiSpyware بوو بە Windows Defender واتە (بەرگریکاری ویندۆز) لەگەڵ بڵاوکردنەوەی بێتای دووھەم . Windows Defender بریتیە لە بەرنامەیەک کە دروست کراوە بۆ دژی سیخوڕی وە ھەروەھا لابردنی داوانامەی نەویستراو ، بەکارھێنەرانی xp و Windows Server ٢٠٠٣ کە وەشانی چالاک کراویان ھەیە دەتوانن ڕاستەوخۆ ئەم بەرنامەیە دابگرن لە ماڵپەڕی سەرەکی مایکرۆسۆفت ، ئەم بەرنامەیە بەشێکە لە ویندۆز ٧ لەگەڵ ڤیستا .

[KURDBAND]

زانستى بۆماوەى
:- زانستێکى تایبەتە بە جینەکانى(gene) زیندەوەران و گیانلەبەرانو،هەروەها سیفاتەکانى بۆماوە کەلە باوکەوە بۆمندال دەگوازرێتەوە لە ریگاى بۆماوەیەکان،ئەم زانستە زیاتر لە جۆرەکانى سیفەتەکانى مرۆف لە یەکچون و جیاوازى لە جینەکانى مرۆفەکان و چەندین گاریگەرى سەرەکى و دەرەکى لە سەر سیفەتەکانى نێوان باوک و دایک و مندال دەکۆلێتەوە. بۆماوە لە ئەنجامى مادە بۆماوەیەکان کە پێى دەلێن(کرۆمۆسۆم chromosomes).زهنستى بۆماوەى لەسەر بیرۆکەى زاناى بەناوبانگ(مەندەلى)هاتە کایەوە،کەتوانى توێزینەوە لەسەر ئەو سیفەتانەى کە لە مرۆف دەگوازرێتەوە لە رێگاى باوک و مندالەوە. هەروەها چۆنیەتى دابەش بونیان بەسەر تاکێک کە لەدوو کەس(پیاو و ئافرەت)پێکدێت ، ئەمە ئەو توێزینەوەیە بە زانستى کلاسیک دەناسرێت. لەسەردەمى پێشکەوتنى ئەمرۆى تەکنەلۆجیا زاناکانى بۆماوەى بوارێکى زانستیان بۆ رەخسا تاکو بتوانن لەزانستى جینەکان زیاتر بکۆلنەوە و هەروەها لە زنجیرە وردیەکانى ترشى ئەمینى لە چوار چێوەى (DNA)و(RNA) کە مادەى بۆماوەى یەکان لەخۆ دەگرێت، هەروەها کاردەکات لە بەستنەوەى جینەکان ، ئەمەش تازەتریین پرۆزەى بۆماوەییە کە پێى دەلێن (پرۆزە جینیەکانى مرۆف)لەم پرۆزەدا باس لە گشت قۆناغەکانى پێکهێنانى جینەکانى مرۆف دەکات، بۆیە زانستە بۆماوەییەکان بە گشتى لەناو (کرۆمَسۆمەکان)دەبن،کە ئەم کرۆمۆسۆمانەش لەناو توێکلەى خانەکان دا هەیەو ئەویش بە رۆلى ئەرکەکانیەوە(DNA) هەلگرتوە
کە هەموو سیفاتەکانى ئەو کەسەى دروست دەبێت تیدا یە کە بریتیە لە ماددە جینەکان(gene)

کۆپیکردن لەزانستى بۆماوەى دا coling transcription :-کردارێکى تایبتمەندە لە رێگاى وەرگرتنى خانەیەک کە بمانەوێت لێوەى کارى کۆپیکردن ئەنجام بدەین، دواتر وەرگرتنى توێکلەى یان ناوکى ئەم خانەیەوپاشان لەگەل ناوکى خانەى کە دەمانەوێت مەگەل خانەى یەکەم ئەنجامێکى کۆپى کردنمان دەست بکەوێت ، تێکەل دەکرێت جا یان لەریگاى کارى تێکەلکردنى لەناو کۆ ئەندامى زاوزێ لە گیاندارانیان لەرێگاى تاقیگەى زانستى تایبەت بەم کردارە، یەکەمین کارى کۆپى کردن لە سالى1996لەلایەن زاناى ئۆسکوتلەندى(ئەیان ویلمون) کە توانى کارى کۆپى کردن بۆ(بەرخ)ێک بکات کە ناونرا بەرخى کۆپى کراو(دولى)ئەم زانایە توانى لە کردارى کۆپى کردنەکە سەرکەوتو بێت و ئەمەو(دولى) لە پیرەمەرێکى نەخۆش کۆپیکراو و وەلە پێشبینى زاناکانى ئەم پرۆزەیە دەربارەى بەرخى دۆلى ک